`
28
TURKIY ADABIYOTDA XAMSANAVISLIK AN’ANALARI VA NAVOIYNING
O‘RNI
Olimova Ruxshona Ravshan qizi
Navoiy davlat universiteti Oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi, 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15554402
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Alisher Navoiy tomonidan yaratilgan xamsa besh
dostonli epik majmua tahlil qilinadi va u boshqa mashhur xamsanavis shoirlar, xususan
Nizomiy Ganjaviy va Amir Xusrav Dehlaviy ijodi bilan qiyosiy jihatdan o‘rganiladi. Maqolada
xamsanavislik an’anasining tarixiy ildizlari, Navoiy xamsasining tematik va uslubiy
xususiyatlari, milliy ruh, axloqiy g‘oyalar va turkiy tilning adabiy mavqei yoritilgan.
Shuningdek, Navoiy va boshqa xamsanavislar ijodidagi “Layli va Majnun”, “Farhod va Shirin”,
“Iskandar” kabi dostonlar misolida syujet, obrazlar tizimi, didaktik yo‘nalish va badiiy san’atlar
tahlil qilinadi. Maqola adabiy solishtirma yondashuv asosida yozilgan va turkiy adabiyotda
xamsanavislikning taraqqiyoti va Navoiyning bu boradagi betakror o‘rni namoyon etilgan.
Kalit so‘zlar :
Navoiy xamsasi
,
xamsanavislik
,
Nizomiy Ganjaviy
,
Amir Xusrav Dehlaviy
,
turkiy adabiyot
,
epik doston
,
Farhod va Shirin
,
Layli va Majnun
,
Saddi Iskandariy
,
badiiy tahlil
,
qiyosiy adabiyotshunoslik
,
didaktik poeziya
,
milliylik
,
Sharq adabiyoti
.
Annotatsiya:
This article analyzes the hamsa an epic complex of five epic poems created
by Alisher Navoi, and studies it comparatively with the works of other famous hamsa poets, in
particular Nizami Ganjavi and Amir Khusrav Dehlavi. The article highlights the historical roots
of the hamsa tradition, the thematic and stylistic features of Navoi’s hamsa, the national spirit,
moral ideas, and the literary status of the Turkic language. Also, the plot, image system, didactic
direction, and artistic arts are analyzed using the examples of epic poems by Navoi and other
hamsa poets, such as “Leyli and Majnun”, “Farhod and Shirin”, and “Iskandar”. The article is
written on the basis of a comparative literary approach and demonstrates the development of
hamsa in Turkic literature and Navoi’s unique role in this regard.
Keywords:
Navoi’s Hamsa, Hamsa literature, Nizami Ganjavi, Amir Khusrav Dehlavi,
Turkish literature, epic poem, Farhad and Shirin, Layla and Majnun, Saddi Iskandari, artistic
analysis, comparative literary studies, didactic poetry, nationality, Eastern literature.
Alisher Navoiy – o‘zbek adabiyoti va butun oetic xalqlar madaniyatining zabardast
siymosidir. U yaratgan “Xamsa” — besh dostonli oet majmua — nafaqat o‘zbek adabiyotining,
balki butun Sharq mumtoz adabiy merosining durdona namunasidir. Navoiy o‘z xamsasi bilan
fors-tojik adabiyotida Kamol Xujandiy, Nizomiy Ganjaviy va Amir Xusrav Dehlaviy kabi buyuk
shoirlar tomonidan boshlangan xamsanavislik an’analarini davom ettiribgina qolmay, uni yangi
bir bosqichga olib chiqdi.
“Xamsa” so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, “beshlik” degan ma’noni anglatadi. Adabiyotda
esa bu atama besh dostonli oet to‘plamni bildiradi. Navoiy o‘z xamsasiga quyidagi dostonsifat
asarlarni kiritgan:
1.
Hayrat ul-abror
;
2.
Farhod va Shirin;
3.
Layli va Majnun;
4.
Sab’ai sayyor;
5.
Saddi Iskandariy.
`
29
Bu dostonlarning barchasi ma’naviy, axloqiy va estetik g‘oyalarni o‘zida mujassam etgan
bo‘lib, ular orqali Navoiy o‘z davrining ijtimoiy, siyosiy va madaniy hayotiga munosabat
bildirgan. Shuningdek, bu asarlar ko‘p qatlamli ma’nolar, ramziy obrazlar, falsafiy
mushohadalar va adabiy mahorat bilan boyitilgan.
Navoiy o‘z xamsasi bilan Nizomiy Ganjaviy (1141–1209)ning xamsasiga bevosita
aloqador. Nizomiy birinchi bo‘lib “Xamsa” an’anasini boshlab bergan va uning tarkibiga
quyidagi asarlar kiradi:
1.
Makhzan ul-asror;
2.
Xusraw va Shirin;
3.
Layli va Majnun;
4.
Haft paykar;
5.
Iskandarnoma.
Bu jihatdan ko‘rish mumkinki, Navoiy asarlarining nomlari va mavzulari Nizomiy xamsasi
bilan ko‘p jihatdan o‘xshash. Masalan, “Farhod va Shirin” – Navoiy ijodida, “Xusraw va Shirin” –
Nizomiyda, “Layli va Majnun” ham har ikkisi tomonidan yozilgan. Bu o‘xshashlik tasodifiy emas
– Navoiy ataylab shu an’anaga ergashgan.
