67
КОРРУПЦИЯ ЖИНОЯТЛАРИ ТАСНИФИДА ЖИНОЯТ ОБЪЕКТИНИНГ
РОЛИ ВА ҲУҚУҚИЙ БАҲОЛАШ МЕЗОНЛАРИ
Нурмуҳаммедова Гўзалхон Баҳодировна
Жиноий-ҳуқуқий фанлар кафедраси
доценти, ю.ф.фд. (PhD), доцент
https://doi.org/10.5281/zenodo.15673818
Аннотация:
Мазкур мақолада коррупцияга оид жиноятларнинг жиноят-ҳуқуқий
таркибида объектнинг алоҳида аҳамияти таҳлил қилинган. Муаллиф томонидан
жиноят объектини илмий асосда аниқлаш коррупцияга қарши самарали кураш,
ҳуқуқни қўллашдаги аниқлик ва жиноят-ҳуқуқий квалификацияни тўғри амалга
оширишнинг асосий шарти сифатида кўрсатилган. Халқаро конвенциялар, хусусан БМТ
ва Европа Кенгаши томонидан қабул қилинган ҳужжатларда объект тушунчаси
“жамоат манфаатлари”, “ҳокимиятга бўлган ишонч”, “ҳалол давлат хизмати” каби
концепциялар билан изоҳлангани қайд этилган. Мақолада коррупцияга оид
жиноятларнинг умумий, махсус ва бевосита объектларига бўлинадиган тизимли
таснифи келтирилган ва уларнинг ҳар бири мисоллар асосида ёритилган. Хусусан,
порахўрлик, хизмат ваколатларини суиистеъмол қилиш, расрата, протекционизм каби
жиноятларда объект тушунчасининг турлича намоён бўлиши, уларни нотўғри баҳолаш
ҳуқуқни қўллашда жиддий муаммолар келтириб чиқариши таъкидланган. Илмий ва
амалий қарашлар, таниқли олимларнинг фикрлари асосида коррупцион жиноятлар
объектларининг ижтимоий-функционал хусусиятлари таҳлил этилган. Хулоса ўлароқ,
коррупцияга оид жиноятларда объектни кенг ижтимоий контекстда баҳолаш ва уни
аниқ белгилаш коррупцияга қарши сиёсатнинг ҳуқуқий пойдевори сифатида
белгиланади.
Калит сўзлар:
Коррупция, жиноят таркиби, жиноят объекти, ҳуқуқни қўллаш
амалиёти, БМТ Конвенцияси, давлат хизмати, халқаро ҳуқуқ, порахўрлик, расрата,
протекционизм, хизмат ваколати, ҳуқуқий аниқлик, суд амалиёти, жамият
манфаатлари, давлат аппарати, институтционал ёндашув, мансабдор шахс, ижтимоий
муносабатлар, тенглик, адолат, демократик тамойиллар.
РОЛЬ ОБЪЕКТА ПРЕСТУПЛЕНИЯ И КРИТЕРИИ ПРАВОВОЙ ОЦЕНКИ В
КЛАССИФИКАЦИИ КОРРУПЦИОННЫХ ПРЕСТУПЛЕНИЙ
Нурмухаммедова Гузалхон Бахадировна
Доцент кафедры уголовно-правовых дисциплин
Университета общественной безопасности Республики Узбекистан
д.ф.ю.н. (PhD), доцент
Аннотация:
В статье рассматривается значимость объекта преступления как
ключевого элемента состава коррупционных преступлений. Автор подчеркивает, что
правильное определение объекта позволяет не только квалифицировать деяние в
соответствии с уголовным законом, но и обеспечивает соблюдение законности,
справедливости и правовой определенности в процессе судебного разбирательства.
Проанализированы международные и национальные подходы к определению объекта,
в частности концепции, зафиксированные в Конвенциях ООН и Совета Европы:
«общественный интерес», «доверие к власти», «целостность государственной службы».
