29
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA VIZUAL KOGNITIV FE’LLARNING
GRAMMATIK SHAKLLARI VA YASALISH USULLARI
Karimjonova Shahlo Ravshanjonovna
shahloxonkarimjonova@gmail.com
Farg‘ona davlat universiteti
Ingliz tili amaliy kursi kafedrasi katta o‘qituvchisi (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15662695
Annotatsiya.
Maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi vizual kognitiv fe’llarning (VCV)
grammatik shakllari hamda so‘z yasalishi modellarining qiyosiy tahlili taqdim etiladi. Tadqiqot,
avvalo, har ikki tilning morfologik va sintaktik xususiyatlarini hisobga olgan holda, VCVlarni
sodda (tub va yasama) va murakkab (qo‘shma, juft, takroriy, ko‘makchi fe’lli, iborali) turlarga
ajratadi. Ingliz tilida frazeologik fe’llarning yuqori mahsuldorligi 93 ta ko‘plik birlik misolida
ko‘rsatilib, o‘zbek tilida esa qo‘shma va ibora turidagi VCVlar semantik boylikni ta’minlashi
aniqlanadi.
Kalit so‘zlar:
vizual kognitiv fe’l, derivatsiya, frazeologik fe’l, grammatik shakl, sintaktik
konstruktsiya, kognitiv lingvistika.
O‘zbek va ingliz tillarida vizual kognitiv fe’llarning grammatik shakllari va yasalishi
bo‘yicha ba’zi asosiy farqlar mavjud. Bu farqlar, avvalo, har bir tilning grammatik tizimi va so‘z
yasalishi usullari bilan bog‘liq.
Vizual kognitiv fe’llar struktural belgisiga ko‘ra sodda va murakkab turlarga bo‘linadi.
I. Sodda VCV –
bir asosdan iborat bo‘ldan fe’llardir.
Sodda VCVlarni yasalganlik belgisiga ko‘ra ikki turga ajratish mumkin:
1. Sodda tub VCV –
ko‘rmoq, qaramoq, boqmoq, angraymoq, mo‘ltaymoq, anqaymoq,
chaqchaymoq, baqraymoq, go‘laymoq, do‘laymoq, mo‘ralamoq, poylamoq, kuzatmoq, termilmoq,
olaymoq.
2. Sodda yasama VCV –
ko‘zlamoq, yuzlanmoq, olalanmoq.
Murakkab VCV – ikki va undan ortiq asoslardan tarkib topadi. Bunday fe’llarni qo‘shma,
juft, takror VCVlarga ajratish mumkin. Masalan:
II. Qo‘shma so‘z shaklidagi VCV –
fe’llarning bu turini tashkil etgan qismlar turli so‘z
turkumlari bilan ifodalanishi mumkin. Tarkibiy qismlarining ifodalanishiga ko‘ra qo‘shma so‘z
shaklidagi VCVlar ikki xil bo‘ladi.
1.
Fe’l bo‘lmagan so‘z + fe’l = VCV
O + F =
(ot + fe’l)
razm solmoq, nazar tashlamoq.
R + F =
(ravish + fe’l)
tikilib qaramoq, tik qaramoq.
2. Fe’l + fe’l = VCV –
ko‘rib chiqmoq.
III. Juft so‘z ko‘rinishidagi VCVlar –
ko‘rsa-ko‘rdiki
. Masalan: Ashar cho‘chqaboqar
bo‘lganidan beri kolxoz cho‘chqachilikdan zarar ko‘rsa-ko‘rdiki, foyda ko‘rmadi
(S.Anorboyev)
1
.
IV. Takroriy so‘z ko‘rinishidagi VCVlar –
qaray-qaray.
Masalan: Sulton istar-istamas
o‘rnidan turdi-da, ortiga qaray-qaray ko‘cha eshigi tomon ketdi (M.Shodiy, Yomg‘irdan so‘ng).
V. Ko‘makchi fe’lli so‘z qo‘shilmasi ko‘rinishidagi VCVlar:
ko‘rib bermoq, sinab
ko’rmoq, ko‘rib qolmoq, ko‘rib turmoq, ko‘rib bormoq, kuzatib chiqmoq, kuzatib bormoq, kuzatib
qo‘ymoq, boqib turmoq, ko‘rib olmoq, ko‘rib qolmoq.
1
Ҳожиев А. Ўзбек тилида қўшма, жуфт ва такрорий сўзлар. – Тошкент, 1963. – Б. 79.
30
V. Ibora ko‘rinishidagi VCVlar:
ko‘z yugurtirmoq, ko‘ziga tik qaramoq, sovuqqonlik bilan
qaramoq, ho‘l-qurug‘iga qaramoq, qosh-qovog‘iga qaramoq, o‘ziga qaratmoq, og‘ziga qaratmoq,
kiprik qoqmay qaramoq, ko‘z tashlamoq, ko‘z qirini tashlamoq, ko‘zdan kechirmoq, tik qaramoq,
ko‘z ko‘rib, quloq eshitmagan, ko‘z tikmoq, ko‘z tutmoq, ko‘z urishtirmoq, ko‘zga tashlanmoq,
ko‘zdan qochirmoq, ko‘zi tushmoq, ko‘zdan qolmoq, ko‘z olaytirmoq, ko‘zni yashnatmoq, ko‘z
ochib ko‘rgan, ko‘z ochirmaslik, ko‘ziga cho‘p solmoq, ko‘zga yaqin, ko‘zda tutmoq, ko‘zi yetmoq,
ko‘zi yorimoq, ko‘zi ilinmoq, ko‘zi moshdek ochilmoq, ko‘zi ochiq ketmoq, ko‘zi pishmoq, ko‘zi
tinmoq, ko‘zi to‘rt bo‘lmoq, ko‘zi o‘ynamoq, ko‘z qiymaslik, ko‘ziga issiq ko‘rinmoq, ko‘zini yog‘
bosmoq, ko‘zini shamg‘alat qilmoq.
