San'at va gumanitar fanlar

Маълумки, балоғат фанлари: илм баён, илми маъон, илми бадеънинг такомили натижасида мумтоз поэтикада илми сегона (илмлар учлиги: илми аруз, илми қофия, илми бадеъ) юзага келди. Илмлар учлигининг таркибий қисмларидан бири илми қофиянинг назарий асослари аввал араб адабиётида кейинчалик форс адабиётида пайдо бўлди. Форс адабиёти таъсирида туркий адабиётда ҳам қофия илмининг назарий асосларига бағишланган  рисолалар яратилди. Мумтоз поэтиканинг назарий асосларига бағишланган араб, форс ва туркий тилдаги рисолаларнинг аксариятида бу уч илм яхлит ҳолда берилса ҳам, улар бир-бирининг таъсирида яратилган. Абулҳасан Али Сараҳсий Баҳромий (ваф. 1106), Шамсиддин Қайс Розий (XI аср охири – XIII асрнинг I ярми), Аҳмад Тарозий (XIV аср охири – XV аср бошлари), Абдураҳмон Жомий (1414–1492), Воҳид Табризий (XV) каби олимлар қофия илми хусусида махсус асарлар ёзган.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон адабиётшунослигида роман жанрининг ўзига хос хусусиятларини тадқиқ этиш долзарб саналади. Айни вактда хам бу жарасн бадиий тафаккурнинг янгиланиш тамойиллари контекстида бахоланаётганлиги, миллий романчилик анъаналарининг ривожланиш жараёни ва ёзувчининг характер яратишдаги бадиий маҳоратини замонавий методлар воситасида очиб бсришни тақозо этмокда. Ёзувчи ҳаёт хақиқатини, ўз олдига қўйган максад-муддаоси, бадиий ниятин, асар ғоясини образлар орқали тасвирлар экан, унда асосий кахрамон характсрини поэтик талкин килишнинг турли воситаларидан фойдаланади. Нсгаки, ёзувчининг характер яратиш санъати, асосий кахрамон образининг роман бадиий структурасидаги ўрни ва роман поэтикаси муаммоларини ёритиш соҳанинг изчил ривожини таъминлайдиган асосий омиллардан биридир.
Дунё адабиётшунослигида бадиий жиҳатдан мукаммал тизим даражасига кўтарилган инглиз, француз, испан, япон, рус, ўзбск ва бошқа романчилик мактабларининг поэтик анъаналари ҳамда уларнинг жаҳон цивилизациясига қўшган муносиб ҳиссаси юкори баҳоланмокда. Бинобарин, миллий бадиий тафаккурнинг кенгайишига муҳим ҳисса кўшган XX аср қорақалпоқ адиби Шаудирбой Сейтов (1937-1996) асарларида тасвирланган образлар характсрини поэтик маҳорат нуктаи назаридан тахдил килиш қорақалпоқ романчилиги тарақкиётининг стакчи тамойилларини белгилашда мухим ахамият касб этади.
Мамлакатимиз ўз мустақиллигини қўлга киритган дастлабки кунларданоқ маънавий кадриятларимизнинг барча соҳаларида бўлгани каби бадиий адабиёт ривожига ҳам жиддий эътибор қаратилди. Адабиётнинг мустақил ва эркин фикрлайдиган, ҳар томонлама соғлом ва баркамол авлодни вояга етказишдаги аҳамиятига алоҳида диққат қилинди. Зсро, «ёшлар орасида бадиий жиҳатдан юксак, интеллектуал савияни ўстиришга, дунёқарашини кенгайтиришга хизмат қиладиган бадиий, маърифий адабиётларнинг янги авлодини яратиш»' ҳар бир шахсни ақлан ва руҳан камолга етказишга, жамиятнинг маънан тозариши ва юксалишига хизмат қилади. Бадиий адабиётнинг маънавий камолотдаги ўрни бскиёслиги қорақалпоқ адиби Ш.Сейтов романлари мисолида хам ўз тасдиғини топди. Ёзувчи Ш.Сейтов жаҳон адабиёти ижодий тажрибалари ва миллий адабиёт анъаналари поэтикасини чуқур ўрганиб, ўзлаштирган ва бадиий юксак асарлар яратган истеъдод соҳибидир. У ўзининг «Халқобод» асарида қорақалпоқлар ҳаётини, инсон руҳий олами ва хаётий вокеликни ҳакқоний тасвирлашга эришган. Шу боне, унинг асарларидаги кахрамон характсрини жаҳон адабиётшунослиги эришган илмий-назарий концспциялар асосида тадқиқ қилиш роман бадииятини сритишнинг истиқболли йўналишларидан бири саналади.
