50
TIJORAT BANKLARIDA MUAMMOLI KREDITLARNING UNDIRILISHI
BO‘YICHA XORIJ TAJRIBASI
Axrorqulov Akram Sherali o‘g‘li
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Bank ishi va auditi yo‘nalishi 4-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15672279
Zamonaviy moliyaviy tizimda tijorat banklarining kredit portfelidagi sifatli aktivlar
ulushi ularning moliyaviy barqarorligi va bozordagi ishonchliligini belgilovchi muhim
omillardan biridir. Ayniqsa, muammoli kreditlar ulushi oshgan sharoitda, ularni tezkor,
samarali va qonuniy asosda undirish banklarning faoliyatini tiklashda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Rivojlangan mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, muammoli kreditlar bilan
ishlashda kompleks yondashuv, ilg‘or texnologiyalar, yuridik mexanizmlar va institutsional
islohotlar muhim ahamiyat kasb etadi. Quyida bir nechta ilg‘or xorijiy yondashuvlar tahlil
qilinadi.
1. AQSh tajribasi: “Bad bank” modeli va aktivlarni sek’yuritizatsiya qilish
AQShda 2008-yilgi global moliyaviy inqirozdan keyin ko‘plab tijorat banklari katta
miqdordagi muammoli ipoteka kreditlari va boshqa xavfli aktivlarga ega bo‘lib qoldi. Ularni
undirish va moliyaviy tizimni tiklash uchun hukumat
“Toxic Asset Relief Program” (TARP)
dasturini joriy etdi [1]. Bu doirada yomon aktivlar tijorat banklari balansidan maxsus tashkil
etilgan “bad bank”lar balansiga o‘tkazildi va ular davlat kafolati bilan qayta ishlov berish,
sotish yoki sek’yuritizatsiya qilish orqali tiklandi [2]. Ushbu dastur doirasida Citigroup, Bank
of America, JPMorgan Chase kabi yirik banklar muammoli aktivlarini davlatga sotdi yoki
ularni “bad bank”lar vositasida balansdan chiqarishga muvaffaq bo‘ldi [3]. Shu tarzda banklar
o‘z asosiy faoliyatini davom ettirib, likvidlik tanqisligidan chiqib ketdi.
2008-yilgi inqiroz natijasida AQShning moliyaviy sektori jiddiy muammolarga duch
kelgan hamda ushbu holatda katta banklarni saqlab qolish eng asosiy vazifa bo‘lgan. TARP
dasturi asosida yordam olgan banklarning barchasi iqtisodiy tizim uchun juda katta xavf edi,
ya’ni ushbu banklarning qulashini butun AQSH va jahon moliya tizimi ko‘tara olmas edi. 2.1-
jadvalga qaraydigan bo‘lsak, Citigroup va Bank of Amerika banklari eng ko‘p yordam olgan
banklar sanaladi. Bunga sabab esa ushbu banklar moliyaviy aktivlarining juda kattaligida edi.
Xususan, Citigroup bankining moliyaviy aktivlari 2 trln. AQSH dollaridan oshgan. Bu yerda
e’tibor qaratadigan yana bir jihat bu – AIG sug‘urta kompaniyasidir. Ushbu kompaniyaning
AQSh moliya tizimidagi roli CDS (Credit Default Swap) vositalari orqali butjn bank tizimi bilan
bog‘langanligi edi.
2.1-jadval
TARP dasturi doirasida yirik AQSH banklariga ko‘rsatilgan yordam[4]
Bank nomi
TARP doirasidagi yordami
(AQSH dollar)
Izoh
Citigroup
45 milliard to‘g‘ridan-to‘g‘ri
injeksiya
Eng ko‘p yordam olgan banklardan
biri
51
Bank of
America
45 milliard
Merrill Lynch’ni sotib olganidan
so‘ng inqirozga duch kelgan
JPMorgan
Chase
25 milliard
O‘z vaqtida Bear Stearns’ni sotib olib,
tizimni qutqardi
Wells Fargo
25 milliard
Wachovia bilan qo‘shilishi orqali
sektorni barqarorlashtirdi
Goldman
Sachs
10 milliard
Keyinchalik TARP mablag‘larini erta
qaytargan
Morgan
Stanley
10 milliard
Sek’yuritizatsiyada faol bo‘lgan
investitsiya banki
AIG
182 milliard (kengaytirilgan
yordami)
Sug‘urta kompaniyasi bo‘lsa ham,
bank tizimiga chuqur
integratsiyalashgan edi
2. Germaniya tajribasi: Faol restrukturizatsiya siyosati
Germaniyada muammoli kreditlar bilan ishlashda
korporativ restrukturizatsiya
amaliyoti keng qo‘llaniladi [5]. Germaniya bank tizimi muammoli kreditlar bo‘yicha sudga
murojaat qilishdan avval qarzdorlar bilan kelishuvga ustuvor ahamiyat beradi. Bu jarayon
kredit muddatlarini uzaytirish, foiz stavkalarini pasaytirish qarzdorlikning bir qismini
kechirish imkoniyatlarini o‘z ichiga oladi [6].
Tijorat banklari qarzdor korxonalar bilan muzokaralar asosida kredit to‘lovlari
muddatini cho‘zish, foiz stavkalarini qayta belgilash, hatto qarzning bir qismini kechirish
orqali kreditni qaytarish samaradorligini oshiradi. Bunday yondashuv yuridik va iqtisodiy
jihatdan “o‘rtacha yo‘l” hisoblanadi va sudda vaqt yo‘qotish, aktivlarni zudlik bilan
likvidlashtirish bilan bog‘liq salbiy oqibatlarning oldini oladi. Banklar kreditni undirishda
“yutqaz-chiq” emas, balki kompromissli yondashuvni maqsadli deb hisoblaydi. Bu sud
xarajatlari, aktivlarning arzon narxda sotilishi yoki bankrotlik jarayonidagi yo‘qotishlardan
qochish imkonini beradi [7].
