`
138
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
SOHASIDAGI JINOYATLARNI TERGOV QILISHNING O‘ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI VA METODIKASI
Suyunov Shaxzodbek Shovkatovich
O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi “Tergov faoliyati” kafedrasi o'qituvchisi
G’ulomov Akromjon Qobiljon o’g’li
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 3-bosqich 323-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15535752
Annotatsiya
Mazkur maqola O‘zbekiston Respublikasida axborot texnologiyalari sohasida sodir
etilayotgan jinoyatlarni (kiberjinoyatlarni) tergov qilishning o‘ziga xos xususiyatlari va
metodikasini tahlil qiladi. Kiberjinoyatlarning turlari, ularning o‘ziga xos jihatlari, tergov
jarayonining bosqichlari hamda O‘zbekiston Respublikasida ushbu jinoyatlarga qarshi
kurashish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar haqida ma'lumot berilgan. Maqolada
xalqaro hamkorlikning ahamiyati va tergov jarayonida zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash
bo‘yicha tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar
Kiberjinoyatlar, kompyuter firibgarligi, tergov metodikasi, elektron dalillar.
O‘zbekiston Respublikasida axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar, ya'ni
kiberjinoyatlar, zamonaviy jamiyatda jiddiy tahdidga aylangan. Ushbu jinoyatlarni tergov qilish
o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, maxsus bilim va usullarni talab etadi.Kiberjinoyatlar
tushunchasi va turlari.Kiberjinoyatlar — bu kompyuter texnologiyalari va internet tarmoqlari
orqali sodir etiladigan huquqbuzarliklardir. Ular quyidagi turlarga bo‘linadi:
Kompyuter firibgarligi bu kompyuter tizimlari va tarmoqlardan foydalanib, boshqa
shaxslarning mol-mulkiga yoki manfaatlariga zarar yetkazish maqsadida firibgarlik qilish,
yolg‘on axborotdan foydalanish yoki texnologik imkoniyatlardan suiiste'mol qilish bilan bog‘liq
noqonuniy faoliyatdir. Ushbu jinoyatlar odatda shaxsiy daromad olish yoki tashkilotlarga
iqtisodiy zarar yetkazish maqsadida amalga oshiriladi
1
.
Kompyuter firibgarligining asosiy xususiyatlari: Kompyuter vosita sifatida ishlatiladi:
Firibgarlikda asosiy vosita yoki mexanizm sifatida kompyuterlar yoki boshqa elektron
qurilmalar qo‘llaniladi
2
. Axborot tizimlaridan foydalanish: Maqsadga erishish uchun axborot
tizimlariga noqonuniy kirish, ma'lumotlarni manipulyatsiya qilish yoki o‘zgartirish amalga
oshiriladi
3
.
1
Суюнов Ш. Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп моддаларни ўтказиш мақсадини
кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш, сақлаш, ташиш ёки жўнатиш жиноятини тергов қилишда
қўшиб ҳисоблаш методологиясининг аҳамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 10. – С. 20-24.
2
Murodov, B. (2016). Jinoyat ishini javobgarlikka tortish uchun da'vo muddati o'tganligi munosabati bilan tugatish
asoslarini takomillashtirish. O‘zbekiston qonunchiligiga sharh , (3), 47-50.
3
Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в уголовном процессе //Общество и
инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-176.
`
139
Transmilliylik: Jinoyatning hududiy chegarasi bo‘lmaydi, u bir davlatda sodir etilib,
boshqa davlatda amalga oshishi mumkin
4
.
Kompyuter firibgarligining turlari. Ma'lumotlarni soxtalashtirish:Axborot tizimlariga
kirib, mavjud ma'lumotlarni o‘zgartirish yoki yangi yolg‘on ma'lumotlarni kiritish. Masalan:
Bank hisob raqamlariga noqonuniy pul o'tkazish.Tijorat tizimlarida sotuvlar yoki to‘lovlar
haqidagi ma'lumotlarni manipulyatsiya qilish. Noqonuniy to‘lov operatsiyalari:Soxta kredit
kartalari yaratish yoki mavjud kartalardan ruxsatsiz foydalanish.Onlayn to‘lov tizimlarida
firibgarlik yo‘li bilan pul mablag‘larini o‘zlashtirish
5
.