Узбеки стон Рсспубликаси Прсзидснтининг 2017 йил 12 январдаги «Китоб маҳсулотларини чоп этиш ва таркатиш тизимини ривожлантириш, китоб мутолааси ва китобхонлик маданиятини ошириш хамда тарғибот қилиш бўйича комиссия тузиш тўғрисида»ги ПҚ-1271-сон Фармойиши, 2017 йил 16 фсвралдаги ПФ-4958-сонли «Олий ўкув юртларидан кейинги таълим тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида»ги Фармони, 2017 йил 17 фсвралдаги ПҚ-2789-сон «Фанлар акадсмияси фаолияти, илмий-тадқиқот ишларини ташкил этиш, бошқариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори, 2017 йил 13 сснтябрдаги «Китоб махсулотларини нашр этиш ва таркатиш тизимини ривожлантириш, китоб мутолааси ва китобхонлик маданиятини ошириш хамда тарғиб қилиш бўйича комплекс чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги ПҚ-1271-сон карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка мсъсрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу тадқиқот иши муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади қорақалпок адиби Шаудирбой Сейтовнинг характер яратишдаги ўзига хос бадиий маҳорати ва поэтик услубини тадқиқ этиш хамда ёзувчининг XX аср қорақалпоқ насри тарақкиётидаги ўрнини белгилашдан иборатдир.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
адиб ижодий йўлининг тадрижий ривожи хамда роман яратишдаги ўзига хос бадиий маҳоратини очиб бсриш оркали унинг XX аср коракалпоқ насри таракқистига қўшган ҳиссаси кўрсатилган;
«Халкобод» роман-тстралогияси образлар тизимининг комплекс таҳлили асносида адибнинг сюжет структурасини яратиш ва қаҳрамон характсрини талқин қилишдаги ижодий новаторлиги аникланган;
ёзувчининг кахрамон рухий ҳолатини ифодалашда кўллаган хотира, туш ва мактуб каби бадиий деталлари, портрет ва пейзаж сингари поэтик ифода усуллари асар сюжсти ва композициясининг яхлитлигини таъминлаганлиги исботланган;
роман-тстралогиянинг бадиий тили ва қаҳрамонлар нутқининг поэтик ифодаси асарда тасвирланган образлар характсрини яратишга асос бўлганлиги далилланган;
варваризмлар, вульгаризмлар ва лакабларнинг қаҳрамон характсри қирраларини очиш ва индивидуаллатиришда асосий бадиий восита вазифасини бажарганлиги асослаб бсрилган.
Хулоса
Қорақалпок адабиётида ёзувчи Ш.Сейтовнинг романлари ўзига хос поэтик хусусиятларги эга ва коракалпоқ романларининг юксалишига ўз таъсирини кўрсатди. Тадқиқот ишимиз асносида таниқли ёзувчи Ш.Сейтовнинг романларида кахрамон образини яратишдаги характсрнинг ўрни, ёзувчи махорати, ижодий ўзига хослиги борасида қуйидаги хулосалар чиқарилди:
1. «Халқобод» роман-тстралогияси яратилиши ўз даврининг адабий жараёнида алоҳида мавқе касб этади. Бу ўзига хослик 1) ўз орзу-интилишларига эта шахсни жамият хаёти ҳамда ижтимоий-сиёсий масала-ларни ўзида жамлаган псрсонажлар образида тасвирлаши; 2) псрсонаж-ларнинг фақатгина хатти-харакатлари эмас, балки ички кечинмаларининг ёритилишида кабариб кўринади; 3) образларга янгича мазмуннинг сингдирилиши; 4) асарда мазмунга мое бадиий шакл (воқсликни ифодалаб бсришдаги изланишлари) танловида кўринади.
