79
ALISHER NAVOIYNING "LISON UT-TAYR" VA J.R.R. TOLKIENNING
"SILMARILLION" ASARLARIDAGI OSMON VA YER KONSEPTINING OʻXSHASH
VA FARQLI JIHATLARI
Abdusalimov Suhrob Rustamovich
Stajyor-assistent,
Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15679137
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy-tahliliy maqola ikki buyuk adib — Alisher Navoiyning "Lison
ut-Tayr" va J.R.R. Tolkienning "Silmarillion" asarlarida osmon va yer konsepsiyalarining
qiyosiy-tipologik xususiyatlarini tahlil qilishga bagʻishlangan. Maqolada har ikki asarning
oʻziga xos madaniy va falsafiy kontekstlaridan kelib chiqqan holda, ushbu fundamental
tushunchalarning yaratilish, ramziy maʼno, qahramonlar taqdiri va maʼnaviy yuksalishdagi
oʻrni yoritiladi.
Kalit so’zlar:
A.Navoiy, J.R.R. Tolkien, "Lison ut-Tayr", "Silmarillion", osmon va yer
konsepti, adabiy muhit.
Аннотация:
Данная научно-аналитическая статья посвящена сравнительно-
типологическому анализу концепций неба и земли в двух выдающихся произведениях
— «Лисон ут-Тайр» Алишера Навои и «Silmarillion» Дж. Р. Р. Толкина. В статье
рассматривается роль этих фундаментальных понятий в контексте культурных и
философских миров обоих авторов, а также раскрываются их символическое значение,
влияние на судьбы героев и духовное возвышение.
Ключевые слова:
А. Навои, Дж. Р. Р. Толкин, «Лисон ут-Тайр», «Silmarillion»,
концепции неба и земли, литературная среда.
Abstract:
This scholarly and analytical article is devoted to a comparative-typological
analysis of the concepts of heaven and earth in the works of two great authors — Alisher
Navoi’s
Lison ut-Tayr
and J.R.R. Tolkien’s Silmarillion. The article explores how these
fundamental notions are constructed and symbolized within the unique cultural and
philosophical frameworks of both works, highlighting their significance in shaping characters’
destinies and spiritual ascension.
Keywords:
A. Navoi, J.R.R. Tolkien,
Lison ut-Tayr
, Silmarillion, concept of heaven and
earth, literary context.
Adabiyotda osmon va yer tushunchalari insoniyatning borliqni anglashga boʻlgan azaliy
intilishlarining ifodasi boʻlib kelgan. Bu ikki fundamental element nafaqat jismoniy olamning
asosini, balki maʼnaviy, ruhiy va kosmogonik maʼnolarni ham anglatadi. Turli madaniyatlarda
osmon ilohiy, muqaddas, oliy kuchlar maskani sifatida tasvirlansa, yer moddiy, hayot beruvchi
va inson faoliyati kechadigan makon sifatida tushunilgan. Ushbu ikkilik, yaʼni samoviy va
dunyoviy oʻrtasidagi munosabatlar, olamning yaratilishi, tartibi, insonning undagi oʻrni va
taqdirini tushunishga urinishlarning asosiy harakatlantiruvchi kuchi boʻlib xizmat qilgan.
Ushbu maqola Sharq va Gʻarb adabiyoti xazinasining ikki buyuk asari — Alisher
Navoiyning tasavvufiy dostoni "Lison ut-Tayr" va J.R.R. Tolkienning epik mifologiyasi
"Silmarillion" asarlarida osmon va yer konsepsiyalarining qiyosiy-tipologik tahliliga
bagʻishlangan. Har ikki asar oʻz davrining va madaniy kontekstining mahsuli boʻlsa-da, ular
80
orasida chuqur universal mavzular, jumladan, olamning yaratilishi, insonning undagi oʻrni va
uning maʼnaviy izlanishlari kabi jihatlarda oʻxshashliklar mavjud.
Maqolada ushbu ikki asardagi osmon va yer obrazlarining kosmogonik asoslari, ularga
yuklatilgan ramziy maʼnolar, yaxshilik va yomonlik oʻrtasidagi kurashdagi oʻrni, shuningdek,
bosh qahramonlar (qushlar va Elflar/Insonlar) taqdirida va maʼnaviy yuksalishida tutgan
ahamiyati atroflicha oʻrganiladi. Oʻxshashliklar bilan bir qatorda, har bir muallifning oʻziga xos
diniy-falsafiy dunyoqarashi (Navoiyda islomiy tasavvuf, Tolkienlarda xristian teologiyasi)
taʼsirida yuzaga kelgan farqli jihatlar ham alohida taʼkidlanadi. Bu tahlil ikki madaniy
makonning oʻzaro bogʻliqligini va har bir ijodkorning noyob badiiy yondashuvini ochib beradi.