Описаны типологии объектов — общий, специальный и непосредственный — и их
68
значение при квалификации конкретных видов коррупционных правонарушений,
включая взяточничество, злоупотребление должностными полномочиями, растраты и
протекционизм. Автор акцентирует внимание на последствиях неверной трактовки
объекта при уголовно-правовой квалификации, что может привести к ошибкам в
судебной практике. В статье системно изложены научные и прикладные взгляды
ведущих
юристов,
охарактеризованы
институциональные
и
социально-
функциональные аспекты объекта коррупционных преступлений. В заключение
подчеркивается необходимость широкого социально-правового понимания объекта
коррупции как условия эффективной уголовно-правовой политики в рамках стратегии
«Новый Узбекистан».
Ключевые слова:
Коррупция, состав преступления, объект преступления,
правоприменительная практика, Конвенция ООН, государственная служба,
международное право, взяточничество, растрата, протекционизм, должностные
полномочия, правовая определенность, судебная практика, общественные интересы,
государственный аппарат, институциональный подход, должностное лицо, социальные
отношения, равенство, справедливость, демократические принципы.
THE ROLE OF THE OBJECT OF CRİME AND LEGAL ASSESSMENT CRİTERİA İN
THE CLASSİFİCATİON OF CORRUPTİON OFFENSES
Guzalkhon Bahodirovna Nurmukhammedova
Associate Professor, Department of Criminal Law Disciplines
University of Public Security of the Republic of Uzbekistan
PhD in Law, Associate Professor
Abstract:
This article explores the significance of the object of crime as a foundational
element in the structure of corruption-related offenses. The author argues that a scientifically
grounded determination of the object is crucial for accurate legal qualification, fair sentencing,
and effective anti-corruption policy. Drawing on international legal standards, including UN
and Council of Europe conventions, the paper highlights key functional categories such as
"public interest," "trust in government," and "integrity of public service." It proposes a
systematic classification of criminal objects — general, specific, and direct — and explains
their respective roles in classifying various forms of corruption, including bribery, abuse of
office, embezzlement, and protectionism. The article demonstrates how misidentifying the
object can lead to incorrect application of criminal law and inconsistencies in court practice. It
incorporates scholarly views from leading legal theorists, analyzing institutional and socio-
functional perspectives on criminal objects. The study concludes that the object in corruption
crimes must be interpreted in a broad social-legal context encompassing citizens' trust, state
functionality, and equitable governance, establishing it as a core component of modern legal
reform in Uzbekistan.
Keywords:
Corruption, elements of crime, object of crime, law enforcement practice, UN
Convention, public service, international law, bribery, embezzlement, protectionism, abuse of
power, legal certainty, judicial practice, public interest, state apparatus, institutional
approach, public official, social relations, equality, justice, democratic principles.
69
Ҳозирги вақтда илмий ва ўқув-методик адабиётларда жиноят объекти масаласига
оид қарашлар ичида уни умумий, махсус ва бевосита турларга ажратиш каби нуқтаи
назарлар ҳам мавжуд[1]. Коррупция билан боғлиқ жиноятларда умумий объект — бу
жиноят қонуни билан муҳофаза қилинадиган ижтимоий муносабатлар мажмуасидир.
Ушбу жиноятларнинг махсус объекти — бу давлат ҳокимияти, бошқарув органлари ва
жамоат бирлашмалари фаолиятини тартибга солувчи ижтимоий муносабатлардир.
Жиноятнинг бевосита объекти эса — жиноий қилмишга тўғридан-тўғри таъсир
кўрсатадиган ва қонун билан муҳофаза қилинадиган муайян турдаги ижтимоий
муносабатлардир. У — давлат аппаратининг давлат, жамоат ва бошқарув
муносабатлари билан боғлиқ муътадил фаолияти, ҳамда мазкур ижтимоий
муносабатлар
доирасидаги
айрим
фуқароларнинг
ҳуқуқ
ва
қонуний
манфаатларидир[2].
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни
ва қадр-қиммати олий қадрият ҳисобланадиган инсонпарвар демократик давлатни,
очиқ ва адолатли жамиятни барпо этиш борасидаги Асосий Қомус ҳисобланади.