2. Ш.Сейтов романларида сюжетнинг ривожланишини характсрлар мантиғи бошқаради. Шу боис, қахрамонларнинг характсри шаклланиш жараёнида эмас, балки шаклланган характер тарзида сюжстга олиб кирилади ва муайян шароитда характер хусусиятлари кўрсатилади. Ёзувчининг «Халқобод» тстралогиясида Қунназар оксоқол, Алланазар бийбола, Сайимбст, Мадияр ва бошка қаҳрамонларнинг характсрлари ушбу тамойил негизида ёритилган.
3. Ш.Сейтовнинг «Халқобод» роман-тстралогияси коракалпоқ насрида янги бадиий-эстетик тамойилларни олиб кирди. Асарда ҳаёт ҳақиқати, воксалик псрсонажлар нуктаи назаридан акс эттирилади. Натижада роман композициясида кўп овозлилик юзага кслиб, полифония юзага келади.
4. «Халқобод» роман-тстралогиясида қахрамон рухиятини ёритишда қўлланилган усулларнинг турфа хиллиги ифода имкониятларининг кснгайганлигини далолатлайди. Адиб вокеликни онг ости катламларидаги ўсиш-ўзгаришларни кахрамонларнинг характер кирралари негизида асосли тасвирлайдики, бу эса жамият маиший-ижтимоий масалаларини тсран англашга имкон бсради. Айниқса, мактуб ва хотиралар, рспроспсктив усул негизида янада жонлилик касб этади.
5. Ёзувчи «Халқобод» роман-тстралогиясида қаҳрамоннинг ёши, касб-кори, характсри, психологияси, ҳолати, кайфияти, шунингдек, даврга хос типик вазиятлар портрет шаклида хам тўлақонли намоён бўлган. Асардаги Қунназар оксокол, Мадияр бошлик, Сайимбст сувдир, Есбсрген ковок, Ешбай тўрткўз образлари шулар жумласидандир.
6. Адиб воқсаликни тасвирлашда пейзаж усулидан хам унумли фойдаланганки, бу кахрамон руҳиятини тўлақонли англашга, унинг хатти-харакатларини фахмлашда муҳим калит вазифасини ўтайди. Дарвоке, репрессия даврида типик шароит ва шу давр вакиллари Сайимбст сувдир, Мадияр бошлиқларнинг психологиясини, кайфиятини пейзаж воситасида гавдалантира олган.
7. «Халқобод» роман-тстралогиясининг сюжсти диалогик характерга эга бўлиб, унда бир қанча псрсонажларнинг дунёқараши, таҳлиллари уларнинг характер кирралари асосида ёритилади. Сўзларга маъно юклаш, товушларнинг талаффуз килиниши, иккиланиш холатлари негизида псрсонажларнинг муомала маданияти жараёнидаги психологик кайфияти хаққоний инкишоф килинади.
8. «Халқобод» роман-тстралогиясида иштирок этган псрсонажларнинг хар бири индивидуал нуткига эга. Яъни ёзувчи характерларни уларнинг муомала маданиятидаги лексик, синтактик ўзига хосликлар оркали индивидуаллаштиради. Бу асарда псрсонажлар нутқининг бадиий-лексик таркибидаги варваризмлар ва вульгаризмларнинг қўлланилиши негизида амалга оширилади. Мазкур лексик элементлар тстралогиянинг биринчи ва иккинчи китобининг бадиий нутқ бирликларига хос бўлиб, улар оркали муаллиф янги жамиятга сингиб кетаётган кахрамонларнинг рухиятидаги ўзгаришларни умумлаштиради.
9. Ёзувчининг характер яратишдаги маҳорати адиб танлаган псрсонажларнинг лакабларида хам якқол кўринади. Лакаблар псрсонажларнинг психологик, нуткий, ахлоқий хусусиятларини, ижтимоий келиб чиқишини яхши ифодалайди. Роман муаллифи кўпгина псрсонажлар характсрининг у ёки бу томонларини уларнинг лақаблари ердамида бсришга харакат килган.
Юқорида кўрсатилган бадиий усуллар роман сюжет ва композициясида, айниқса характерлар яратишда ўзига хос мавқе касб этган. Булар муаллифнинг жаҳон адабиёти ютукларини мохирлик билан қўллаганини кўрсатади. Булар бадиий образ яратиш, сюжет линияларини бир-бирига улаш, воксликка хос мунозабат, мухокама, мунозара, конфликт билан чамбарчас богланиб кстган, натижада адиб поэтик маҳоратини яққол намоён қилишга замин бўлади.

