95
FINLYANDIYA, YAPONIYA VA O‘ZBEKISTON INKLYUZIV TA’LIM
TIZIMLARINING QIYOSIY TAHLILI
Bekbo‘sinova Laylo Xayrulla qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
Boshlang‘ich ta’lim fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15682663
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Finlyandiya, Yaponiya va O‘zbekistonning inklyuziv
ta’lim tizimlari qiyosiy jihatdan tahlil qilinadi. Dastlab, har bir davlatda inklyuziv ta’limning
shakllanish tarixi, huquqiy asoslari, tashkiliy xususiyatlari va amaliyotdagi yutuqlari
o‘rganildi. So‘ngra o‘zaro o‘xshash va farqli tomonlar aniqlanib, O‘zbekiston uchun mos tajriba
va istiqbolli takliflar ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalari O‘zbekistonda inklyuziv ta’lim sifatini
oshirish, ilg‘or xorijiy tajribani milliy sharoitga moslashtirish va zamonaviy pedagogik
yondashuvlarni joriy etish uchun amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar.
Inklyuziv ta’lim, Finlyandiya ta’lim tizimi, Yaponiya tajribasi, O‘zbekiston
ta’lim islohotlari, qiyosiy tahlil, maxsus pedagogika, ta’limda tenglik, moslashtirilgan o‘quv
reja, jamoatchilik ishtiroki.
FINLAND, JAPAN AND UZBEKISTAN: A COMPARATIVE ANALYSIS OF
INCLUSIVE EDUCATION SYSTEMS
Bekbosinova Laylo Khayrulla qizi
Student of the Faculty of Primary Education,
Ajiniyoz Nukus State Pedagogical Institute
Abstract.
This article presents a comparative analysis of the inclusive education systems in Finland,
Japan, and Uzbekistan. Initially, the historical development, legal framework, organizational
features, and practical achievements of inclusive education in each country are examined.
Then, similarities and differences are identified, and applicable practices and prospective
recommendations are developed for Uzbekistan. The results of this research serve as a
practical basis for improving the quality of inclusive education in Uzbekistan by adapting
advanced international experiences to national conditions and implementing modern
pedagogical approaches.
Keywords.
Inclusive education, Finnish education system, Japanese experience,
Uzbekistan education reforms, comparative analysis, special pedagogy, educational equity,
adapted curriculum, community participation.
Kirish
Bugungi globallashuv davrida barcha davlatlarda ta’lim tizimini modernizatsiya qilish va
uni insonparvar tamoyillarga asoslash dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Shu nuqtai
nazardan, inklyuziv ta’lim – imkoniyati cheklangan bolalarga sifatli ta’lim olish huquqini
ta’minlash, ularni jamiyatga to‘liq integratsiyalash, teng huquqli sharoit yaratish maqsadida
ishlab chiqilayotgan zamonaviy pedagogik yondashuvdir.
Dunyo miqyosida Finlyandiya inklyuziv ta’limning eng ilg‘or namunalaridan biri sifatida
e’tirof etiladi. Shu bilan birga, Yaponiya ham so‘nggi o‘n yilliklarda inklyuziv ta’limni
rivojlantirish borasida jadal qadamlar tashlab, milliy madaniyatga moslashgan samarali
modelni yo‘lga qo‘ydi. O‘zbekistonda esa mustaqillikdan keyingi yillarda mazkur sohada qator
96
huquqiy va tashkiliy asoslar yaratilib, inklyuziv ta’limni milliy tizimga integratsiya qilishga
qaratilgan islohotlar bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda.
Asosiy qism
Finlyandiya inklyuziv ta’lim tizimi.
Finlyandiya ta’lim tizimi dunyoda eng
muvaffaqiyatli modellar qatorida turadi. Mamlakatda inklyuziv ta’limning asosiy tamoyili
barcha o‘quvchilar uchun sifatli, qulay va farovon ta’lim muhitini yaratishdir. Maxsus
ehtiyojga ega bolalar alohida maktablarga emas, balki umumiy maktablarga
integratsiyalangan holda o‘qitiladi.
Asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:
O‘qituvchilarning yuqori malakasi:
Finlyandiyada o‘qituvchi bo‘lish uchun magistr
darajasi talab etiladi va ular doimiy ravishda malaka oshirib boradi.
Dastur moslashuvchanligi:
Har bir bola uchun individual o‘quv reja ishlab chiqiladi va
pedagogik yondashuv doimiy ravishda yangilanadi.
Psixologik qo‘llab-quvvatlash:
Maktablarda psixolog, maxsus pedagog va logopedlar
faoliyati tizimli yo‘lga qo‘yilgan.
Ota-onalar bilan yaqin hamkorlik:
Ota-onalar o‘z farzandining ta’lim jarayonida faol
ishtirok etadi.
Finlyandiya modeli inklyuzivlikni nafaqat imkoniyati cheklangan bolalarga, balki barcha
o‘quvchilarga individual yondashuv orqali ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Yaponiya inklyuziv ta’lim tizimi.
Yaponiya madaniyati tarixan jamoaviylik, intizom va
mehnatsevarlikka asoslanadi. Inklyuziv ta’lim borasida ham bu qadriyatlar saqlangan holda
o‘ziga xos milliy model yaratilgan.
Yaponiya inklyuziv ta’limining asosiy jihatlari:
Integratsiyalashgan sinflar:
Maxsus ehtiyojga ega o‘quvchilar umumiy sinflarda
o‘qiydi, ammo ularning rivojlanish sur’atiga mos qo‘shimcha darslar yoki individual
mashg‘ulotlar tashkil qilinadi.
Maxsus maktablar bilan parallel rivojlanish:
Jiddiy nogironligi bo‘lgan bolalar uchun
alohida maxsus maktablar mavjud bo‘lib, u yerda o‘quvchilar ijtimoiy ko‘nikmalarni
shakllantiradi.
Davlat va jamoatchilik hamkorligi:
Ta’lim jarayonida nafaqat davlat, balki ko‘ngilli
tashkilotlar, nodavlat tashkilotlar ham faol ishtirok etadi.
Innovatsion texnologiyalar:
Zamonaviy texnika va elektron resurslar yordamida
bolalarning o‘qish jarayonini yengillashtirishga alohida e’tibor beriladi.
Yaponiya modeli nafaqat akademik bilim berishga, balki o‘quvchilarni jamiyatga
moslashish va mustaqil hayot kechirishga tayyorlashga qaratilgan.
O‘zbekiston inklyuziv ta’lim tizimi.
O‘zbekistonda so‘nggi o‘n yilliklarda inklyuziv
ta’limni rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilandi.
Maktabgacha ta’limdan tortib oliy ta’limgacha inklyuziv yondashuvni joriy etish bo‘yicha bir
qator qonuniy asoslar va milliy dasturlar ishlab chiqildi.
O‘zbekiston inklyuziv ta’limining
xususiyatlari:
Huquqiy asoslar:
“Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi Qonun,
“2030 yilgacha O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirish strategiyasi” kabi hujjatlar
inklyuzivlikni qo‘llab-quvvatlaydi.
Pilot maktablar:
Ayrim viloyatlarda inklyuziv ta’limni tajriba tariqasida joriy etgan
maktablar faoliyat ko‘rsatmoqda.
97
Malaka oshirish:
O‘qituvchilarni inklyuziv yondashuvga o‘rgatish bo‘yicha qisqa
muddatli kurslar tashkil qilinmoqda.
Resurs markazlari:
Ayrim tumanlarda maxsus psixologik-pedagogik markazlar faoliyat
yuritib, o‘quvchilarga va o‘qituvchilarga metodik yordam bermoqda.
Shunga qaramay, hali ham resurslar yetishmasligi, pedagoglarning tayyorgarligi,
jamiyatdagi ijtimoiy stereotiplar kabi muammolar mavjud. Shu sababli, xalqaro tajribani
chuqur o‘rganish va milliy modelni takomillashtirish dolzarbdir.
Qiyosiy tahlil.