Конституция нормаларидан келиб чиқиб, коррупцияга оид жиноятларнинг объектини
қуйидагича
ажратишимиз
мумкин.
Хусусан,
коррупция
Конституциямиз
Муқаддимасида мустаҳкамланган “демократия, эркинлик ва тенглик, ижтимоий
адолат” тамойилини бузиб, ижтимоий тенгсизлик, фуқароларнинг қонун олдида
тенглиги ва ҳокимият суиистеъмолини келтириб чиқаради.
Илмий доирада бу масала юзасидан турлича қарашлар мавжуд. Масалан,
профессор М.Х.Рустамбаев коррупцион жиноятларни давлат хизматининг функционал
бутунлиги ва жамоатчилик ишончига қарши йўналтирилган жиноятлар сифатида
баҳолаш лозимлигини таъкидлайди[1]. Унга кўра, объект давлат ва жамият бошқарув
тизимининг институционал тамойиллари билан белгиланиши керак.
Амалиёт нуқтаи назаридан, агар жиноят объекти нотўғри белгиланса, унда
квалификация жараёнида хато йўл қўйилиши, жиноятчи шахсга нисбатан нотўғри
модда қўлланилиши ва оқибатда жазо қонунийлик ва адолат талабларига мос
келмаслиги мумкин. Шунингдек, суд амалиётида бир хил жиноят турлари бўйича
турлича ёндашувлар вужудга келиб, ҳуқуқий аниқлик ва барқарорликка жиддий зарар
етказилиши эҳтимолдан холи эмас.
Амалий фаолиятда коррупцияга оид жиноятларни нотўғри классификация қилиш
ҳолатларига кўп учраб турилади. Бу эса биринчи навбатда, жиноят объектининг
ноаниқ белгиланиши билан боғлиқ. Масалан, хизмат ваколатларини суиистеъмол
қилиш (205-модда) билан боғлиқ жиноятларда баъзан асосий объект сифатида фақат
шахснинг ҳуқуқлари кўрилади, ҳолбуки давлат хизматининг манфаатлари биринчи
навбатда жабрланувчи ҳисобланади.
К.Е.Мельникова коррупциявий жиноятларнинг объекти сифатида «давлат ва
жамоат аппарати тартибга солувчи ижтимоий муносабатлар»[3] ни кўрсатади. Унга
кўра, бундай муносабатлар давлат органларининг тўғри фаолиятини таъминлашга,
уларнинг ички тартиби ва бошқарув механизмларига тааллуқли. Бу ёндашув
институционал ёндашувга яқин бўлиб, коррупция давлат механизмлари ишлаш
тизимига тааллуқли муносабатларни издан чиқаришига урғу беради. А.Х.Саттаров эса,
«давлат ёки жамоат аппарати фаолиятини ташкил этувчи ва жамият талабларига мос
70
келувчи бир тоифали ижтимоий муносабатлар гуруҳи тушунилади»[2], дейди. Унга
кўра, коррупция жамиятнинг давлатга бўлган эҳтиёж ва ишончини таъминлашга
қаратилган муносабатларни бузади. Бу ерда эътибор марказида фақат давлат ичидаги
муносабатлар эмас, балки давлат ва фуқаролик жамияти ўртасидаги алоқалар тизими
ҳам турибди. Бу ёндашув кенг қамровли ижтимоий-функционал характери билан
ажралиб туради.
Аслида, икки олимнинг фикрлари ўзаро қарама-қарши эмас, балки турли назарий
мактабларга мансуб эканлиги қайд этилади. К.Е.Мельникованинг позицияси жиноят
ҳуқуқи доирасидаги аниқ институтларга таянади, А.Х.Саттаров эса социология ва ҳуқуқ
назарияси нуқтаи назаридан объект тушунчасини кенгроқ ифода этади.