Тошкент воҳасида олиб борилган археологик тадқиқотлар натижалари бу қадимий ўлканинг қадим тарихи ва маданиятини ёритишга имкон берувчи кўплаб моддий маълумотларни тақдим этди.

Маданият қадриятларнинг инсон фаолиятида рўёбга чиқиш даражаси  билан  белгиланади.  Барча  миллий  адабиётлар  каби,  корейс  адабиёти  ҳам  корейс халқи  маданиятининг  ажралмас  қисми,  унинг  тарихи,  тараққиёт  босқичлари  ва ривожланиш жараёнларининг инъикосидир. Корейс сюжетли насри Европа насридан фарқли равишда ривожланган эпик анъанага эга бўлмаган маданият негизида вужудга келган.  Шу  туфайли,  маълум  даражада  эпос  вазифасини  бажарган  ҳодисани  унинг бош манбаи деб ҳисоблаш мумкин. XVII–XVIII асрлар корейс адабиёти ривожланиш тарихида  ғоялар  ва  уларнинг  концептларигина  эмас,  балки  воқеликни,  унинг  асосий субъектлари – инсон ва табиатни акс эттиришда, бадиий тасвир усулларини тако-миллаштиришда, янги жанрларнинг шаклланишида ва сюжет чизиқларининг мурак-каблашувида ҳам сифат ўзгаришлари юз бергани кузатилади. XVII-XVIII асрлар корейс адабиёти поғоналарга ажратилган. Энг юқори даражани ханмундаги «юксак» наср ва назм эгаллаган, жанр жиҳатидан улар хитой насри ва назмига тўлиқ мос келган. Кейинги поғонада ханмундаги насрнинг кичик шакли – пхэсол турган, энг қуйи поғонадан эса корейс тилидаги адабиёт ўрин олган. Ўз навбатида, у ҳам уч: юқори (назм), ўрта («юксак наср» (кундаликлар ва ро-манлар) ва қуйи (корейс қиссалари ва новеллалари) даражаларга бўлинган. Хусусан, XVII аср корейс насрининг кичик шакллари – пхэсол равнақи билан тав-сифланади. Буни адабиёт инсон ички дунёсининг инъикоси эканлиги, халқнинг оғир ижтимоий аҳволини акс эттириши ва ҳаётнинг беқарорлиги билан изоҳлаш мумкин. XVII  асрда  корейс  адабиётига  янги  ғоялар  кириб  келиши  давом  этди,  унинг ижтимоий роли ўзгарди, янги шаклларни излаш ва яратиш, шунингдек, янги жанрларнинг  пайдо  бўлиши  ва  эски  жанрлар  шакл-шамойилининг  ўзгариши  каби  жараёнлар  юзага  чиқди.  Пхэсол  услуби  ўз  етуклик  даврига  қадам  қўйди  ва  бу,  ҳеч шубҳасиз,  унинг  ғоявий-тематик  кўламининг  кенгайиши  ва  насрий  асарларнинг янги тури – сосол пайдо бўлишига имконият яратди. Адабий  жанрларнинг  назарий адабиётшуносликда  таснифи  мавжуд  бўлмаган корейс  адабий  тафаккурида  сосол  атамаси  қисса,  роман,  ҳикоя  сингари  насрий асарларни қамраб олади. XVII  аср  корейс  адабиётида  катта  ҳажмли  асар  –  роман  жанрининг  тараққиётини  бошлаб  берди.  Сюжетли  асарлар  яратган  биринчи  муаллиф  Ким  Манжун бўлган. («Са хонимнинг жануб бўйлаб саргардонликлари» ва «Тўққиз кишининг булутли туши»  номли  машҳур  романларида  корейс халқига  хос  дунёқарашнинг  икки  тенденцияси – одил инсон ва шахснинг ички уйғунлиги айниқса бўртиб намоён бўлади). XVII–XVIII  асрларда  корейс  адабиётида  янги  шаклларни  топиш  йўлидаги  изланишлар тарихий ва географик хусусиятга эга ханмундаги янги жанр – кундаликлар ривожланиши  учун  имконият  яратади.  Бунга  Ли  Сунсиннинг  «Ҳарбий  воқеалар  кундалиги», Хван Чиннинг «Японияга саёҳат кундалиги» ва бошқалар мисол бўла олади.

Замонавий тамил  адабиёти  ўзининг  серқирра  ижодкорлари  билан  ажралиб  туради. Ҳиндистон халқлари адабиётига хорижий адабиётнинг таъсири бўлгани каби тамил адабиётига ҳам ҳикоя,  эссе,  роман  каби  насрий  жанрлар  кириб  келди.  Европа  ва  Россия  ижодкорларининг  ижод намуналари  тамил  тилига  таржима  қилинди  ва  реализм  руҳида  янги  асарлар  яратилди.  Россия ижодкорларининг асарларидан илҳомланган тамил ёзувчиси Чиннаппа Бҳаратининг тамил реалистик адиблар  қаторида  ўз  ўрни  бор.  Мақолада  Чиннаппа  Бҳарати  ҳаёти  ва  ижоди,  унинг  романларининг ғоявий мазмуни, шунингдек, адибнинг тамил романчилигига қўшган ҳиссаси хусусида сўз боради.  Мақоланинг кириш қисмида тамил тили ва адабиётининг ривожланиш босқичлари ҳақида мухтасар фикр  билдирилса, асосий  қисмида  Чиннаппа  Бҳаратининг  ҳаёти  ва  ижоди  йўли,  романлари,  Чиннаппа Бҳарати  ижодининг  ўрганилганлик  даражасига  муфассал  тўхталиб  ўтилади.  Изланишлар  шуни кўрсатдики, Чиннаппа Бҳарати нафақат ижодкор, балки жамиятнинг ижтимоий-сиёсий жараёнларида фаол иштирок этувчи шахс ҳамдир. Чиннаппа Бҳарати ўз ижодини назмдан бошлаган бўлса-да, ҳикоя, эссе, мақола, роман каби насрий жанрда ҳам муваффақиятли ижод қила олган серқирра адибдир.  Шунингдек,  мақолада  Яшпал  ва  Чиннаппа  Бҳарати  ижоди  ҳам  қиёсланган.  Натижада  улар ижодининг  муштарак  ва  тафовут  жиҳатлари  ҳам  ўрганилган.  Қиёсий  таҳлил  натижаларига  кўра иккала  адибнинг  ижодида  жуда  кўп  ўхшаш  фикрлар,  иқтидор  ва  яратувчанликка  интилиш  ғоялари мавжуд  эканлиги  аниқланган  ҳамда  улар  халқпарвар,  адолат  учун  курашчи  адиб  бўлганликлари таъкидланган. Чиннаппа Бҳарати ўз замондошлари орасида бадиий ижодда ўз услубига эга бўлган ёзувчи сифатида ажралиб туриши ҳам қайд этилган ва бунга асосий сабаб унинг асарларининг сюжетлари реал воқеликка асосланганлигидандир, деб топилган.

