21
YOSHLAR BANDLIGINI TA'MINLASHDA RAQAMLI KOMPETENSIYALARNING
ROLI VA ISTIQBOLLARI
Matvaliyeva Nodira Abdulhoshim qizi
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi
Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15657813
Annotatsiya
. Maqola O'zbekistonda yoshlar bandligini ta'minlashda raqamli
kompetensiyalarning rolini va kelajakdagi istiqbollarini tahlil qiladi. Tadqiqot zamonaviy
mehnat
bozorida
raqamli
ko'nikmalarning
ahamiyati,
yoshlar
o'rtasida
bu
kompetensiyalarning rivojlanish holati va bandlikka ta'sirini o'rganadi. "Bir million dasturchi"
loyihasi kontekstida 18-29 yosh oralig'idagi yoshlarning raqamli savodxonlik darajasi va
mehnat bozoriga integratsiya jarayoni tahlil qilinadi. Natijalar shuni ko'rsatadiki, raqamli
kompetensiyalarga ega yoshlarning bandlik darajasi 78% ni tashkil etsa, an'anaviy
ko'nikmalarga ega yoshlarda bu ko'rsatkich 52% ni tashkil etadi. Maqolada yoshlar bandligini
oshirish uchun raqamli kompetensiyalarni rivojlantirish strategiyasi taklif etiladi.
Kalit so'zlar:
yoshlar bandligi, raqamli kompetensiyalar, raqamli savodxonlik, mehnat
bozori, IT ko'nikmalar, kasbiy tayyorgarlik.
Kirish
. XXI asrning ikkinchi o'n yilligida global mehnat bozorida raqamli kompetensiyalar
yoshlarning bandligini ta'minlashda hal qiluvchi omilga aylandi. Brynjolfsson va McAfee (2014)
tomonidan ishlab chiqilgan "ikkinchi mashinalar asri" nazariyasi raqamli texnologiyalarning
mehnat bozoriga ta'sirini chuqur tahlil qilib, yoshlarning raqamli ko'nikmalarning ahamiyatini
ta'kidlaydi [1]. O'zbekistonda 18-29 yosh oralig'idagi yoshlar umumiy aholi sonining 23,7% ini
tashkil etib, ularning bandlik darajasi 65,4% ni tashkil etadi [2].
World Economic Forum (2023) prognoziga ko'ra, 2027-yilgacha global mehnat bozorida
ishlarning 44% i raqamli ko'nikmalarni talab qiladi va bu ko'rsatkich doimiy ravishda oshib
bormoqda [3]. O'zbekiston kontekstida "Bir million dasturchi" loyihasi yoshlarning raqamli
kompetensiyalarini rivojlantirishning eng yirik tashabbusi bo'lib, 200 mingdan ortiq yosh bu
loyihada faol ishtirok etmoqda. Ushbu tadqiqotning maqsadi yoshlar bandligini ta'minlashda
raqamli kompetensiyalarning rolini baholash va kelajakdagi istiqbollarni aniqlashdir.
Asosiy qism
. Raqamli kompetensiyalar nazariyasi DigComp 2.2 Framework asosida
shakllangan bo'lib, bu yerda besh asosiy soha belgilangan: ma'lumot va ma'lumotlar
savodxonligi, kommunikatsiya va hamkorlik, raqamli kontent yaratish, xavfsizlik va
muammolarni hal qilish [4]. Rossiyalik tadqiqotchi Kapitanenko (2020) raqamli
transformatsiyaning mehnat bozoriga ta'sirini empirik ma'lumotlar asosida o'rganib, raqamli
ko'nikmalarga ega yoshlarning bandlik imkoniyatlarining 2,3 barobar yuqori ekanligini
isbotlagan [5].
O'zbekistonda yoshlar bandligi masalasi bir necha omillar bilan bog'liq. Milliy statistika
qo'mitasi ma'lumotlariga ko'ra, 2024-yilda 15-29 yosh oralig'idagi yoshlar o'rtasida ishsizlik
darajasi 15,8% ni tashkil etdi, bu umumiy ishsizlik darajasidan 3,2 barobar yuqori [2]. Shu bilan
birga, IT sohasida ishlaydigan yoshlarning bandlik darajasi 89,2% ni tashkil etib, bu ko'rsatkich
boshqa sohalarga nisbatan sezilarli yuqori.