Шунингдек, А.Х.Саттаровнинг таърифи коррупцияга қарши курашда ҳуқуқий
механизмлар билан бирга ахлоқий, мафкуравий ва ижтимоий таъсир воситаларини
ҳам ҳисобга олиш кераклигини кўрсатади. Бу эса замонавий ҳуқуқий ислоҳотлар,
хусусан, “Янги Ўзбекистон” стратегияси доирасидаги ёндашувларга мос келади.
А.А.Отажонов мазкур турдаги жинояларнинг турдош объекти сифатида давлат
органи, давлат иштирокидаги ташкилот ва фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш
органларининг нормал фаолиятини амалга ошириш соҳасидаги ижтимоий
муносабатлар ҳамда шахсларнинг қонун билан қўриқланадиган ҳуқуқ ва
манфаатлари[4] деб кўрсатган.
Юридик фанлар доктори Р.А.Зуфаровнинг таъкидлашича, порахўрлик
жиноятининг асосий (бевосита) объекти — бу давлат ва жамоат аппаратининг тўғри
фаолиятидир. Унинг таърифига кўра: “…объект сифатида фақат қонунга асосланган,
вазифалар ва мақсадлар билан белгиланган, давлат томонидан амалга оширилаётган
фаолият тушунилади”[5]. Бу таърифдан кўринадики, Р.А.Зуфаров назарий жиҳатдан
давлат аппаратининг
институционал тузилмасини,
яъни давлатнинг ҳуқуқий
фаолият юритиш қобилиятини ҳимоя қилишни назарда тутади. Пора олиш билан
бевосита бу фаолиятга путур етади.
С.В.Максимов эса жиноят таркибининг объект сифатида
қонун билан муҳофаза
қилинадиган манфаатларнинг кенг доирасини,
жумладан: давлат хизмати обрўси,
фаолиятнинг қонунийлиги, хизмат манфаатларига зид равишда шахсий манфаатларни
кўзлаш ҳолатларини белгилаб ўтади. Максимов фикрида объект фақат давлат эмас,
балки
жамоат ва хусусий сектордаги хизмат фаолияти
ҳам бўлиши мумкин[6].
Р.А.Зуфаровнинг қараши амалда давлат хизматини ислоҳ қилиш, хизматчилар
масъулиятини ошириш ва порахўрликка қарши институтционал ислоҳотларни
асослаш
учун
муҳим
назарий
пойдевор
ҳисобланса,
С.В.Максимовнинг кенг қамровли концепцияси коррупциянинг турли соҳалардаги
кўринишларини чуқурроқ тадқиқ қилиш, мултисектор стратегиялар ишлаб чиқиш
учун амалий жиҳатдан фойдали бўлади.
Коррупцияга оид жиноятларни таснифлашда жиноят таркибини ташкил этувчи
элементларнинг алоҳида ўрни мавжуд бўлиб, уларнинг тўғри ва аниқ белгиланиши
жиноят-ҳуқуқий квалификация жараёнида ҳал қилувчи аҳамият касб этади.
Жиноятнинг объектини илмий асосда таҳлил қилиш коррупциявий хусусга эга бўлган
тажовузкор хатти-ҳаракатларнинг ҳуқуқий ва ижтимоий моҳиятини очиб бериш,
жиноий-ҳуқуқий таъсир чораларини тўғри белгиллаш ҳамда жиноятчиликка қарши
71
кураш ва унинг олдини олиш соҳасида самарали механизмларни шакллантириш учун
муҳим назарий ва амалий асос ҳисобланади. Объектни аниқ идентификация қилиш эса
жиноийлаштиришнинг доирасини белгилаш, нормаларни тегишли тарзда татбиқ этиш
ва ҳуқуқий аниқликни таъминлашга хизмат қилади. Амалиётда коррупцион
жиноятларнинг кўпқиррали ва мураккаб моҳияти, уларнинг ижтимоий хавфлилик
даражаси, давлат ва жамият ҳаётига таъсири ушбу турдаги жиноятларни таснифлашда
ҳар бир элемент — жиноят объекти, объектив томони, субъектив томони ва
субъектининг тўғри таҳлил этилишини талаб қилади.