Мамлакатимизда амалга оширилаётган ижтимоий ислоҳотлар самара-сининг инсонга, унинг дунёқараши, маънавий қиёфасига боғлиқлиги тобора кўпроқ аён бўлиб бормоқда. Дарҳақиқат, «Инсон ўзгарса, жамият ўзгаради»[1,39]. Шунинг учун инсон фалсафаси, инсон, унинг ўзига хос сифати ва имкониятларининг чексизлиги, бунёдкорлик фаолияти, айни пайтда индивидуализм, эгоизм (худбинлик), манфаатпарастлик, инсон табиатининг ҳам инсониятнинг бир хил манфаатлари муштараклашадиган муҳим нуқталар борлиги тўғрисида қарашлар ҳеч қачон долзарблигини йўқотмайди.

Ҳадислар ғарбда XIX асрдан буён кенг муҳокамага сабаб бўлиб келаётган мавзулардан  биридир.  Аксарият  ғарб  олимларининг  фикрича,  ҳадислар  тўқиб  чиқарилган  ва  уларнинг  ҳеч қандай  тарихий  аҳамияти  йўқ.  Ўз  ўрнида  ушбу  қарашларни  буткул  инкор  қилувчи  талайгина тадқиқотчилар ҳам  топилади.  Ушбу  мақолада  хорижда  ҳадис  ва  ҳадисшунослик  масаласида  чоп қилинган  элликка  яқин  тадқиқотларни  илмий,  қиёсий-тарихий,  тавсифий  таҳлил  қилиш  мақсад қилинган. Йиғилган адабиётлар ўрганилиб Ғарб олимларининг ҳадис илми масаласидаги қарашлари икки  гуруҳга  бўлинди.  Аксарият  тадқиқотчилар,  хусусан,  Игнац  Гольдциер,  Шахтлар  ҳадисларни бутунлай инкор қилиб, уларнинг тарихий аҳамияти йўқ деб даъво қилган бўлса, бошқа гуруҳ олимлари  Жон  Буртон,  Мотзки,  Н.Аббот  кабилар  эса  ҳадисларни  Қуръони  Каримдан  кейинги  ўринда турадиган  ишончли  манбалар  сифатида  эътироф  этган.  Ғарб  олимлари  чиқарган  баъзи  юзаки хулосалар Ф.Сезгин, Абу Шуҳба, ал-Марсафий, ал-Аьзамий, Малоуш каби мусулмон тадқиқотчилари томонидан  тарихий  фактлар  асосида  рад  қилинган.  Қуйида  Ғарбда  ҳадисшунослик  илмига  қизиқишнинг пайдо бўлиши, ҳадис илми тараққиётига оид зиддиятли қарашларнинг тадрижий ўзгариши, олти ишончли саҳиҳ ҳадислар тўплами ва уларга хорижлик олимлар муносабати, ҳадисларнинг тарихий аҳамияти ва ислом дунёсидаги ўрни таҳлил қилинди.  Мақола сўнгида барча фанлар сингари ҳадисшунослик илми ҳам доимий тараққий этиб бораётгани кўринди. Янги манбалар топилиб, нашр қилиниши натижасида айрим ғарблик олимлар чиқарган нохолис, ноаниқ хулосалар юзага чиқди. Бу ҳолат ғарбда ҳадисларга нисбатан мўтадил тенденсия шаклланишига олиб келди. Жуйнболл, Берг, Шелер каби олимларнинг ҳадисларга оид сўнгги тадқиқотлари кўриб чиқилганда мазкур ҳолат аниқ кўринади. Биз ҳам ҳамма ҳадислар саҳиҳ, тўғри бўлган деган фикрдан йироқмиз. Дарҳақиқат, ислом тарихида турли даврларда ҳадис тўқиш ҳолатлари кўп бўлган. Аммо, баъзи “сохта” ҳадислар  туфайли  барча  ҳадисларни  қоралаш  Қуръони  Каримдан  кейин  турадиган  манбаларни  инкор қилишдир. Демак, бугунги кунда ғарбда нашр қилинган аксарият ишлар илмийлик, тарихийлик ва холислик тамоиллари асосида қайта кўриб чиқилиши лозим.

