4
MEHNAT BOZORIDA AYOLLAR RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISHDA
NODAVLAT TASHKILOTLAR ROLINI OSHIRISH MEHANIZMINI
TAKOMILLASHTIRISH
Rasulova Nasiba Tog'ayevna
Guliston davlat universiteti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15593186
Annotatsiya:
Mazkur tezisda mehnat bozorida ayollarning raqobatbardoshligini
oshirishda nodavlat notijorat tashkilotlar (NNT) ishtirokining dolzarb jihatlari tahlil qilinadi.
Unda ayollar bandligi, kasb-hunar o‘rganish, ijtimoiy himoya va tadbirkorlikni rivojlantirish
yo‘nalishlarida NNTlarning amaliy faoliyati tahlil qilinib, ushbu tashkilotlar rolini
kuchaytirishga doir institutsional va mexanizmlarni takomillashtirish takliflari ishlab chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
ayollar bandligi, nodavlat notijorat tashkilotlar, mehnat bozori, ijtimoiy
hamkorlik, raqobatbardoshlik.
KIRISH
Bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tish, global raqobatning kuchayishi va
jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy transformatsiyasi sharoitida mehnat bozorining barcha
ishtirokchilari, xususan ayollarning raqobatbardoshligi va kasbiy faolligini oshirish masalasi
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayollar mehnat resurslarining katta qismini tashkil etsa-da,
ularning bandligi, ayniqsa, malakali ish o‘rinlariga kirish imkoniyatlari hanuz cheklangan. Bu
holat turli ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy omillar bilan uzviy bog‘liqdir. Shunday sharoitda
nodavlat notijorat tashkilotlar – NNTlar – ayollarni ishga joylashtirish, ularning kasbiy
ko‘nikmalarini rivojlantirish, huquqiy savodxonlikni oshirish hamda ijtimoiy himoya qilish
yo‘nalishlarida muhim institut sifatida maydonga chiqmoqda.
ASOSIY QISM
Bugungi kunda O‘zbekiston mehnat bozorida ayollar salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish
uchun bir qancha tizimli yondashuvlar zarur. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, ayollarning
bandligi erkaklarnikiga nisbatan ancha past bo‘lib, ular asosan xizmat ko‘rsatish, qishloq
xo‘jaligi yoki norasmiy mehnat sektorida faoliyat yuritmoqda. Raqobatbardosh ish o‘rinlari,
texnologik sohalar, moliya va boshqaruv tizimlarida ayollar ishtiroki sezilarli darajada kam. Bu
yerda nodavlat sektor, xususan NNTlar tomonidan olib borilayotgan ijtimoiy loyihalar, grantlar,
treninglar orqali vaziyatni yumshatish, ishsiz ayollarni mehnat bozoriga qayta jalb etish
imkoniyati mavjud.
NNTlar tomonidan ayollarni qayta kasbga tayyorlash, ularga kichik biznes yuritish
ko‘nikmalarini singdirish, moliyaviy savodxonlikni oshirish bo‘yicha kurslar tashkil etilmoqda.
Masalan, qishloq hududlarida faoliyat yuritayotgan NNTlar tikuvchilik, parrandachilik,
hunarmandchilik kabi sohalar bo‘yicha o‘quv kurslari tashkil qilib, ayollarga mikrobiznes
yuritish imkoniyatini yaratmoqda. Bunday faoliyatlar faqat iqtisodiy emas, balki ijtimoiy
ahamiyatga ham ega – ayollarning o‘z-o‘zini anglash darajasi ortadi, ularning oiladagi va
jamiyatdagi mavqei mustahkamlanadi [1].
Mavjud mexanizmlar ba’zan yetarli darajada ishlamaydi. Chunki NNTlarning faoliyatini
moliyalashtirishda barqarorlik yetishmaydi, ularning davlat idoralari bilan hamkorligi uzviy
emas, ko‘p hollarda epizodik va loyihaviy tusga ega. Shuningdek, ayrim hududlarda NNTlarning
5
salohiyati past, ularning metodik qo‘llab-quvvatlanishi sust, ayollarning o‘zida ham bu
tashkilotlarga ishonch yetarli emas.
