144
RAQAMLI BIZNESDA BARQARORLIK: YASHIL VA AXLOQIY RAQAMLI
KORXONALARNI QURISH STRATEGIYALARI
A.Bobojonov
TDIU professori
A. Kucharov
TDIU professori
https://doi.org/10.5281/zenodo.15697283
Ushbu tadqiqot Mari Kyuri jamg‘armasi tomonidan Yevropaning Horizon dasturi (grant
qisqartmasi: CARSI, raqami: 101086415) doirasida xodimlarni almashtirish jamg‘armasi
ko‘magida o‘tkazildi.
Bugungi kunda internet va raqamli texnologiyalar hayotimizning ajralmas qismiga
aylangan bo‘lib, ular iqtisodiyotning deyarli barcha jabhalariga chuqur kirib bormoqda. Shu
bilan birga, iqlim o‘zgarishi va ekologik inqiroz sharoitida raqamli bizneslarning barqaror
rivojlanishi masalasi tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Bir qarashda virtual xizmatlar
va onlayn platformalar an’anaviy sanoat tarmoqlariga qaraganda tabiatga zarari kamdek
tuyuladi, ammo aslida ularning katta miqdordagi energiya sarfi, ma’lumot markazlarining
issiqxona gazlari chiqarishi hamda ortib borayotgan elektron chiqindilari masalaning boshqa
tomoni hisoblanadi.
Bundan tashqari, raqamli kompaniyalar ijtimoiy va axloqiy mas’uliyat bobida ham yangi
sinovlarga duch kelishmoqda. Masalan, foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini himoya
qilish va sun’iy intellektdan axloqiy foydalanish kabi masalalar biznesning obro‘-e’tibori
hamda uzoq muddatli muvaffaqiyati uchun tobora muhim omilga aylanib bormoqda. Shunday
ekan, raqamli iqtisodiyot ishtirokchilari endilikda nafaqat moliyaviy natijalarga, balki o‘z
faoliyatlarining ekologik va ijtimoiy oqibatlariga ham birdek e’tibor qaratishlari talab
etilmoqda.
Raqamli infratuzilmaning yuqori energiya talabi uning ekologik “izi”ni jiddiy
oshirmoqda. Tadqiqotlar ko‘rsatishicha, dunyo bo‘ylab ma’lumot markazlari va
telekommunikatsiya tarmoqlari global issiqxona gazlari chiqindilarining qariyb 2–3 foizini
tashkil etadi. Agar raqamli trafik va hisoblash quvvati hozirgi sur’atlarda ortib boradigan
bo’lsa, yaqin yillarda mazkur ko‘rsatkich aviatsiya sanoati chiqindilari darajasiga yetishi
mumkinligi ta’kidlanmoqda. Ko‘plab onlayn xizmatlar va bulut platformalari doimiy ravishda
ishlovchi serverlar va sovutish tizimlariga tayanganligi sababli, agar ular an’anaviy yoqilg‘i
bilan quvvatlansa, katta uglerod chiqindilariga sabab bo‘ladi.
Tadqiqotlarimizga ko’ra, elektron chiqindilar (e-waste) muammosi ham tobora
keskinlashib bormoqda. Raqamli qurilmalar va jihozlarning qisqa hayotiy tsikli natijasida har
yili dunyoda o‘n millionlab tonna elektron chiqindi hosil bo‘lmoqda. 2022-yilda global
miqyosda 60 million tonnadan ortiq elektron chiqindi to’plangan bo‘lib, uning taxminan
beshdan bir qismi qayta ishlangan hisoblanadi. Qolgan katta miqdordagi elektron chiqindilar
poligonlarga yo‘naltirilib, tarkibidagi qimmatbaho metallar (oltin, mis, kobalt va boshqalar)
isrof bo‘lmoqda va aksincha, qo‘rg‘oshin kabi zaharli moddalar atrof-muhitga sizib chiqmoqda.