Жиноят-ҳуқуқий таҳлил нуқтаи назаридан жиноят таркибининг тузилмасида
объект
асосий элементлардан бири сифатида қаралади. Унинг мазмуни, тоифаси ва
иерархияси жиноятларни тўғри таснифлаш ҳамда ҳуқуқий квалификациясини амалга
оширишда ҳал қилувчи аҳамият касб этади. Коррупцияга оид жиноятлар бундан
мустасно эмас, балки, аксинча, ушбу турдаги жиноятлар жиноий ҳуқуқдаги объектнинг
кўп қиррали ва кўп босқичли табиати билан боғлиқ жиддий муаммоларни келтириб
чиқаради.
Коррупцияга оид жиноятларни тўғри таснифлашда жиноятнинг тўғридан-тўғри
объектини аниқлаш ҳуқуқий баҳолашнинг узвий қисми ҳисобланади. Бу элемент
жиноят-ҳуқуқий муаммоларни илмий жиҳатдан очиб беришда, уларни квалификация
қилишда ва оқибатда жиноятчи шахсга нисбатан муносиб жазо тайинлашда ҳал
қилувчи аҳамиятга эга. Жиноят объекти – жиноий хатти-ҳаракат натижасида қонун
ҳимоя қилаётган қайси ижтимоий муносабатга зарар етказилганини аниқловчи
назарий ва амалий мезондир. Ушбу тушунча жиноятларни классификация қилишда,
уларни айрим ҳуқуқий тоифаларга ажратишда асосий нуқта бўлиб хизмат қилади.
Жиноят ҳуқуқи назариясида жиноят объекти – бу жиноий ҳаракат (ёки
ҳаракатсизлик) орқали жабр кўрадиган, давлат томонидан қўриқланадиган ижтимоий
муносабатлар мажмуи сифатида қаралади. Бу нуқтаи назардан коррупцияга оид
жиноятларнинг ижтимоий хавфлилигини баҳолашда ва уларни таснифлашда
объектнинг тури, даражаси ва хусусиятини аниқлаш асосий мезонлардан бири
ҳисобланади.
Халқаро амалиётда, жумладан, БМТнинг 2003 йилда қабул қилинган Коррупцияга
қарши конвенциясида жиноятлар классификациясида объект белгисини белгилашда
функционал ёндашув қўлланилади. Масалан, "жамоат хизматининг бутунлиги",
"давлат мулкини қонун доирасида бошқариш", "одил судловга бўлган ишонч" каби
аниқ ва моҳиятан фаолат функциясига бағишланган объект тоифалари назарда
тутилган.
Халқаро стандартларда коррупция жиноятлари объекти кенг талқин этилиб, у
давлат ва бошқа органларнинг фаолиятига ишончни таъминловчи муносабатлар
тизимини ифодалайди. Хусусан,
БМТнинг коррупцияга қарши конвенцияси (2003)
Муқаддима ва II боб (1–5-моддалар)да[7] объект "жамоат манфаатлари ва давлат
функцияларининг адолатли бажарилиши" сифатида кўрсатилади, жумладан: суд,
ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва бошқарув тизимлари; жамиятнинг ҳокимият органларига
бўлган ишончи ва ҳуқуқ устуворлиги руҳини сақлаш. Конвенциянинг 15-моддаси эса,
давлатлар томонидан барча коррупция шакллари (пора олиш, мансаб ваколатларини
72
суиистеъмол қилиш, таъсир савдоси, ноқонуний даромадларни легализация қилиш)
жиноий жавобгарликка тортилиши лозимлиги белгиланган.
Европа Кенгашининг коррупция учун жиноий жавобгарлик конвенцияси[8]
(1999)
га кўра, мазкур турдаги жиноятларнинг объекти "ҳуқуқ томонидан муҳофаза
қилинадиган жамоат манфаатлари ҳамда мансабдор шахсларнинг ҳалоллиги"
саналади.