"Lison ut-Tayr" va "Silmarillion" asarlarida olamning yaratilishi osmon va yer
konsepsiyalarining shakllanishida hal qiluvchi rol oʻynaydi. Har ikki asar ham Yagona, Oliy Zot
tomonidan olamning ilohiy tartibda yaratilishini tasvirlaydi.
Navoiyning "Lison ut-Tayr"ida
olamning yaratilishi
Allohning "Kun" (Boʻl!) amri
bilan bogʻliq. Bu jarayon Qurʼoniy va hadisiy rivoyatlarga asoslanib, Allohning mutlaq
qudratini va olamning ilohiy hikmat asosida vujudga kelishini ifodalaydi. Asarda osmon yetti
qatlamda, yer esa uning ostida, markaziy oʻq vazifasida tasvirlanadi. Bu tasvir islom
kosmogoniyasiga toʻla mos keladi, unda osmon ilohiy poklik va yuksaklikni, yer esa unga xos
tartib bilan yaratilgan moddiy borliqni anglatadi.
Tolkienning "Silmarillion"ida
esa olam
Eru Ilúvatarning Ainurlar bilan chalgan
Musiqasi (Ainulindalë)
orqali yaratiladi. Bu musiqadan Eä (Borliq) va uning ichida Arda
(Yer) vujudga keladi. Ainurlar Musiqani tinglab, yaratiladigan dunyoning Koʻrinishini tasavvur
etadilar. Bu jarayon ham ilohiy gʻoya va ruhoniy energiyadan moddiy borliqning paydo
boʻlishini koʻrsatadi. Bu yerda ham Yagona Oliy Zot – Eru Ilúvatar olamning bosh yaratuvchisi
sifatida namoyon boʻladi.
Oʻxshashliklar:
Har ikki asarda ham
Yagona Oliy Zot
(Alloh/Eru Ilúvatar) mavjud va
olamni oʻzining
ilohiy irodasi va qudrati
bilan yaratadi. Yaratilish jarayoni mutlaq tartibga
ega va u ilohiy hikmatning namoyon boʻlishi sifatida tasvirlanadi. Har ikkisida ham osmon va
yer borliqning ajralmas qismi sifatida, bir-biriga bogʻliq holda vujudga keladi.
Farqlar:
Navoiyda yaratilish bevosita Allohning amri bilan yuz bersa, Tolkien yaratilish
jarayoniga
vosita (Ainurlar va ularning Musiqasi)
elementini kiritadi. Bu Musiqa ilohiy
yaratuvchilikni yanada badiiy va ramziy tarzda ifodalaydi. Shuningdek, Navoiyda olamning
yaratilishida yovuzlikning ilk manbai tasvirlanmasa, Tolkienning Musiqasida Melkorning
dissonant mavzulari orqali
yovuzlikning olamning yaratilishiga ilk aralashuvi
kuzatiladi.
Navoiyda
osmon va yer yaratilgandan soʻng, ular maʼlum bir
ilohiy tartib va
qonuniyatlarga
boʻysunadi. Osmon — yulduzlar, Quyosh va Oy bilan bezatilgan, har bir
sayyora oʻz oʻrnida harakatlanadi. Yer esa oʻsimliklar va hayvonot dunyosi bilan toʻldirilgan,
inson yashashi uchun mos makon sifatida tasvirlangan. Bu tartib ilohiy mukammallik va
goʻzallikni aks ettiradi.
Tolkienning "Silmarillion"ida
Ainurlarning eng qudratlilari –
Valar
Arda (Yer)ga
tushib, uni moddiy shakllantirishni boshlaydilar. Manwë osmonni, Varda yulduzlarni, Aulë
togʻlar va vodiylarni, Yavanna esa hayotni yaratadi. Bu yerda ham osmon va yerning paydo
boʻlishi maʼlum bir ilohiy rejaga koʻra amalga oshiriladi va u mukammallik sari intiladi.
Oʻxshashliklar:
Har ikki asarda ham osmon va yerning yaratilishi
tartibli va
mukammal bir jarayon
sifatida koʻrsatiladi. Ularga ilohiy goʻzallik va tartib beriladi. Har
81
ikkisida ham osmon yorugʻlik manbai (yulduzlar, Quyosh/Vardaning yulduzlari, Ikki Chiroq),
yer esa hayot manbai sifatida tasvirlanadi.