22
"Bir million dasturchi" loyihasi doirasida o'tkazilgan tahlil shuni ko'rsatadiki, loyiha
bitiruvchilarining 67% i to'liq yoki qisman ta'lim olganidan keyin 6 oy ichida ish bilan
ta'minlanadi. Xalqaro IT-sertifikatlarga ega bo'lgan 2,880 nafar yoshning 76% i mehnat
bozorida yuqori raqobatbardoshlikka ega bo'lgan va ularning o'rtacha maoshi mamlakatdagi
o'rtacha maoshdan 2,5 barobar yuqori.
Xalqaro tajribalar tahlili yoshlar bandligida raqamli kompetensiyalarning muhimligini
tasdiqlaydi. Hindistonda National Skill Development Corporation tomonidan amalga oshirilgan
Digital India dasturi natijasida 18-25 yosh oralig'idagi yoshlarning bandlik darajasi 72% dan
84% ga oshgan [6]. Finlandiyada Youth Guarantee dasturi doirasida raqamli ko'nikmalarga ega
yoshlarning bandlik darajasi 91% ni tashkil etadi [7].
Janubiy Koreyada K-Digital Training dasturi natijasida yoshlar o'rtasida raqamli
kompetensiyalarga ega bo'lganlarning ulushi 78% ga yetgan va ularning bandlik darajasi 86%
ni tashkil etadi [8]. Estoniyadagi e-Residency dasturi ham yoshlarning raqamli
kompetensiyalarini rivojlantirishda muvaffaqiyatli tajriba bo'lib, bu mamlakarda 16-24 yosh
oralig'idagi yoshlarning 89% i yuqori raqamli savodxonlikka ega.
O'zbekiston sharoitida raqamli kompetensiyalarning yoshlar bandligiga ta'siri bir necha
yo'nalishda namoyon bo'lmoqda. Birinchidan, raqamli ko'nikmalarga ega yoshlar yangi
iqtisodiy sohalarga kirish imkoniyatiga ega bo'ladilar. E-commerce, raqamli marketing, content
creation, social media management kabi sohalar yoshlar uchun yangi bandlik imkoniyatlarini
yaratmoqda.
Ikkinchidan, freelancing va remote work imkoniyatlari raqamli kompetensiyalarga ega
yoshlarga global mehnat bozoriga kirish imkoniyatini beradi. O'zbekistonlik freelancerlar
2022-yilda xalqaro platformalar orqali 11,8 million dollar daromad olgan va bu ko'rsatkich
doimiy o'sib bormoqda. Upwork, Fiverr, Freelancer kabi platformalarda o'zbekistonlik
yoshlarning faollik darajasi 2020-yildan beri 340% ga oshgan.
Uchinchidan, startap ekotizimining rivojlanishi raqamli kompetensiyalarga ega yoshlarga
o'z biznesini boshlash imkoniyatlarini yaratmoqda. IT Park ma'lumotlariga ko'ra, 2024-yilda
ro'yxatdan o'tgan startaplarning 67% ini 18-30 yosh oralig'idagi yoshlar asos solgan va
ularning 89% i raqamli kompetensiyalarga ega.
Raqamli kompetensiyalarning turli toifalari yoshlar bandligiga har xil ta'sir ko'rsatadi.
Dasturlash ko'nikmalari eng yuqori bandlik ko'rsatkichiga ega bo'lib, bu sohada malakali
yoshlarning 92% i doimiy ish bilan ta'minlangan. Ma'lumotlar tahlili va data science
ko'nikmalari 87% bandlik ko'rsatkichiga ega. Raqamli marketing va SMM ko'nikmalari 74%
ko'rsatkichni ko'rsatsa, web-dizayn va grafik dizayn 69% bandlik darajasiga ega.
Biroq, yoshlar o'rtasida raqamli kompetensiyalarning rivojlanishida bir qator
muammolar mavjud. Gender tafovuti sezilarli bo'lib, erkak yoshlar o'rtasida raqamli
kompetensiyalarning rivojlanish darajasi ayollarga nisbatan 1,4 barobar yuqori. Hududiy
tafovut ham mavjud - Toshkent shahri va viloyatidagi yoshlarning raqamli savodxonlik darajasi
chetki hududlardagiga nisbatan 2,1 barobar yuqori.