O‘zbekiston ham bu muammolardan chetda emas: mamlakatimizda elektron chiqindilar hajmi
ortib bormoqda, biroq ularni maxsus qayta ishlash tizimi hali to‘liq yo‘lga qo‘yilmagani tufayli
aksariyat qurilmalar oddiy chiqindi poligonlariga yuborilmoqda.
145
Raqamli bizneslar uchun axloqiy sohadagi eng katta chaqiriqlardan biri —
foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari bilan muomala qilishdir. Bugungi raqamli
platformalar milliardlab odamlar haqidagi ma’lumotlarni to‘playdi va tahlil qiladi. Agar bu
jarayonda maxfiylik talablariga rioya qilinmasa yoki ma’lumotlar noqonuniy foydalanilsa,
jiddiy axloqiy va huquqiy muammolar kelib chiqadi. Ma’lumotlarning tarqalib ketishi “breach”
natijasida foydalanuvchilarning shaxsiy hayoti daxlsizligi buzilishi va ularga ziyon yetishi
kompaniyalarga nisbatan ishonchning pasayishiga olib keladi. Shu bois ko‘plab davlatlar,
xususan Yevropa Ittifoqi, shaxsiy ma’lumotlarni muhofaza qilishga doir qat’iy qonunchilik
(GDPR) joriy etgan. O‘zbekistonda ham 2019-yilda qabul qilingan shaxsiy ma’lumotlarni
himoya qilish to‘g‘risidagi qonun mahalliy va xorijiy raqamli xizmatlar uchun muayyan
majburiyatlar yuklaydi.
Bugungi kunda sun’iy intellekt (AI) tizimlarining keng qo‘llanilishi esa yana bir axloqiy
qiyinchiliklarni yuzaga keltirmoqda. AI algoritmlarida paydo bo‘ladigan noxolisliklar (bias)
ayrim hollarda ijtimoiy adolatsizlikka olib kelishi mumkin. Masalan, kadrlarni avtomatik
saralash dasturlarida yoki yuzni tanib olish tizimlarida noto‘g‘ri o‘rgatilgan model sabab irqiy
yoki jinsiy kamsitish sodir bo‘lishi ehtimoli mavjud. Shu sababli yirik texnologiya
kompaniyalari sun’iy intellektdan mas’uliyatli foydalanish qoidalarini ishlab chiqib, maxsus
etika qo‘mitalarini tuzmoqda.
Bizining fikrimizcha, yashil va axloqiy korxona strategiyalarini quyidagilar asosida
ko’rib chiqishimiz mumkin:
1.
Qayta tiklanuvchi energiya va samarali infratuzilma.
Raqamli kompaniyalar uglerod
izini kamaytirish maqsadida o‘z infratuzilmasini qayta tiklanuvchi energiya manbalariga
o‘tkazishga intilmoqda. Ma’lumot markazlari tomlariga quyosh panellarini o‘rnatish, shamol
energetikasidan foydalanish va serverlarni sovutishda energiya tejamkor usullarni joriy etish
shular jumlasidandir. Masalan, Google 2030-yilgacha o‘z ma’lumot markazlarini to‘liq qayta
tiklanuvchi energiyaga o‘tkazish maqsadini e’lon qilgan. O‘z navbatida, Toshkent shahrida
qurilayotgan Data Volt ma’lumot markazi kompleksi kun davomida quyosh, tun davomida
shamol energiyasidan foydalanib, 24/7 uzluksiz qayta tiklanuvchi quvvat bilan ishlashi
rejalashtirilgan. Bunday tashabbuslar raqamli infratuzilmaning energiya samaradorligini
oshirib, iqlim o‘zgarishiga qo‘shayotgan hissasini kamaytiradi.
2.
“Aylanma iqtisodiyot” va elektron chiqindilarni kamaytirish.