Biroq Navoiy o‘z xamsasiga o‘ziga xos uslub va ruh kiritgan. Nizomiyda ko‘proq tasviriylik,
romantizm va ramzlar hukmron bo‘lsa, Navoiyda ijtimoiy-g‘oyaviy teranlik, didaktika, va
ma’naviy tarbiya asosiy o‘rinda turadi. Misol uchun, “Hayrat ul-abror” didaktik doston bo‘lib, u
Nizomiydagi “Makhzan ul-asror”ga ohangdosh, lekin Navoiyda bu asar orqali axloqiy va ijtimoiy
adolat g‘oyalari ilgari suriladi.
Amir Xusrav Dehlaviy (1253–1325) — Hindistonda yashab ijod qilgan forsiy oeti
yozuvchi xamsanavis shoirdir. Uning xamsasidagi dostonlar ham Nizomiyga ergashgan holda
yozilgan:
1.
Matla‘ ul-anvor;
2.
Shirin va Xusraw;
3.
Majnun va Layli;
4.
Haft avrang;
5.
Iskandarnoma.
Xusravning xamsasi ham mumtoz g‘azalnavislik uslubi, musiqiylik va ramziy tafakkur
bilan boy bo‘lsa-da, u Navoiy kabi xalq g‘ami, ijtimoiy adolat, milliy til va madaniyat
masalalariga chuqur e’tibor qaratmagan. Navoiy xamsasida o‘zbek tili imkoniyatlarini to‘la
ochib bergan bo‘lsa, Amir Xusrav faqat fors tilida yozgan. Navoiy o‘zining “Muhokamat ul-
lug‘atayn” asarida oetic tilning fors tilidan kam emasligini ilmiy va adabiy asoslar bilan isbotlab
bergan. Bu jihatdan u xamsanavis adiblar orasida o‘z milliy tilini oet poeziyada yetakchi til
sifatida tanlagan birinchi shoirdir.
Navoiy xamsasidagi har bir asarda o‘zbek xalqi urf-odatlari, ijtimoiy tuzum, etik
qadriyatlar aks etgan.
“Farhod va Shirin”
da qahramon Farhodning mehnatsevarligi, xalqqa
bo‘lgan muhabbati va kuchli irodasi orqali xalq manfaatini o‘ylash g‘oyasi ilgari suriladi. Farhod
misolida Navoiy mehnat, sadoqat va halollik timsolini yaratgan. “
Layli va Majnun”
da esa visolga
yetmagan muhabbat fojiasi orqali insoniy tuyg‘ular, oshiq yuragi va ijtimoiy to‘siqlarning tasviri
beriladi. Bu asar faqat oeticc emas, balki falsafiy va ijtimoiy mazmun bilan boyitilgan. Navoiy
Majnun siymosida o‘z ruhiy iztiroblarini ham ifoda etgan.
“Sab’ai sayyor” –
ettita sayyora bilan
`
30
bog‘liq rivoyatlar orqali insoniy fazilatlar, odob-axloq me’yorlari tahlil etilgan, “Saddi
Iskandariy”da esa Iskandar (Aleksandr Makedonskiy) obrazi orqali adolatli hukmdor idealini
ko‘rsatgan.
Nizomiy va Amir Xusrav fors tilida yozgan bo‘lsa, Navoiy xamsasi oetic tilning (eski o‘zbek
tili yoki chig‘atoy tili) imkoniyatlarini mukammal namoyish etgan. Bu orqali Navoiy nafaqat
adib, balki tilshunos, uslubshunos sifatida ham o‘zbek adabiyotiga ulkan hissa qo‘shgan. Uning
she’riyati murakkab badiiy san’atlar, muvozanatli kompozitsiya, majoz va tashbehlar bilan boy
bo‘lib, har bir doston o‘ziga xos oetic uslubga ega. Shuningdek, Navoiy ruboiy, g‘azal, masnaviy
shakllaridan erkin foydalangan.
Xulosa
Alisher Navoiy yaratgan xamsa – o‘zbek adabiyoti tarixida yangi davrni boshlab bergan,
milliy til va madaniyatni yuksaltirishda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan yodgorlikdir. U Nizomiy
va Amir Xusrav singari xamsanavis shoirlar an’anasini davom ettiribgina qolmay, balki turkiy
adabiyotda xamsanavislik an’anasini mustahkamlab, uni yangi bosqichga olib chiqdi. Navoiy
xamsasi faqat adabiy emas, balki madaniy, axloqiy va falsafiy jihatdan ham bebaho asardir. U
o‘zining boy mazmuni, chuqur g‘oyalari, milliy ruhga boyligi, estetik mukammalligi bilan jahon
adabiyotining durdonalaridan biri hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O.Madayev "Навоий сухбатлари", Oqituvchi, -Т., 2018.
2.
Юсупова Д. Узбек мумтоз адабиёти тарихи (Алишер Навоий даври), Академнашр, -
Т.,2013.
3.
Навоий М.А.Т , "Фан", -Т.1997
4.
Шомухамедов М., Хазиналар жилоси, Гофур Гулом номидаги адабиёт ва санъат
нашриёти,-Т.1981.
5.
Kholikova, N. (2020). Poetic features of Uzbek poetry of the national awakening period.
Theoretical & Applied Science, (4)