GRECO тавсиялар тўплами
давлат бошқарувида шаффофлик ва бюджет
маблағларидан фойдаланиш ишончлилигини ҳимоя қилишни объект сифатида
белгиласа, ЕИ
OECD
нинг 1997 йилдаги хорижий пора олишга қарши тавсиялари[9] да
объект "халқаро тижорат алоқаларида ҳалоллик ва тенг рақобат" деб эътироф этилган.
Умуман олганда, халқаро ҳужжатлар коррупция жиноятлари объекти сифатида
давлат, маъмурий ва тижорат муносабатларининг бутун тизимини кўриб чиқади.
Шу билан бирга, ҳар бир жиноят турининг ўзига хос хусусиятлари мавжуд.
Хусусан:
– пора олиш жиноятида шахс ўзининг хизмат ваколатларини пул ёки бошқа
моддий қимматликлар эвазига «сотади», яъни хизмат ҳаракатини ёки
ҳаракатсизлигини манфаатдор шахс хоҳишига кўра амалга оширади;
– хизмат ваколатларини суиистеъмол қилиш жиноятида эса шахс қонун
доирасида берилган ваколатлардан шахсий ёки бошқа шахслар манфаати йўлида
фойдаланади, бу эса жамоат манфаатлари, фуқаролар ҳуқуқ ва эркинликлари, ёки
ташкилот манфаатларига зарар етказади;
– тасарруф ва расраталар жиноятида эса жиноят субъекти ўз ваколатлари
доирасида ишонч билан топширилган мулкдан ўз манфаати учун фойдаланиб, мулкий
зарар етказади. Бу ҳолда мулкка нисбатан ҳуқуқ бузилади, лекин ушбу ҳуқуқ олдиндан
ишонч асосида мавжуд бўлади[10].
Айни пайтда ижобий тенденция сифатида таъкидлаш жоизки, ҳуқуқий доктрина
ва амалиётда хизмат манфаатларига зид равишда мансабдор шахс томонидан ўз
хизмат ваколатларидан фойдаланиш тушунчаси тобора кенг тарзда талқин этилмоқда.
Хусусан, бу каби ҳолатларга протекционизм[10], яъни шахсий манфаатни кўзлаб,
қонуний асосларсиз ишга жойлаштириш, хизмат вазифасида кўтарилишга ёрдам
бериш каби ҳаракатлар ҳам киради.
Протекционизм, мазмунан, мансабдор шахснинг хизмат мавқеидан фойдаланиб,
шахсий ёки бошқа шахслар манфаатини кўзлаб амалга оширадиган ва ўз табиатига
кўра манфаатдорлик асосида содир этиладиган ҳаракатидир. Бу каби қилмишлар кўп
ҳолларда тўғридан-тўғри моддий манфаат кўзланмаса-да, ўзи ёки бошқа шахс учун
хизмат орқали ноқонуний афзаллик олиш билан боғлиқ бўлади.
Бундай ҳуқуқбузарликларни жиноий масъулият нуқтаи назаридан баҳолашда,
жиноят субъектининг шахсий ёки бошқа турдаги қизиқишларини аниқлаш, хизмат
ваколатларининг кўлами ва улардан фойдаланиш даражаси алоҳида аҳамиятга эга.
Зеро, протекционизм нафақат хизмат интизоми ва давлат бошқаруви тамойилларига
зарар етказади, балки фуқаролар ўртасида адолат ва тенгликка бўлган ишончни ҳам
сўндиради.
Шунингдек, мазкур ҳолатлар жиноят-ҳуқуқий таснифда хизмат ваколатларини
суиистеъмол қилиш ёки мансаб мавқеидан фойдаланиш билан боғлиқ жиноятлар
73
доирасида қаралиши лозим. Амалий нуқтаи назардан эса, протекционизм
коррупциявий жиноятларнинг яширин ва институционал кўринишларидан бири
сифатида намоён бўлади ва унинг олдини олиш учун этик стандартлар, давлат
хизматчиларининг фаолияти устидан жамоатчилик назорати ҳамда ҳуқуқий
механизмлар самарали йўлга қўйилиши шарт.