Farqlar:
Tolkienning asarida Valarlarning yaratilish jarayonidagi
faol ishtiroki
va
ularning Yerga "tushib kelishi" Navoiy asarida toʻgʻridan-toʻgʻri berilmagan. Navoiyda
yaratilish Allohning mutlaq buyrugʻi bilan amalga oshsa, Tolkienning Valarlari bu jarayonda
ilohiy ijodkorlikning vositachilari va ijrochilari
sifatida namoyon boʻladi. Shuningdek,
Tolkienning dastlabki yaratilishida ham Melkorning buzuvchi taʼsiri darhol namoyon boʻladi
(Ikki Chiroqning vayron boʻlishi), Navoiyda esa bu jihat keyinchalik, nafs va shaytoniy
vasvasalar orqali yuzaga chiqadi.
Har ikki asarda ham osmon va yer shunchaki fizik makon emas, balki chuqur ramziy
maʼnolar, zohiriy (moddiy) va botiniy (maʼnaviy) olamlarni ifodalovchi universal obrazlardir.
Navoiyning "Lison ut-Tayr"ida
osmon
ruhoniy olamning, ilohiy sirlarning, mutlaq
Haqiqatga yaqinlikning ramzi
hisoblanadi. U inson ruhining intilishi kerak boʻlgan yuksak
makon. Qushlarning Simurgʻga intilishi, yaʼni ruhning moddiyatdan xalos boʻlib, ilohiy
maʼrifatga erishishga boʻlgan chanqoqligi aynan osmon orqali amalga oshadigan maʼnaviy
yuksalishni anglatadi. Osmon bu yerda maʼnaviy darajalar, insonning takomil bosqichidir.
Tolkienning "Silmarillion"ida
osmon
Valarlarning maskani, ilohiy hokimiyat va
tartib manbai
sifatida tasvirlanadi. U nur, umid va yaxshilik bilan bogʻliq. Manwëning
Tangavarda istiqomat qilishi, Varda tomonidan yulduzlarning yaratilishi osmonning ilohiy
pokligi va yuksakligini ramziy ifodalaydi. Osmondan keladigan nur Elflar uchun hayot manbai
boʻlib, Eärendilning osmonda porlashi zulmatga qarshi umid nurini anglatadi.
Oʻxshashliklar:
Har ikkala asarda ham osmon
ilohiy, muqaddas, yuksak va poklik
ramzi
dir. U maʼnaviy yuksalish, nur va tartib bilan bogʻliq. Qahramonlarning osmon sari
intilishi yoki osmon bilan bogʻlanishi ularning maʼnaviy takomilini yoki ilohiy himoyasini
ifodalaydi.
Farqlar:
Navoiyda osmon koʻproq
ruhiy intilishning yakuniy nuqtasi
, inson ruhining
Allohga yetishishining ramzi boʻlsa, Tolkienning osmonida
ilohiy hokimiyatning Yerga
taʼsiri
va undan keladigan yordam muhimroq. Tolkienning osmoni fizik jihatdan ham yuqori
borliqni ifodalaydi, Navoiyda esa bu koʻproq maʼnaviy darajalar.
Navoiyning "Lison ut-Tayr"ida
yer
jismoniy olamning, moddiyatning, nafs va
ehtiroslarning ramzi
boʻlib xizmat qiladi. Qushlarning dastlabki manzilgohi, ularning Yer
yuzida yashashi, ular duch kelgan turli vasvasalar va qiyinchiliklar Yerning insonni oʻziga
bogʻlab turuvchi jihatlarini ifodalaydi. Yer bu yerda insonning maʼnaviy taraqqiyotiga toʻsiq
boʻluvchi omil, sinov maydoni sifatida ham koʻriladi.
Tolkienning "Silmarillion"ida
yer
Ilúvatar farzandlari (Elflar va Insonlar) uchun
hayot makoni
sifatida tasvirlanadi. U Valarlar tomonidan goʻzallik bilan yaratilgan boʻlsa-da,
Melkorning buzuvchi taʼsiri tufayli u
yaxshilik va yomonlik oʻrtasidagi kurash maydoni
,
azob-uqubatlar va yoʻqotishlar makoniga aylanadi. Yer moddiylikni, oʻzgarishni va foniy
hayotni ifodalaydi.
Oʻxshashliklar:
Har ikkala asarda ham yer
insoniyatning yashash joyi, moddiy borliq
ramzi hisoblanadi. Unda hayot mavjud va u qahramonlarning harakatlari, kurashlari va
taqdirini belgilaydi. Yer nafsiy istaklar, sinovlar va qiyinchiliklar bilan bogʻliq makon sifatida
namoyon boʻladi.