Identifikatsiya ma'lumotlarini o‘g‘irlash: Foydalanuvchilar loginlari, parollari yoki bank
hisob ma'lumotlarini o‘g‘irlash va ulardan noqonuniy foydalanish. Elektron pochta va internet
bankingdagi ma'lumotlarni qo‘lga kiritish uchun "phishing" texnologiyalaridan foydalanish.
Nomaqbul reklama va spam tarqatish orqali foyda olish: Foydalanuvchilarning roziligisiz
nomaqbul reklama xabarlari yoki zararli dasturlarni yuborish. "Click fraud" orqali onlayn
reklamalardan daromad olish. Zararli dasturiy ta'minotdan foydalanish:"Ransomware"
dasturlari yordamida qurilmalardagi ma'lumotlarni bloklab, foydalanuvchilardan pul talab
qilish. Zararli dasturlar orqali foydalanuvchilarni aldash va moliyaviy manfaat olish.
Ma'lumotlarni o‘g‘irlash - shaxsiy yoki tijorat ma'lumotlarini ruxsatsiz olish va
foydalanish.Zararli dasturlarni tarqatish: viruslar, troyanlar va boshqa zararli dasturlarni
yaratish va tarqatish
6
.
Kiberterrorizm: axborot tizimlariga hujum qilish orqali ijtimoiy yoki siyosiy maqsadlarga
erishish. Kiberjinoyatlarni tergov qilishda quyidagi xususiyatlar e'tiborga olinishi lozim:
Texnik murakkablik: Jinoyatlar zamonaviy texnologiyalar yordamida sodir etiladi, bu esa
tergov jarayonini murakkablashtiradi.Transmilliy xarakter: Kiberjinoyatlar ko‘pincha davlat
chegaralaridan tashqarida sodir etiladi, bu esa xalqaro hamkorlikni talab etadi.Dalillarni
to‘plashning murakkabligi. Elektron dalillarni yig‘ish va saqlash maxsus bilim va vositalarni
talab qiladi
7
.
Kiberjinoyatlarni tergov qilish metodikasiKiberjinoyatlarni muvaffaqiyatli tergov qilish
uchun quyidagi metodikaga rioya qilish tavsiya etiladi.Dastlabki ma'lumotlarni yig‘ish:
Jabrlanuvchi va guvohlarni so‘roq qilish, voqea joyini ko‘zdan kechirish.Elektron dalillarni
to‘plash va tahlil qilish. Kompyuter uskunalari, mobil qurilmalar va tarmoqlarni
tekshirish.Mutaxassislarni jalb qilish: Axborot texnologiyalari sohasidagi mutaxassislar
yordamidan foydalanish.Xalqaro hamkorlik Zarur hollarda xalqaro tashkilotlar va boshqa
davlatlarning huquqni muhofaza qilish organlari bilan hamkorlik qilish.O‘zbekistonda
4
Аширбоев А. Т. Ў. Суриштирув ва дастлабки терговни тўхтатишнинг генезиси, унинг ўзига хос хусусиятлари
//Eurasian Journal of Academic Research. – 2024. – Т. 4. – №. 5-2. – С. 116-128.
5
Муродов Б., Хомидов В. Процессуальные основания производства обыска и следственного действия //Общество
и инновации. – 2023. – Т. 4. – №. 2/S. – С. 402-411.
6
Усманалиев Н. Процессуал муддатларнинг ҳисоблашда қўлланилувчи меъзонларнинг айрим жиҳатлари
//problems and solutions of scientific and innovative research. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
7
Суюнов Ш. Понятие преступления по незаконному изготовлению, приобретению, хранению наркотических
средств, их аналогов или психотропных веществ без цели сбыта //Общество и инновации. – 2025. – Т. 6. – №. 1/S.
– С. 267-277.
`
140
kiberjinoyatlarga qarshi kurashish bo‘yicha chora-tadbirlar O‘zbekiston Respublikasi
kiberjinoyatlarga qarshi kurashish uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirmoqda
8
.
Qonunchilikni takomillashtirish: Axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar uchun
javobgarlikni kuchaytirish.Huquqni muhofaza qilish organlari salohiyatini oshirish.