Т.Б. Басов ва К.А. Волков коррупциянинг иллатли шаклларидан бири сифатида
протекционизм — яъни хизмат доирасида раҳнамолик қилиш моҳиятини таҳлил қилар
экан, бу атама аслида бирор-бир мансабдор шахснинг расмий ваколатлари доирасига
кирмайдиган, қонунга зид равишда амалга ошириладиган фаолиятни ифода этишини
таъкидлайдилар.
Уларнинг таъкидлашича, хизмат мавқеидан фойдаланган ҳолда протекционистик
фаолият олиб борувчи шахс қуйидаги ҳуқуқбузарликларга йўл қўяди:
яқин қариндошлик муносабатлари (непотизм) ёки шахсий яқинлик асосида
малакаси ва билим даражаси етарли бўлмаган шахсларни ишга жойлаштириш учун
бошқа мансабдор шахсларга босим ўтказиш ёки ёрдам сўраш;
хизмат ваколатидан суиистеъмол қилган ҳолда, ўз яқинларига нисбатан қонуний
жавобгарлик чораларини қўлламаслик мақсадида ҳуқуқбузарликлар фактларини
яширишга қаратилган буйруқ ва кўрсатмалар бериш.
Бундай ҳаракатлар жиноят таркибини тўлиқ шакллантирмаган ҳолларда ҳам,
улар хизмат интизомини бузади, давлат органларининг фаолиятида шаффофлик ва
адолат принципларига путур етказади. Энг муҳими, протекционизм — мансабдор шахс
томонидан ўз ваколатларини шахсий ва гуруҳий манфаатлар йўлида ишлатиш орқали
жамоатчилик ишончини йўқотишга сабаб бўладиган институтционал хатар
ҳисобланади[11].
Шу боис, протекционизмни жиноят-ҳуқуқий ва маъмурий нуқтаи назардан чуқур
таҳлил қилиш, шунингдек, ушбу ҳаракатларни жиноий ва интизомий жавобгарликка
тортиш мезонларини аниқ белгилаш коррупцияга қарши тизимли курашда муҳим
ўрин тутади.
О.В.Сысоева коррупцияни тавсифловчи умумий тушунча ва атамалардан келиб
чиққан ҳолда, унинг қонуний белгиларини ажратиш мумкин. Улар қуйидагилардан
иборат:
1.
Коррупцион фаолият субъекти
– ҳар қандай мансабдор шахс, жумладан,
муниципал
унитар
корхонада
ташкилий-бошқарув
ёки
маъмурий-хўжалик
вазифаларини бажараётган шахс, шунингдек, тижорат ёки бошқа ташкилотда
бошқарув функцияларини амалга ошираётган шахс.
2.
Субъектив томон
–тўғри ёки эгри қасд, шунингдек, мансабдор шахснинг шахсий
ёки моддий манфаатдорликка асосланган ҳолда бошқа шахслар фойдаси учун
ноқонуний ҳаракатларни содир этишга интилиши.
3.
Объект
– тадбиркорлик фаолиятининг қонуний амалга оширилишини
таъминловчи, шунингдек, давлат ҳокимияти ва органларининг нормал фаолият
кўрсатишини кафолатловчи жамоат-ҳуқуқий муносабатлар.
4.
Объектив томон
– хизмат мавқеидан суиистеъмол қилиш, пора бериш, пора
олиш, ваколатлардан ноқонуний фойдаланиш, тижорат порахўрлиги, шахснинг
74
жамият ва давлатнинг қонуний манфаатларига зид равишда ўз мансаб мавқеидан
фойдаланиш орқали содир этилган бошқа ноқонуний ҳаракатлар[12].
Юқоридаги таҳлиллардан келиб чиқиб, коррупцияга оид жиноятларда объект
масаласи нафақат назарий, балки ҳуқуқни қўллаш амалиётида ҳам ҳал қилувчи ўринга
эга эканлиги яққол кўринади. Жиноятнинг бевосита объектини аниқлаш — унинг
ижтимоий хавфлилик даражасини баҳолаш, жиноий-ҳуқуқий квалификацияни тўғри
белгилаш ва адолатли жазо тайинлашда марказий мезон вазифасини бажаради.