82
Farqlar:
Navoiyda yerning yomonligi asosan
nafsning va ichki vasvasalarning
taʼsiri
bilan bogʻliq boʻlsa, Tolkienning yeridagi yomonlik
Melkorning tashqi, yovuz kuchi
bilan
bogʻliqdir. Navoiyda yer koʻproq ruh uchun "qamoq" boʻlsa, Tolkienning yerida u moddiy,
goʻzal, ammo shikastlangan dunyo sifatida tasvirlanadi.
Har ikki asarda ham osmon va yer yaxshilik va yomonlik oʻrtasidagi doimiy kurashning
asosiy maydoni sifatida tasvirlanadi, ammo bu kurashning tabiati va namoyon boʻlishida
farqlar mavjud.
"Lison ut-Tayr"da
yaxshilik va yomonlik kurashi asosan
insonning ichki olamida,
nafs va ruh oʻrtasida
kechadi. Yer – nafsning hukmronlik qiladigan joyi, insonni moddiy
istaklarga bogʻlab turuvchi makon. Osmon esa – ruhning maʼrifat va ilohiy sevgiga intilishining
yoʻli. Qushlarning sayohati, ularning har bir vodiyda oʻz nafsiy kamchiliklaridan voz kechishi,
aynan shu ichki kurashning ifodasidir. Bu yerda shaytoniy vasvasalar ham nafs orqali taʼsir
koʻrsatadi.
"Silmarillion"da
yaxshilik va yomonlik kurashi
kosmik miqyosda, ilohiy kuchlar
(Valar) va yovuzlikning ilk manbai (Melkor)
oʻrtasida kechadi. Melkor Musiqaning oʻziga
buzuvchi mavzular kiritishdan boshlab, Yerni (Arda) oʻzining zulmati va vayronkorliklari
bilan qoplab oladi. Osmon – ilohiy himoya va umid manbai (Manwë, Varda), yer esa bu
kurashning moddiy maydoni. Yovuzlikning taʼsiri Yerning fizik oʻzgarishlari (buzilgan yerlar,
qorongʻu qalʼalar) va undagi yashovchilarga (orklar, oʻrgimchaklar) bevosita taʼsir koʻrsatadi.
Oʻxshashliklar:
Ikkala asarda ham
yaxshilik va yomonlikning doimiy kurashi
mavjud boʻlib, bu kurash osmon va yer konsepsiyalari orqali ifodalanadi. Osmon har ikkisida
ham yaxshilik, nur va ilohiy qudrat bilan bogʻliq, yer esa kurash maydoni, sinov va foniy dunyo
ramzi.
Farqlar:
Navoiyda
kurashning asosiy ogʻriqlari
insonning ichki dunyosida
kechadi,
yaʼni inson oʻz nafsini yengishi kerak.
Tolkienlarda
esa kurash
tashqi, kosmik va moddiy
darajada ham namoyon boʻladi, Melkorning jismoniy vayronkorliklari Yerga bevosita taʼsir
qiladi. Navoiyda shaytoniy kuchlar koʻproq vasvasa va shubha orqali taʼsir qilsa, Tolkienning
yovuzlik kuchlari jismoniy zulm va vayronkorlikni amalga oshiradi.
Osmon va yer tushunchalari har ikki asarda ham insonning (yoki insoniyat
ramzlarining) borliqdagi oʻrni va maʼnaviy yuksalish yoʻlini belgilaydi.
Navoiyning "Lison ut-Tayr"ida
qushlar
inson ruhining ramzi
boʻlib, ularning
Simurgʻga (Haqiqatga) intilishi insonning maʼnaviy kamoloti va Xudoni tanish yoʻlidagi
izlanishlarini ifodalaydi. Qushlar dastlab yerga bogʻlangan (nafsga berilgan) boʻlib, Simurgʻ
sari sayohatni boshlashdan oldin yer yuzidagi turli manfaatlardan voz kechishga majbur
boʻladilar.
Yetti vodiy
orqali oʻtish – bu yerdan osmon sari, moddiyatdan maʼnaviyatga
boʻlgan maʼnaviy parvoz bosqichlaridir. Bu parvoz insonning ichki poklanishi, oʻzlikdan fano
boʻlishi va ilohiy Haqiqat bilan birlashishini anglatadi. Yeriy cheklanganliklardan ozod boʻlish,
osmoniy intilishning shartidir.