Xodimlarning malakasini oshirish va zamonaviy texnik vositalar bilan ta'minlash.
Jamoatchilikni xabardor qilish: Fuqarolarni kiberjinoyatlar haqida ogohlantirish va ularning
oldini olish bo‘yicha tadbirlar o‘tkazish.
Kiberjinoyatlar zamonaviy jamiyat uchun jiddiy tahdid hisoblanadi. Ularni tergov qilish
maxsus bilim va usullarni talab etadi. O‘zbekiston Respublikasida ushbu sohada qonunchilikni
takomillashtirish, huquqni muhofaza qilish organlari salohiyatini oshirish va jamoatchilikni
xabardor qilish bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda
9
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Musayev G.F. va boshqalar. "Axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar
(kiberjinoyatlar): turlari, kvalifikatsiyalanishi va ularga nisbatan tergov harakatlarini o'tkazish
taktikasi". O'quv qo'llanma. Toshkent: Baktria press, 2020. inter euroconf
2.
Shakurov R.R., Vohidov M.M. "Kiber huquq sohasi sifatida". O‘zbekiston Respublikasi
Adliya vazirligi Yuristlar malakasini oshirish markazi, 2022. yurkitob
3.
"Kiberjinoyatlarni tergov qilishning o'ziga xos jihatlari: muammolar va yechimlar".
cyberleninka
4.
"Jinoyatlarni tergov qilishda axborot texnologiyalaridan foydalanish". O‘zbekiston
Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi. akadmvd
5.
"Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasida sodir etilgan kiberjinoyatlarning
huquqiy tavsifi". cyberleninka
6.
"Kibermakonda sodir etilayotgan jinoyatlarga qarshi kurashishning tashkiliy-huquqiy
masalalari".
7.
Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в уголовном
процессе //Общество и инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-176.
8.
Муродов Б., Хомидов В. Процессуальные основания производства обыска и
следственного действия //Общество и инновации. – 2023. – Т. 4. – №. 2/S. – С. 402-411.
9.
Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш истиқболлари
//Академические исследования в современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
10.
Суюнов Ш. Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп
моддаларни ўтказиш мақсадини кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш,
сақлаш, ташиш ёки жўнатиш жиноятини тергов қилишда қўшиб ҳисоблаш
8
Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш истиқболлари //Академические
исследования в современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
9
Хушвактова Н.А. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда жамоатчилик ёрдамидан
фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини
такомиллаштириш масалалари»: республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
`
141
методологиясининг аҳамияти //Общественные науки в современном мире:
теоретические и практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 10. – С. 20-24.
11.
Суюнов Ш. Понятие преступления по незаконному изготовлению, приобретению,
хранению наркотических средств, их аналогов или психотропных веществ без цели
сбыта //Общество и инновации. – 2025. – Т. 6. – №. 1/S. – С. 267-277.
12.
Murodov B., Bo'taev M. Jinoyat protsessida begunoh shaxslarni reabilitatsiya qilish
asoslarini tahlil qilish // Jamiyat va innovatsiya. – 2020. – V. 1. – No 1. – B. 166-176.
13.
Murodov, B. “Jinoyat ishini javobgarlikka tortish uchun da’vo muddati o‘tganligi
munosabati bilan tugatish asoslarini takomillashtirish”. O‘zbekiston qonun hujjatlari sharhi 3
(2016): 47-50.
14.
Murodov, B. (2016). Jinoyat ishini javobgarlikka tortish uchun da'vo muddati o'tganligi
munosabati bilan tugatish asoslarini takomillashtirish. O‘zbekiston qonunchiligiga sharh , (3),
47-50.
15.
Suyunov Sh. Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop moddalarni
sotish maqsadisiz noqonuniy ishlab chiqarish, olish, saqlash jinoyati tushunchasi // Jamiyat va
innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B. 267-277.
16.
Аширбоев А. Т. Ў. Суриштирув ва дастлабки терговни тўхтатишнинг генезиси,
унинг ўзига хос хусусиятлари //Eurasian Journal of Academic Research. – 2024. – Т. 4. – №.
5-2. – С. 116-128.
17.
Усманалиев
Н.
Процессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //problems and solutions of scientific and innovative
research. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
18.
Хушвактова Н.А. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