Ҳозирги босқичда коррупцияга қарши курашишда фақат жиноий жазони
кучайтириш билан чекланмасдан, жиноят таркибининг ҳар бир элементи — хусусан,
жиноят объектини илмий асосланган ҳолда аниқлаш орқали ҳуқуқий аниқлик ва
барқарорликни таъминлаш лозим.
Халқаро ва миллий ҳуқуқий стандартлар таҳлили шундан далолат берадики,
коррупцион жиноятлар объекти — бу фақат давлат хизмати эмас, балки
фуқароларнинг қонунга бўлган ишончи, бошқарувнинг адолатлилиги, жамоат
манфаатлари, мулк муносабатлари ва иқтисодий эркинликка тааллуқли муносабатлар
мажмуидир. Шу сабабли, коррупцияга оид жиноятларни квалификация қилишда
объектни кенг ижтимоий-функционал контекстда баҳолаш талаб этилади.
Амалий жиҳатдан эса, жиноят объектини нотўғри ёки чекланган тарзда баҳолаш
ҳуқуқий муаммоларга, турлича ҳуқуқий ёндашувларга ва нотўғри жазо тайинлашга
олиб келиши мумкин. Шу боис, объектни аниқ ва мақсадли белгиловчи илмий-амалий
ёндашувлар коррупцияга қарши ҳуқуқий сиёсатнинг самарадорлигини белгилайдиган
муҳим омил ҳисобланади.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Рустамбаев М.Ҳ. Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодексига шарҳлар. 3
томлик. Махсус қисм. Т.2. – Тошкент: Yuridik adabiyotlar publish, 2024. – Б. 171-173.
2.
Саттаров А.Х. Борьба с должностными злоупотреблениями в подсобных сельских
хозяйствах предприятий и организации. Автореф. ... канд. юрид. наук. – Т., 1990. – 10
стр.
3.
Мельникова К.Е. Должностные преступления. Вопросы уголовно-правовой
квалификации. – М.: ВЮЗИ, 1985. –С. 6.
4.
Отажонов А.А. «Бошқарув тартибига қарши коррупцияга оид жиноятлар учун
жавобгарлик»: Ўқув қўлланма. – ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2018. – 7-б.
5.
Зуфаров Р. А. Уголовная ответственность за получение взятки (уголовно-
правовые аспекты): автореф. дис. ... канд. юрид. наук: 12.00.08 / Акад. наук Респ.
Узбекистан, Ин-т философии и права им. И. М. Муминова. – Ташкент, 1994. – 27 с.
6.
Максимов С.В. Коррупция. Закон. Ответственность. М. Учебно-консультационный
центр «ЮрИнфоР», 2000. Стр.17
7.
БМТнинг коррупцияга қарши конвенцияси (2003) //
Ўзбекистон Республикаси
халқаро шартномалари тўплами, 2008 й., 3-4-сон
8.
https://normativ.kontur.ru/document?moduleId=1&documentId=85910
9.
https://rospatent.gov.ru/ru/documents/konvencia-21111997/download
75
10.
Кузнецов А.В. Некоторые вопросы квалификации преступлений коррупционной
направленности с учетом разъяснений Пленума Верховного Суда РФ // Вестник
Казанского юридического института МВД России. 2013. № 3(13). С. 74–82.
11.
Актуальные проблемы противодействия коррупционным преступлениям:
сборник материалов всероссийской научно-практической конференции (19 апрел 2013
г., г. Хабаровск) / В.А. Авдеев, О.А. Авдеева, В.В. Агильдин и др.; под ред. Т.Б. Басовой, К.А.
Волкова; Хабаровский краевой суд, дальневосточный филиал Российской академии
правосудия. - хабаровск: юрист, 2013. - 200 с.
12.
Сысоева О. В. Отличительные особенности проявления коррупции в
предпринимательской
деятельности:
«коммерческий
подкуп»,
«взятка»
//
Юридическая наука и правоохранительная практика. 2020. № 2 (52). С. 76–86.