Raqamli qurilmalar
ishlab chiqaruvchi va ulardan foydalanuvchi kompaniyalar “aylanma iqtisodiyot”
tamoyillarini joriy etish orqali elektron chiqindilar muammosini yumshatishga harakat
qilmoqda. Bu yondashuv mahsulotlarning umrini uzaytirish, ularni ta’mirlash va
modernizatsiya qilishni osonlashtirish hamda ishlatib bo‘lingan qurilmalarni maksimal
darajada qayta ishlashga qaratilgan. Masalan, Apple eski qurilmalarni do‘konlarida qayta
qabul qilib, ulardagi metallarni yangi mahsulotlarda foydalanmoqda. HP va Dell
kompaniyalari esa texnik uskunalarni ijaraga berish yoki yangilash dasturlari orqali ularning
xizmat muddatini uzaytirmoqda. O‘zbekiston sharoitida ham elektron chiqindilarni yig‘ish va
qayta ishlashga ixtisoslashgan markazlar tashkil etilmoqda, ammo bu borada hali katta
salohiyat mavjud deb hisolbaymiz. Mahalliy biznes sub’yektlar eskirgan kompyuter va
uskunalarni chiqindiga yuborish o‘rniga qayta ishlovchi kompaniyalarga topshirish yoki
xayriya tariqasida ta’lim muassasalariga berish kabi amaliyotlarni yo‘lga qo‘yishi ekologik
barqarorlikka xizmat qiladi deb o’ylaymiz.
146
3.
Axloqiy va shaffof raqamli amaliyotlar.
Raqamli biznesda ishonch muhitini
shakllantirish uchun kompaniyalar axloqiy me’yorlar va shaffoflikka amal qiluvchi siyosat
yuritishi lozim. Foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilishga doir qat’iy
choralar ko‘rish, ularga o‘z ma’lumotlarini boshqarish imkoniyatini beruvchi vositalarni joriy
etish va ma’lumotlardan foydalanish jarayonlarini oshkora bayon etish shunday siyosatning
asosiy unsurlaridir. Shuningdek, sun’iy intellekt va algoritmlardan foydalanishda ochiqlik va
javobgarlikni ta’minlash muhimdir. Jahon miqyosida Microsoft va Google kabi korporatsiyalar
maxsus ichki etika qo‘mitalarini tuzib, AI’dan foydalanish prinsiplari (masalan, zarar
yetkazmaslik va kamsitmaslik) bo‘yicha me’yorlar o‘rnatgan.
4.
Yashil dasturlash va texnologik samaradorlik.
Bizning fikrimizcha, dasturiy ta’minot
va onlayn servislarni ishlab chiqishda energiya tejamkorlikka erishish — barqaror raqamli
biznesning muhim tarkibiy qismidir. “Yashil dasturlash” deganda kodni maksimal darajada
yengil va samarali yozish, ortiqcha hisob-kitoblarni kamaytirish, data uzatish hajmini
optimallashtirish tushuniladi. Bu uslub natijasida dastur yoki veb-sayt bir xil vazifani bajarish
uchun kamroq server quvvati va elektr energiyasini sarflaydi. Misol uchun, veb-sahifalarni
ixchamlash, grafik va kontentni optimallashtirish serverlarga tushadigan yukni sezilarli
darajada kamaytirishi mumkin. Xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyalar bulutli infratuzilmani
boshqarishda ham resurslardan oqilona foydalanishga intilmoqda, keraksiz ishlamayotgan
serverlarni o‘chirib qo‘yish, hisoblash kuchini konsolidatsiya qilish orqali ma’lumot
markazlarining samaradorligi oshirilmoqda. Green Software Foundation kabi xalqaro
tashabbuslar dasturiy mahsulotlarning energiya samaradorligini baholash va yaxshilash
usullarini targ‘ib qilmoqda. Fikrimizcha, kelgusida bunday yondashuvlar O‘zbekiston
dasturchilar hamjamiyatida ham ommalashib, resurs tejamkor algoritmlar va yechimlar
yaratilishiga turtki berishishiga ishonamiz.
Sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish texnologiyalari yordamida raqamli korxonalar
o‘z tizimlarini yanada samarali va tejamkor ko’rinishga keltirmoqda. Masalan, Google o‘z
ma’lumot markazlarida AI boshqaruvini joriy etib, sovutish tizimlari energiya sarfini 30–40%
gacha qisqartirdi. Yirik sanoat korxonalari esa IoT sensorlari orqali real vaqt rejimida
energiya, suv va xomashyo iste’molini kuzatib, AI asosida jarayonlarni optimallashtirmoqda.
Bu usullar nafaqat ekologik yukni kamaytiradi, balki kompaniyalarga xarajatlarni tejash va
raqobatbardoshlikni oshirishda ko‘maklashadi.
Yana bir rivojlanayotgan texnologiya blokcheyn texnologiyasining roli ham ortib
bormoqda. Blokcheyn ma’lumotlarning o‘zgarmas va ishonchli reyestrlarini ta’minlagani
tufayli, mahsulot va xizmatlarning butun hayotiy sikli davomida shaffof kuzatuvni amalga
oshirish imkonini bermoqda. Masalan, ba’zi global savdo tarmoqlarida tovarlarning kelib
chiqishi va ekologik sertifikatlari blokcheyn orqali kuzatilmoqda, xaridor mahsulotning
qayerda va qanday sharoitda ishlab chiqarilganini ishonchli ravishda tekshirishi mumkin.
Shuningdek, blokcheyn asosida uglerod kreditlari (carbon credits) savdosi uchun maxsus
platformalar yaratilmoqda va korxonalar o‘rtasida karbon emissiyalarini muvofiqlashtirish
jarayoni soddalashishga erishmoqda. Bundan tashqari, Narsalar interneti (IoT) va aqlli sensor
tizimlari korxona hamda shahar miqyosida real vaqt rejimida resurs sarfini kuzatish va
boshqarish imkonini bermoqda, natijada energiya va suv iste’molida tejamkorlikka
erishilmoqda.
147
Xulosa qilib aytganda, raqamli biznesda barqarorlikka erishish zamon talabiga aylanib
ulgurgan bo’lib, yashil va axloqiy tamoyillarga amal qilgan holda faoliyat yuritayotgan
kompaniyalar nafaqat atrof-muhitga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, balki o‘z innovatsion salohiyatini
ham oshiradi. Barqaror yondashuv energiya tejamkorligi va chiqindilarni qisqartirish orqali
xarajatlarni kamaytirishi, axloqiy me’yorlarga rioya etish esa mijozlar va hamjamiyat
ishonchini mustahkamlashi tahlillar orqali isbotlanmoqda. Dunyo bo‘ylab kuzatilayotgan
ushbu tendensiya bugungi kunda Markaziy Osiyo mintaqasida ham sezilmoqda. O‘zbekistonda
davlat darajasida “yashil iqtisodiyot” konsepsiyasi qo‘llab-quvvatlanayotgani, ayrim IT
korxonalarining qayta tiklanuvchi energiyaga o‘tishga qiziqish bildirayotgani buning amaliy
tasdig‘i deb hisoblaymiz. Albatta, barqarorlik sari harakatda yirik texnogigantlar bilan bir
qatorda startaplar va hatto individual dasturchilar ham o‘z o‘rniga ega — har kim o‘z
loyihasida ekologik va ijtimoiy mas’uliyatni unutmasa, kichik o‘zgarishlar jamuljam bo‘lib
katta ijobiy natijalarga olib keladi. Shunday qilib, bugun raqamli biznesda boshlangan “yashil”
va axloqiy islohotlar ertangi kun raqamli iqtisodiyotini yanada barqaror, adolatli va samarali
rivojlanish tomon yetaklaydi.