Ушбу мақолада бакалавриат талабалари ва аспирантлар ҳамда ўқитувчиларнинг “Турк тили бошланғич поғона дарслиги HİTİT” ва “Инглиз тили дарслиги: “а” дан “ҳ” гача” дарсликларининг самарадорлиги ҳақидаги фикрларига асосий эътибор берилади. Тадқиқот сўнгида дарслик тузувчилар, таълим тадқиқотчиларига мавжуд дарсликларнинг табиати ҳақида фойдали ва аниқ батафсил маълумотлар олишларида фойдали бўлиши мумкин бўлган ўқитувчилар ва талабаларнинг афзал кўрган масаларига асосланиб тузилган таклифлар билан тугалланади.

Мақолада архитектура соҳасига оид матнлардаги энг кўп ишлатиладиган  сўзларнинг  қиёсий  таржимаси  таърифланади.  Шунингдек,  бугунги инглиз тилидаги мураккаб техник луғатнинг асл шаклланиш босқичи, Шарқ маданиятининг  қадимий  меъморчилик  обидаларига  тааллуқли  бўлган  ва  асрлар давомида ўзгармас ҳолда ишлатилаётган араб, форс ва лотин тилларидаги ўзлашма сўзларнинг аниқ мисоллари ҳам келтирилган.

Современные технологии и телекоммуникации открывают широкие возможности перед высшим образованием и научными исследованиями. Они, безусловно, позволяют повысить качество учебно воспитательного процесса и мотивировать студентов и исследователей в получении новых знаний и сведений. В этой связи, поставленные перед Высшей школой задачи подготовки высококвалифицированных, конкурентоспособных, отвечающих современным требованиям, кадров – специалистов ХХI века, требуют незамедлительного их выполнения. В связи с этим являются актуальными вопросы подготовки специалистов – кадров с применением современных цифровых технологий, создание инновационных или технологических парков (технопарков) в этом направлении и др

Цифровая трансформация шаг за шагом меняет жизнь современного человека. Без сложных цифровых систем в настоящее время не возможно представить эффективно работающую экономику, качественное образование, современную развитую культуру, инновационные производственные процессы. По факту цифровой трансформации подверглась и повседневная жизнь человека, в ускорении этого процесс свою роль сыграла пандемия коронавируса

Цифровое развитие важный обобщающий процесс всех сфер общественной жизни под влиянием инновационных технологий. Несмотря на трудности социальной адаптации, которыми сопровождаются любые масштабные изменения, необходимо учиться работать с такими явлениями и получать из этого максимум пользы

Сегодня мы живем в эпоху цифровых технологий или цифровой век. Цифровые технологии дают нам необъятные возможности, наиболее актуальным из которых на сегодняшний день для нас является цифровизация архивов. Цифровизация (анг. Digitalization) это процесс создания нового информационного носителя в цифровой форме, в более узком смысле digitization (оцифровка) представляет собой перенос информации с физических носителей на цифровые, например сканирование документа. [ЛН Мазур, 2018. Стратегии дигитализации архивных массовых источников: электронный архив и база данных.] Но не только это, цифровизация архивов также подразумевает выбор цифрового инструмента, при помощи которого оцифрованные данные (грубо-говоря сканированные) станут доступны массам. Внедрение цифровых технологий в каждодневный процесс позволяет нс только усовершенствовать внутренние процессы, но и существенно облегчить работу с архивами.

Указ президента Республики Казахстан Касым-Жомарта Токаева о создании Государственной комиссии по полной реабилитации жертв политических репрессий [5] знаменует новый этап переосмысления отечественной истории и восстановления исторической правды

Мазкур мақолда Шанхай Ҳамкорлик ташкилотининг 2018 йилнинг 9–10 июнь кунлари ХХР нинг Циндао шаҳрида бўлиб ўтган Саммитида муҳокама этилган долзарб масалалар таҳлил қилинган. Шунингдек, муаллиф томонидан Саммитда хавфсизлик, маданий, гуманитар ҳамкорлик, жумладан, ёшлар манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича қабул қилинган қарорларнинг роли ва аҳамияти тўғрисидаги фикрлар баён қилинган.