Yuqorida ko‘rib o‘tilgan uch davlatning tajribalarini solishtiradigan
bo‘lsak, quyidagi umumiylik va farqlarni ajratib ko‘rsatish mumkin:
Umumiylik:
Uch davlatda ham inklyuzivlik davlat siyosatida asosiy tamoyil sifatida
qo‘llab-quvvatlanadi. O‘qituvchilarning malakasini oshirishga alohida e’tibor beriladi.
Farqlar:
Finlyandiya va Yaponiya modelida moliyaviy va texnik ta’minot yuqori bo‘lib,
professional xizmatlar keng tarmoq hosil qilgan. O‘zbekistonda esa ushbu yo‘nalishda hali
zarur moddiy-texnik baza va mutaxassislar yetishmovchiligi mavjud.
Ota-onalar ishtiroki:
Finlyandiya va Yaponiyada ota-onalar inklyuziv jarayonning
ajralmas qismi sifatida qaraladi, O‘zbekistonda esa bu borada madaniy-psixologik to‘siqlar
hali ham saqlanib turibdi.
Shu asosda O‘zbekiston uchun tavsiya etiladigan asosiy yo‘nalishlar: o‘qituvchilarni
ilg‘or xorijiy dasturlar asosida o‘qitish, resurs markazlari sonini oshirish, ijtimoiy
stereotiplarni yengish bo‘yicha keng targ‘ibot ishlari olib borishdir.
Xulosa
Finlyandiya, Yaponiya va O‘zbekistonning inklyuziv ta’lim tajribalarini qiyosiy o‘rganish
shuni ko‘rsatadiki, har bir davlat o‘zining ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy sharoitlariga
moslashgan samarali modelni ishlab chiqmoqda. Inklyuziv ta’lim sifatini oshirish uchun o‘zaro
tajriba almashish, xalqaro standartlarga asoslangan pedagogik texnologiyalarni joriy etish,
o‘qituvchilar va ota-onalarning hamkorligini kuchaytirish muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston oldida turgan asosiy vazifa – mavjud xalqaro tajribalarni milliy an’analarga
uyg‘unlashtirgan holda inklyuziv ta’lim tizimini yanada rivojlantirishdir. Bu esa davlat,
jamiyat, pedagoglar va ota-onalarning birgalikdagi sa’y-harakatlari bilan amalga oshiriladi.
Shunday ekan, har bir pedagog, ota-ona va mutasaddi shaxs o‘z faoliyatida inklyuzivlik
tamoyillariga sodiq qolishi, farzandlarimizning huquqlari, qadr-qimmati va imkoniyatlarini
teng himoya qilishi jamiyatimizning taraqqiyoti va insonparvarlikning muhim belgisi sifatida
qaralishi lozimdir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
UNESCO. Education for All Global Monitoring Report. Paris: UNESCO Publishing, 2015.
2.
European Agency for Special Needs and Inclusive Education. Inclusive Education in
Europe. Brussels, 2018.
3.
Simola, H. The Finnish Education Mystery: Historical and Sociological Essays on
Schooling in Finland. Routledge, 2015.
4.
Ministry of Education, Culture, Sports, Science and Technology – Japan (MEXT). White
Paper on Education, Culture, Sports, Science and Technology. Tokyo, 2020.
98
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 13-maydagi “Nogironligi bo‘lgan
shaxslarni qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
PQ–5117-son qarori.
6.
Tuxliev, A.T. Inson kapitali va ta’lim sohasida rivojlanish strategiyasi. Toshkent: Fan,
2022.
7.
Mamatqulov, B.A. Pedagogik innovatsiyalar va inklyuziv ta’lim. Toshkent: O‘zbekiston
Milliy Ensiklopediyasi, 2021.
8.
UNESCO Asia and Pacific Regional Bureau for Education. Inclusive Education in Japan.
Bangkok, 2019.
9.
OECD. Education Policy Outlook: Finland. OECD Publishing, 2020.
10.
Shamsiyeva, M.X. O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni rivojlantirishning dolzarb masalalari.
Ilmiy maqola, 2023.