3. Janubiy Koreya tajribasi: Aktivlarni davlat orqali qayta moliyalashtirish
Janubiy Koreya moliyaviy inqirozdan keyin
KAMCO (Korea Asset Management
Corporation)
nomli davlat kompaniyasini tashkil etib, muammoli kreditlarni davlat
darajasida boshqarishga o‘tgan. Tijorat banklari o‘z balansidagi qaytmas kreditlarni
KAMCO‘ga sotadi, u esa ularni boshqa investorlar, sug‘urta kompaniyalari yoki bozor orqali
realizatsiya qiladi. Bu tizim O‘zbekistonga ham xos bo‘lgan “bad bank” modelining davlat
shaklidagi muqobili bo‘lib, banklarni “yomon aktivlar” bosimidan ozod etish orqali ularning
kreditlash salohiyatini oshiradi.
4. Hindiston tajribasi: Sudgacha vositalar va “Insolvency and Bankruptcy Code”
(IBC)
52
Hindistonda muammoli kreditlar soni 2016-yilda rekord darajada oshgach, hukumat IBC
(Insolvency and Bankruptcy Code)ni qabul qildi. Ushbu huquqiy tizim orqali kreditni undirish
bo‘yicha sudgacha jarayonlar qisqartirildi, qarzdorlik ishi maxsus moliyaviy sudlar (NCLT)
orqali tezkor ko‘rib chiqila boshlandi. Bu esa tijorat banklariga moliyaviy masalalarni yillar
davomida cho‘zmasdan hal qilish imkonini berdi. Shu bilan birga, Hindistonda kreditlar
bo‘yicha shaxsiy mas’uliyat, kompaniya direktorlarining shaxsiy javobgarligi ham
kuchaytirilgan.
5. Singapur va Skandinaviya tajribasi: Raqamli monitoring va mijozga yondashuv
Skandinaviya mamlakatlarida muammoli kreditlar ulushi 2% dan kam. Bunga sabab —
kredit ajratishda ortiqcha ehtiyotkorlik, qarzdorning moliyaviy modeli asosida baholov, to‘lov
madaniyatining yuqoriligi va banklar bilan mijoz o‘rtasidagi ochiq-oshkora munosabatdir.
Ayniqsa, Singapur va Norvegiyada sun’iy intellekt asosidagi monitoring tizimlari yordamida
mijozning moliyaviy salohiyati real vaqt rejimida baholanadi va xavfli tendensiyalar
aniqlansa, kredit restrukturizatsiya qilinadi.
Xorij tajribasi muammoli kreditlarni undirishda
integratsiyalashgan yondashuvlar
—
yuridik asoslar, davlat yordami, sudgacha mexanizmlar, kredit tarixining ochiqligi, raqamli
texnologiyalar va mijoz bilan muloqot madaniyatining muhimligini ko‘rsatmoqda. O‘zbekiston
sharoitida ushbu yondashuvlarni lokal shartlarga moslashtirib joriy etish, xususan,
bad bank
modeli, davlat kafolati asosida qayta moliyalashtirish, mediatsiya institutlari va
axborot byurolari faoliyatini kengaytirish
muammoli kreditlar bilan kurashishda muhim
qadam bo‘lishi mumkin.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, tijorat banklarida muammoli kreditlar bilan ishlash
jarayoni har bir mamlakatda o‘ziga xos institutsional va iqtisodiy model asosida shakllangan
bo‘lsa-da, global miqyosda bu sohada foydalanilayotgan mexanizmlar tahlili bank tizimi uchun
universal yondashuvlarni aniqlash imkonini beradi. Xususan, rivojlangan davlatlarda kreditlar
bo‘yicha tavakkalchilikni kamaytirish, to‘lov intizomini oshirish va undirish samaradorligini
ta'minlash borasida bir necha ilg‘or tizimlar shakllangan [8]. Ushbu yondashuvlar O‘zbekiston
uchun ham muhim amaliy va konseptual asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Ushbu
mexanizmlarning O‘zbekiston sharoitiga mos variantlarini ishlab chiqish — nafaqat kredit
bozorining barqarorligini, balki butun moliyaviy tizimning sog‘lomligini ta'minlashda muhim
ahamiyat kasb etadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
United States Department of the Treasury.
TARP Monthly Report to Congress
. –
Washington: U.S. Government, 2009. – URL:
2.
Baily M.N., Litan R.E., Johnson M.S.
The Origins of the Financial Crisis
. – Washington:
Brookings Institution, 2008. – 28 p.
3.
Baily M.N., Litan R.E., Johnson M.S.
The Origins of the Financial Crisis
. – Washington:
Brookings Institution, 2008. – 28 p.
4.
Acharya V.V., Richardson M.
Restoring Financial Stability: How to Repair a Failed System
.
– Hoboken: Wiley Finance, 2009. – 528 p.
5.
Korostelyova M. Banking Systems in the CIS. – Palgrave Macmillan, 2012. – 240 p.
53
6.
Bundesverband deutscher Banken.
Restrukturierung von Unternehmensfinanzierungen:
Erfahrungen und Handlungsempfehlungen
. – Berlin: BdB Verlag, 2019. – 42 s.
7.
Laryea T.
Approaches to Corporate Debt Restructuring in the Wake of Financial Crises
. –
IMF Staff Position Note, 2010, SPN/10/02. –
8.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–5065-son qarori, 2021-yil 24-iyun.