Tolkienning "Silmarillion"ida
Elflar
(Quendi) Yer bilan abadiy bogʻlangan boʻlib, ular
oʻlmaydilar va Arda mavjud ekan, ular ham mavjud boʻlishadi. Ularning uygʻonishi yulduzlar
(osmon) ostida sodir boʻladi va ular Yerning goʻzalliklarini himoya qilishga intiladilar.
Insonlarga
esa "oʻlim sovgʻasi" berilgan boʻlib, ular Yerda qisqa umr kechirishadi va oʻlimdan
soʻng Ardaning chegaralaridan tashqariga, Ilúvatarning oʻzi biladigan joyga ketishadi. Bu
83
Insonlarning Yer bilan vaqtinchalik bogʻlanganligi, ammo ularning ruhiy sayohati osmon bilan
bogʻliqligini bildiradi.
Oʻxshashliklar:
Har ikkala asarda ham
inson (yoki uning ramzi)
oʻzining Yeriy
(moddiy)
mavjudligidan
yuqori,
osmoniy
(maʼnaviy/ilohiy)
intilishlarga
ega.
Qahramonlarning maʼnaviy yuksalishi, poklanishi va yakuniy maqsadga intilishi ularning
osmoniy ramzlar bilan bogʻliqligini koʻrsatadi.
Farqlar:
Navoiyda
maʼnaviy sayohat
individual ruhning mutlaq bir Yaratuvchiga
yetishishi
ga qaratilgan boʻlib, bu toʻliq fano (oʻzlikni yoʻqotish) orqali amalga oshadi.
Tolkienlarda
esa bu yanada murakkabroq. Elflar Yerga bogʻlangan boʻlib, ularning abadiyligi
ham shu Yer bilan chambarchas bogʻliq. Insonlarning oʻlim sovgʻasi esa ularga Yerdan
tashqaridagi, ilohiy oʻlchovlarga yetish imkonini beradi. Navoiyda "jannat" va "doʻzax" kabi
diniy tushunchalar mavjud boʻlsa, Tolkienning olamida bu tushunchalar toʻgʻridan-toʻgʻri
berilmagan, balki "Ardaning chegaralaridan tashqari" kabi iboralar bilan ifodalangan.
Navoiyda tasavvufiy vahdatga intilish, Tolkienlarda esa ilohiy iroda oldidagi boʻysunish va
ozodlik gʻoyalari ustunroq.
Xulosa qilib aytganda,
Navoiyning "Lison ut-Tayr" va Tolkienning "Silmarillion"
asarlarida osmon va yer konsepsiyalari har bir muallifning oʻziga xos dunyoqarashini va
madaniy-diniy fonini aks ettirgan holda, chuqur maʼnolarga ega. Navoiyda osmon ruhiy
yuksalishning yakuniy nuqtasi, Haqiqatga yetishishning ramzi boʻlib, yer nafs va
moddiyatning sinov maydoni sifatida tasvirlanadi. Tolkienlarda esa osmon ilohiy tartib va
hokimiyat maskani boʻlib, yer esa ilohiy yaratilgan, ammo yovuzlik tufayli buzilgan, yaxshilik
va yomonlik kurashi kechadigan epik maydondir.
Shunga qaramay, har ikki asar ham insoniyatning moddiy olamning
cheklanganliklaridan xalos boʻlib, yuksak maʼnaviy maqsadlarga intilishiga chorlaydi. Ular
insonni oʻz ichki olamida va tashqi borliqdagi Haqiqatni anglashga undaydi. Bu ikki buyuk
asar, turli madaniyatlarga mansub boʻlsa-da, insoniyatning universal savollariga, borliqning
sir-asrorlariga, yaxshilik va yomonlik oʻrtasidagi abadiy kurashga doir mushohadalarni osmon
va yer kabi fundamental obrazlar orqali mohirlik bilan ifodalaydi. Ularning qiyosiy tahlili
adabiyotning cheksizligini va insoniy tajribaning boyligini yana bir bor tasdiqlaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Navoiy A. Lison ut-tayr //Toshkent: Fan. – 1991.
2.
Tolkien J. R. R. The Silmarillion: the legendary precursor to The Lord of the Rings. – Del
Rey, 1985.
3.
Razzoqov A. “Lison ut-tayr” dostoni kompozitsiyasi va obrazlari uyg ‘unligi //Oltin
bitiglar–Golden Scripts. – 2023. – Т. 2. – №. 2.
4.
Simonson M. The arboreal foundations of stewardship in JRR Tolkien's the Silmarillion
//English Studies in Africa. – 2017. – Т. 60. – №. 2. – С. 12-22.