Мазкур илмий мақолада Хитой Халқ Республикасидаги замонавий сиёсий ислоҳотларнинг асосий тенденциялари ҳамда Хитой сиёсий тизимини модернизация қилишнинг ўзига хос хусусиятлари, унинг иқтисодий ва ташқи сиёсий жиҳатлари таҳлил қилинган.

Ушбу мақола доирасида биз XXI асрда Ўрта Осиё ҳудуди этнографияси, этногенези ва этник тарихига тегишли тадқиқот ишлари ва турли нашрларда  чоп  этилган  мақола  ёки  тезисларда  келтирилган  маълумотларни  комплекс таҳлил қилган ҳолда, уларнинг ютуқ ва камчиликларини объективлик ва танқидий таҳлил натижасида кўрсатиб беришга ҳаракат қилдик.

Мазкур илмий мақолада қуйидаги масалаларни ўзаро таҳлил этилган: давлат ва жамият муносабатлари тизимида демократик жараёнларнинг босқичма –босқич ўзгарувчанлик характерга эгалиги, иккинчи жаҳон урушидан кейин дунёнинг икки
қутбга бўлиниши, уруш оқибатларидан тўғри хулоса чиқармаслик натижасида етакчи
давлатларнинг қайтадан гегемонлик туйғусига қарши “халқ бошқарувига” асосланган
тузумнинг кўпчилик давлатлар томонидан танланиши каби масалалар ёритиб беришга
ҳаракат қилинди. Қолаверса, кўпчилик сиёсатшунос олимлар томонидан ХХI асрда
демократия мезонларида бузилиш кузатилиб, янгича назарий ғоялар шаклланганданлиги
ўрганиб, таҳлил қилиб чиқилган. Шунингдек, мақолада демократик жараёнларга таъсир этувчи янги технологияларни қўллаб ноқонуний йўлда фойдаланиши, халқаро майдонда интеграция жараёнларига
таъсир этиши, инсоният олдида демократияга, унинг сиёсий қарашларига ишончнинг
йўқолишига сабаб бўлганлиги келтирилган. Маълумки кўплаб мамлакатлар ўзининг
демократик тузумини сақлаш йўлида ахборот хавфсизлиги стратегиясини ишлаб чиққан.
Бунга сабаб янги даврда ахборот технологиялари орқали киберхужумларнинг ортиб боришидир. Айниқса охирги пайтларда сайлов жараёнларига технологиялар орқали
хакерлар томонидан ҳужумларни тез – тез бўлиб туриши, демократик қадриятларга
ўзининг салбий таъсирини кўрсатмоқда. Бунинг оқибатида демократия, унинг мезон-
ларига ишонч камайганлигини тадқиқот натижасида кўриш мумкин. Шунга қарамасдан
сиёсатшунос олимлар тадқиқотларида демократияда қанчалик нуқсон бўлмасин
инсоният бунданда яхши тузумни тополмаганлиги, уларнинг тадқиқотларини ўрганиш орқали асослаб беришга ҳаракат қилинди. Маълумки, вакиллик демократияси ХХI асрда барча соҳаларда фуқароларга тенг
имкониятлар берувчи янги кўринишга олиб чиқилиши муҳим воқеалик бўлди. Шу
муносабат билан олимлар давлат органлари, вакиллик демократияси институти билан
фуқаролик жамияти институтларининг ўзига хослиги ҳақидаги ғояларни янги кўринишлари ҳақида мақолада таҳлилий фикрлар ёритилган.
Тадқиқот натижасида демократия тушунчасига, демократик бошқарувга асосланган тузумга ишониш масаласидаги ўтказилган мустақил сўровнома Европада (шимолий, ғарбий, жанубий қисми), постсовет давлатларида ҳамда Россиядаги аҳоли орасида билдирилган фикрлар натижалари инфографика кўринишда берилган. Жадвалда берилган фоизлар, рейтинг кўрсаткичлар демократия мавзусига қизиқувчи сиёсат-шунослар учун манба бўлиб хизмат қилади.