Ingliz tilidagi vizual kognitiv fe’llarni quyidagicha guruhlarga bo‘lishimiz mumkin:
I. Oddiy VCVlar:
to see, to look, to watch, to stare, to gaze, to glare, to peer, to gawk, to ogle,
to glance, to view, to inspect.
II. Frazeologik birikma ko‘rinishidagi VCVlar.
Ingliz tilida birikmalar asosida hosil
qilingan frazeologik fe’llar juda keng tarqalgan va ular ko‘pincha yangi semantik ma’nolarni
beradi. Masalan,
look
–
qaramoq
fe’li asosida shakllangan jami 40 ta frazeologik birikmalar
aniqlangan va jadvalda unga misollar keltirilgan (20-ilovada keltirilgan).
Look about, look about
for, look after, look ahead, look around, look around for, look at, look away, look back, look back
on, look beyond, look down on, look for, look forward to, look in, look in on, look into, look on, look
on as, look out, look out for, look over, look round, look round for, look through, look to, look up,
look up to, look upon, look upon as, look down upon, look out onto / look out upon, look forth
(archaic), look forth on (archaic), look aside, look aside from, look up in.
Ingliz tilida jami 93 ta vizual kognitiv fe’llar qatnashgan frazeologik birliklar aniqlandi.
III. Ibora ko‘rinishidagi VCVlar:
keep an eye on, catch sight of, turn a blind eye to, see the
light, in the blink of an eye, out of sight, out of mind, eye to eye, feast one’s eyes on, keep an eye out,
bat an eye, bird’s eye view, catch someone’s eye, beauty is in the eye of the beholder, long time no
see, see eye to eye, to see the back, see red, monkey see, monkey do (ko‘r-ko‘rona bajarmoq), can’t
see the forest for the trees, look on the bright side, keep your eyes peeled.
Ingliz tilida vizual kognitiv fe’llar semantik jihatdan juda boy va xilma-xil bo‘lib, ular
nafaqat idrokning turli shakllarini ifodalashga, balki idrok natijasida paydo bo‘ladigan hissiy va
kognitiv jarayonlarni ifodalashga ham xizmat qiladi. Ular ko‘z orqali idrok qilish, kuzatish, tahlil
qilish, e’tibor qaratish va hatto tushunish bilan bog‘liq turli nyuanslarni o‘z ichiga oladi. Bunday
fe’llarning sintaktik konstruksiyalari ham turlicha bo‘lib, ular oddiy infinitiv shakldan boshlab
propozitsiyalar bilan keluvchi birikmalargacha, sifatdosh va ravishdosh shakllari bilan
birikishigacha bo‘lgan ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Кацнельсон С.Д. О грамматической категории // Вестник ЛГУ, 1948, № 2. – С.133.
2.
Расулов Р. Ўзбек тилидаги ҳолат феъллари ва уларнинг облигатор валентликлари.
– Тошкент: Фан, 1989. – Б. 10.
3.
Расулов Р. Ўзбек тили феълларининг маъно тузилиши. 2 нашри. – Тошкент, 2008. –
Б. 100-101.
4.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 1 жилд. Ўзбекистон миллий энсиклопедияси. –
31
Тошкент, Давлат илмий нашриёти, 2006. – Б. 18.
5.
Karimjonova, Shahlo & Sotvoldiyevna, Usmonova. (2022). The Causative Verb to Have in
Modern English. International Journal of Multidisciplinary Research & Reviews. 1. 01-04.
10.56815/IJMRR.V1.I3.2022/1-4.
6.
Karimjonova, Shahlo. (2021). COGNITIVE ASPECTS OF THE CAUSATIVE VERB TO HAVE
IN MODERN ENGLISH. CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PHILOLOGICAL SCIENCES. 02. 141-
145. 10.37547/philological-crjps-02-11-30.
7.
Karimjonova, Shahlo. (2023). LEXICAL-SEMANTIC MEANINGS AND STYLISTIC
FEATURES OF CAUSATIVE VERBS IN UZBEK LANGUAGE. International Journal of Information
Sciences and Techniques. 13. 01-06. 10.5121/ijist.2023.13201.
8.
Karimjonova, Shahlo. (2023). Stylistic Features of Causative Verbs in the Uzbek Language.
Jurnal Multidisiplin Madani. 3. 879-884. 10.55927/mudima.v3i4.3217.
9.
Karimjonova, Shahlo. (2023). The Meaning of Causative Verbs. Jurnal Multidisiplin
Madani. 3. 14-18. 10.55927/mudima.v3i1.2732.
10.
Karimjonova, Shahlo. (2024). An Investigation Into the Lexical-Semantic Meanings of
Causative
Verbs
in
English.
Jurnal
Multidisiplin
Madani.
4.
372-375.
10.55927/mudima.v4i3.7346.
11.
Karimjonova, Shahlo. (2024). Usage of Causative Verbs in Different Contexts. Jurnal
Multidisiplin Madani. 4. 262-268. 10.55927/mudima.v4i2.3981.