Mehnat bozorida ayollarning raqobatbardoshligini oshirish faqat kasbiy o‘quv va bandlik
bilan cheklanib qolmasdan, ular iqtisodiy mustaqillikka erishishi, oilaviy qarorlar qabul
qilishda faol bo‘lishi va ijtimoiy tenglikni his qilishi bilan bevosita bog‘liqdir. Nodavlat notijorat
tashkilotlar bu jarayonda ayollarni nafaqat kasbga yo‘naltirish, balki ularning shaxsiy
rivojlanishiga xizmat qiladigan turli ijtimoiy dasturlar orqali ham faoliyat yuritmoqda. Ayniqsa,
ijtimoiy himoyaga muhtoj, yolg‘iz onalar, nogironligi bo‘lgan ayollar yoki mehnat
muhojirligidan qaytgan ayollar uchun moslashtirilgan loyihalar NNTlar tomonidan amalga
oshirilmoqda.
Biroq, ayollar raqobatbardoshligining oshishiga to‘sqinlik qilayotgan muhim omillardan
biri — bu gender stereotiplari va an’anaviy mehnat taqsimotiga asoslangan ijtimoiy
munosabatlardir. Ayrim hududlarda ayollarning ishlashi, ayniqsa, erkaklarga xos deb
hisoblangan sohalarga kirib borishi hanuzgacha salbiy qarashlarga duch kelmoqda. Shu bois,
NNTlar tomonidan gender stereotiplarini yengib o‘tishga qaratilgan ma’rifiy faoliyat, ommaviy
axborot vositalari orqali ijobiy obrazlarni shakllantirish juda muhimdir. Ayollarning
muvaffaqiyatli kasbiy faoliyati haqida film va reportajlar, ijtimoiy tarmoqlarda yuritilayotgan
kampaniyalar ushbu stereotiplarni asta-sekin yemirishga xizmat qilmoqda.
Bundan tashqari, nodavlat sektor tomonidan ayollar uchun ijtimoiy kapital shakllantirish
— ya’ni ayollarni o‘zaro bog‘lovchi, tajriba almashadigan va bir-birini rag‘batlantiradigan
tarmoqlar yaratish muhim yo‘nalishdir. Ayollar klublari, mentorlik dasturlari, kooperativlar va
ijtimoiy tadbirkorlik platformalari shular jumlasidandir. Bu orqali ayollar o‘z sohasida
faollashadi, birgalikda loyihalar yuritadi, grantlar yutadi va jamoaviy rivojlanish orqali
raqobatbardoshlikni oshiradi.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, muvaffaqiyatli gender siyosati olib borayotgan
davlatlarda NNTlar davlat siyosatini to‘ldiruvchi emas, balki strategik hamkor sifatida qaraladi.
Masalan, Skandinaviya mamlakatlarida yoki Kanada, Germaniya tajribasida ayollar bandligi
bo‘yicha NNTlar davlat budjetidan muntazam ravishda moliyalashtiriladi, ularning dasturlari
milliy strategiyaga uyg‘unlashtirilgan holda amalga oshiriladi. O‘zbekistonda ham bu borada
ijobiy siljishlar kuzatilmoqda, ammo NNTlar faoliyati tizimlashtirilmagan va barqarorlik
jihatidan zaif bo‘lib qolmoqda. Shu bois, mehnat bozoridagi gender muvozanatini ta’minlash
yo‘lida nodavlat tashkilotlar uchun milliy darajadagi grant tizimini soddalashtirish, ularni
akkreditatsiyadan o‘tkazish jarayonini yengillashtirish va ularning faoliyatiga monitoring
mexanizmini kuchaytirish zarur [2].
Monitoring masalasiga alohida e’tibor qaratish lozim. Ko‘plab ijtimoiy loyihalarda
ayollarning bandlik ko‘rsatkichlari son bilan ifodalanadi, ammo sifat jihatidan ta’sirni baholash
(masalan, daromad barqarorligi, oilaviy qarorlarda ayolning ovozi, ijtimoiy faollik darajasi)
yetarlicha o‘rganilmaydi. NNTlar faoliyatini samarali monitoring qilish uchun indikatorlar
tizimi ishlab chiqilishi, har yili xalqaro standartlar asosida ochiq hisobotlar e’lon qilinishi lozim.