Тадқиқот обьекти: XX асрнинг охири XXI асрнинг бошларида рус адабиётидаги матн шаклида тузилган асарлар (прематн) ва текстологии аппаратлар (сўз боши, талқин, кўрсатма, мундарижалардан ташкил топган), хажм каттароқ прематн, талқинлар ҳақида бирлаштирилган сюжетлар, илмий академик талкинларнинг композицион кўрсатилган шакли.
Ишнинг мақсади: роман жанри талқинлининг пайдо бўлиши ва тасвирлаш хусусиятлари.
Тадқиқот методлари: умум илмий методлар ва бўёқлар, филологик тахдил методларидан: қиёсий тарихий, типологик, герменевтик, концептуал, изоҳ бериш методларидан фойдаланилди.
Олинган натнжалар ва уларнинг янгилиги: биринчи марта тўлик роман жанри талқин бўйича назарий курс ишлаб чиқилди, ажратилган жанрнинг мезони аникланди, роман талқинига асосий жанр структураси сифатида тасниф берилди, унинг ички вариантлари топилди, унинг ғоявий бадиий ўзига хос хусусиятлари тадқиқ этилди, тематик доминант билан боғлиқ миллий ўзига хослик муаммолари, миллий бадиий тажриба эьтиборга лойик мезонлари ўрганилди, ривожланиш даври аниқланилди.
Амалий аҳамияти: олинган натижалардан адабиёт назарияси фанидан умумий ва махсус курсларни, шунингдек, янги рус адабиёти тарихи фанларидан маьрузалар ўқишда фойдаланиш мумкин.
Татбиқ этиш даражаси. Диссертация иши натижаларини ЎзМУ Хорижий филология факультетининг славян филологияси бўлими магистратурасида “Рус альтернатив прозаси” махсус курсида қўллаш мумкин.
Қўлланиш соҳаси: рус адабиёти тарихи, адабиёт назарияси.

Тадқиқот обьекти: XX асрнинг охири XXI асрнинг бошларида рус адабиётидаги матн шаклида тузилган асарлар (прематн) ва текстологик аппаратлар (сўз боши, талқин, кўрсатма, мундарижалардан ташкил топган), хажм каттароқ прематн, талқинлар ҳақида бирлаштирилган сюжетлар, илмий академик талкинларнинг композицион кўрсатилган шакли.
Ишнинг мақсади: роман жанри талқинлининг пайдо бўлиши ва тасвирлаш хусусиятлари.
Тадқиқот методлари: умум илмий методлар ва бўёқлар, филологик тахлил методларидан: қиёсий тарихий, типологик, гермеиевтик, коицептуал, изох бериш методларидан фойдаланилди.
Олингаи иатижалар ва уларнинг яигилиги: биринчи марта тўлиқ роман жанри талқии бўйича назарий курс ишлаб чикилди, ажратилган жанрнинг мезони аниқланди, роман талқииига асосий жанр структураси сифатида тасниф берилди, унинг ички вариаитлари топилди, унинг ғоявий бадиий ўзига хос хусусиятлари тадқиқ этилди, тематик доминант билан боғлиқ миллий ўзига хослик муаммолари, миллий бадиий тажриба эьтиборга лойик мезонлари ўргаиилди, ривожлаииш даври аииқланилди.
Кабул килиигаи назарий моделнинг асосида ишда жанрнинг типологик классификацияларини тузиш принципларига таъриф берилади, мукаддима, изоҳ, кўрсаткич, мундарижадан иборат бўлган, хажми бўйича претекстдан анча катта бўлган, изохлаш ҳақидаги сюжет билан бирлаштирилган, академик (илмий) изох шакли ёрдамида композицион такдим этилган матн (претекст) ва унинг текстологик аппарати кўринишидаги асарларнинг қандай жанрга таалуқлилиги муаммоси бўйича хозирги вақтда мавжуд бўлган тадқиқот материаллари таърифлангаи ва тартибга солинган.
Амалий ахамияти: олинган натижалардан адабиёт назарияси фаиидан умумий ва махсус курсларии, шуниигдек, янги рус адабиёти тарихи фанларидан маьрузалар ўқишда фойдаланиш мумкин.
Татбиқ этиш даражаси. Диссертация иши иатижаларини ЎзМУ Хорижий филология факультетининг славян филологияси бўлими магистратурасида “Рус альтернатив прозаси” ва бакалавриатсида “Матн ва контекст” махсус курсидалар қўллаш мумкин.
Қўлланиш сохаси: рус адабиёти тарихи, адабиёт назарияси.

География фани инсоният тамаддунининг ажралмас бир қисми бўлиб, рўй бераётган жараёнлар ва ҳодисалар, уларнинг шаклланиш омиллари ва ривожланиши, инсон хўжалик фаолиятини табиий шароит ва қонуниятларга мослаштириш орқали табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш ҳамда жамиятнинг табиатга муносабатини оптималлаштириш каби муаммоларни ҳал этишнинг назарий ва амалий масалаларини ўрганади. Олимлар география билан узоқ даврдан бери шуғулланиб келмоқда.

Мақолада  афғон  олимларининг  грамматик  асарларида  исмий  сўз туркумлари таснифи, олимларнинг назарий қарашларидаги ўзаро тафовутлар ҳамда қиёсий таҳлил ёритилган. Таҳлил учта грамматик асар асосида олиб борилган.