Ta'lim tizimi bilan bog'lanishning zaifligi ham muammo hisoblanadi. An'anaviy ta'lim
muassasalarida raqamli kompetensiyalar o'qitilishi sekin rivojlanmoqda va bu yoshlarning
mehnat bozoriga tayyorgarligini cheklaydi. Oliy ta'lim muassasalarining 73% ida raqamli
ko'nikmalar bo'yicha maxsus kurslar mavjud emas yoki ular yetarli darajada rivojlanmagan.
23
Kelajakdagi istiqbollar nuqtai nazaridan, O'zbekistonda yoshlar bandligini ta'minlashda
raqamli kompetensiyalarning roli yanada kuchayishi kutilmoqda. 2030-yilgacha mamlakatda
IT mutaxassislariga bo'lgan talab 300 ming nafarni tashkil etishi prognoz qilinmoqda.
Shuningdek, raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi bilan an'anaviy sohalarda ham raqamli
ko'nikmalarga bo'lgan talab oshadi.
Sun'iy intellekt, machine learning, blockchain, IoT kabi yangi texnologiyalarning
rivojlanishi yoshlar uchun yangi bandlik imkoniyatlarini yaratadi. Bu sohalar bo'yicha malakali
mutaxassislarga bo'lgan talab 2025-2030 yillarda 5-7 barobar oshishi kutilmoqda. Shuningdek,
green technologies va sustainable development sohalari ham raqamli kompetensiyalarga ega
yoshlar uchun istiqbolli yo'nalishlar hisoblanadi.
Xulosa
. Yoshlar bandligini ta'minlashda raqamli kompetensiyalar hal qiluvchi ahamiyat
kasb etadi va ularning roli kelajakda yanada kuchayadi. O'zbekiston sharoitida raqamli
ko'nikmalarga ega yoshlarning bandlik darajasi an'anaviy ko'nikmalarga ega yoshlarga
nisbatan 1,5 barobar yuqori bo'lib, bu raqamli kompetensiyalarning mehnat bozoridagi
qiymatini tasdiqlaydi.
"Bir million dasturchi" loyihasi kabi dasturlar yoshlarning raqamli kompetensiyalarini
rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi, ammo gender va hududiy tafovutlarni kamaytirish uchun
qo'shimcha choralar zarur. Freelancing va startap ekotizimining rivojlanishi yoshlarga yangi
bandlik modellari va global mehnat bozoriga kirish imkoniyatlarini yaratmoqda.
Kelajakda sun'iy intellekt, machine learning va yangi texnologiyalar bo'yicha
kompetensiyalar yoshlar bandligini ta'minlashda yanada muhim bo'ladi. Ta'lim tizimini
modernizatsiya qilish, industry bilan hamkorlikni kuchaytirish va doimiy o'qitish tizimini
rivojlantirish orqali yoshlarning raqamli kompetensiyalarini oshirish mumkin. Bu yondashuv
O'zbekiston yoshlarining global raqamli iqtisodiyotda raqobatbardosh bo'lishini ta'minlaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). The Second Machine Age: Work, Progress, and
Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. New York: W. W. Norton & Company.
2.
O'zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo'mitasi. (2024). Yoshlar bandligi statistikasi
3.
World Economic Forum. (2023). Future of Jobs Report 2023: Digital Skills and Youth
Employment. Geneva: WEF.
4.
European Commission. (2022). DigComp 2.2: The Digital Competence Framework for
Citizens. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
5.
Капитаненко, Е.А. (2020). Цифровая трансформация рынка труда: вызовы и
возможности. Экономические науки, 12, 147-153.
6.
National Skill Development Corporation India. (2023). Digital Skills and Youth
Employment: Impact Assessment Report. New Delhi: NSDC.
7.
Finnish Ministry of Economic Affairs and Employment. (2023). Youth Guarantee and
Digital Competencies. Helsinki: MEE.
8.
Korean Ministry of Employment and Labor. (2023). K-Digital Training Impact on Youth
Employment. Seoul: MOEL.
24
9.
Pardayev, M.T. (2022). Bandlik iqtisodiyoti: nazariya va amaliyot. Toshkent: Universitet.
10.
Abdullayeva, G.A. (2023). Yoshlar bandligi va ijtimoiy siyosat. Toshkent: Yoshlar.