Bu nafaqat moliyaviy shaffoflikni, balki tashkilotlararo sog‘lom raqobatni ham ta’minlaydi.
Shuningdek, nodavlat tashkilotlar ayollarni iqtisodiy jihatdan kuchaytirish bilan bir
qatorda, ularning huquqiy ongini rivojlantirish, mehnat munosabatlarida o‘z manfaatlarini
himoya qilishga o‘rgatish bo‘yicha ham ish olib borishi lozim. Ish beruvchilar bilan tuziladigan
mehnat shartnomalari, ijtimoiy sug‘urta, homiladorlik yoki tug‘ruq ta’tili huquqlari borasida
6
ko‘plab ayollar to‘liq ma’lumotga ega emas. NNTlar bu borada seminarlar, huquqiy maslahatlar
va bepul yuridik xizmatlar orqali ularga real yordam ko‘rsatishi mumkin.
Zamonaviy mehnat bozorining transformatsiyasi fonida raqobatbardoshlik tushunchasi
endilikda nafaqat kasbiy bilimlar va amaliy ko‘nikmalarga, balki axborotga tezkor kirish,
moslashuvchanlik va raqamli savodxonlik kabi indikatorlarga ham bog‘liq holda
baholanmoqda. Bu holat, o‘z navbatida, ayollarni mehnat bozoriga tayyorlashda nodavlat
notijorat tashkilotlari faoliyatiga yangi vazifalar yuklamoqda. An’anaviy kasbga o‘qitish
yondashuvlaridan tashqari, endilikda ayollarni internet marketingi, freelancing, elektron
tijorat, onlayn xizmatlar va mobil ilovalar orqali ish bilan ta’minlash amaliyoti keng quloch
yozmoqda [3].
Ushbu yo‘nalishda NNTlar zamonaviy texnologiyalar bilan integratsiyalashgan loyihalar
ishlab chiqib, ayollar uchun raqamli platformalarda ish topish, o‘z mahsulotini sotish, xizmat
ko‘rsatish kabi imkoniyatlarni yaratishga xizmat qilmoqda. Misol uchun, viloyatlarda faoliyat
yuritayotgan ayrim nodavlat tashkilotlar tomonidan qishloq ayollarini mobil ilovalar orqali
mijoz topishga o‘rgatish, internet orqali qo‘l mehnatiga asoslangan mahsulotlarni sotish
texnologiyasi bo‘yicha treninglar o‘tkazilmoqda. Bu, o‘z navbatida, transport, muhit yoki
ijtimoiy cheklovlar sababli an’anaviy ishlarda qatnasha olmaydigan ayollar uchun muqobil
bandlik imkonini beradi.
XULOSA VA MUNOZARA
Xulosa qilib aytganda, mehnat bozorida ayollar raqobatbardoshligini oshirish
O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligiga bevosita ta’sir qiluvchi omillardandir. Bu
jarayonda nodavlat notijorat tashkilotlar muhim resurs va vositachi sifatida maydonga
chiqmoqda. Ularning faoliyatini strategik asosda qo‘llab-quvvatlash, salohiyatini oshirish va
davlat bilan uzviy hamkorlik mexanizmlarini takomillashtirish orqali ayollar bandligini sifat
jihatidan yangi bosqichga ko‘tarish mumkin. Bu esa, o‘z navbatida, jamiyatda gender tengligini
mustahkamlash, ijtimoiy inklyuziyani kengaytirish va innovatsion iqtisodiyot sari dadil qadam
qo‘yish imkonini beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Gender tengligi va ayollar huquqlari bo‘yicha UNDP O‘zbekiston hisobotlari. – T.: UNDP,
2021.
2.
Karimova, D. Nodavlat tashkilotlar va ularning ijtimoiy loyihalardagi roli. – Toshkent:
Iqtisodiyot nashriyoti, 2020.
3.
Turg‘unova, S. Mehnat bozorining gender tahlili: O‘zbekiston tajribasi // Ijtimoiy fanlar
jurnali. – 2021. – №4. – B. 45–51.
4.
Sattorkulov, O. T., Rahmatov, K. U., & Sadikova, S. O. (2020). Инновацион муҳитни
шаклланиш асослари. Молодой ученый, (9), 217-219.
5.
www.ziyonet.uz
