136
O‘Z KAPITALI RENTABILLIGI VA AKTIVLAR RENTABILLIGI
Azimova Yoqutxon Sarvar qizi
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti
Moliya fakulteti 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15696461
Annotatsiya:
Mazkur tezisda xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy barqarorligi
va samaradorligini baholashda keng qo‘llaniladigan ko‘rsatkichlar — o‘z kapitali rentabilligi
(ROE) va aktivlar rentabilligi (ROA) tahlil qilinadi. Mazkur ko‘rsatkichlar yordamida
kompaniyaning foyda olish qobiliyati va resurslardan foydalanish samaradorligi aniqlanadi.
Shuningdek, ularning o‘zaro bog‘liqligi va O‘zbekiston korxonalarida qo‘llanish tajribasi ko‘rib
chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
rentabillik, o‘z kapitali rentabilligi, aktivlar rentabilligi, moliyaviy tahlil,
iqtisodiy samaradorlik, daromadlilik.
Korporativ moliyada rentabillik ko‘rsatkichlari bu korxonaning foyda olish salohiyatini
baholashda muhim vositalardan biridir. Ayniqsa, o‘z kapitali rentabilligi (Return on Equity —
ROE) va aktivlar rentabilligi (Return on Assets — ROA) korxonaning moliyaviy faoliyatini
chuqur tahlil qilishga imkon beradi.[1]
ROE — bu korxona egalarining qo‘ygan kapitali qanchalik daromad keltirayotganini
bildiruvchi ko‘rsatkich. Bu quyidagi formula bilan aniqlanadi:
ROE = Sof foyda / O‘z kapitali × 100%
Mazkur ko‘rsatkich investorlarga kompaniyaga kiritgan mablag‘laridan qanday darajada
foyda olayotganini ko‘rsatadi. ROE yuqori bo‘lsa, bu korxona dividend to‘lash imkoniyatlariga
ega ekanini bildiradi.
ROA esa korxonaning barcha aktivlaridan qanday foyda olayotganini ifodalaydi:
ROA = Sof foyda / Umumiy aktivlar × 100%
Bu ko‘rsatkich kompaniyaning mavjud resurslardan qanchalik samarali foydalana
olayotganini baholaydi. ROA va ROE o‘rtasidagi tafovut korxonaning moliyaviy leverage
darajasiga ham bog‘liqdir.[2]
ROE va ROA ko‘rsatkichlari nafaqat kompaniyaning moliyaviy holatini baholash, balki
uning strategik boshqaruvida ham muhim o‘rin tutadi. Agar ROE darajasi kompaniya
tomonidan jalb qilinayotgan tashqi moliyalashtirish qiymatidan yuqori bo‘lsa, bu moliyaviy
leverage samarali ishlayotganini anglatadi. Biroq bu ko‘rsatkich haddan ortiq bo‘lsa, bu yuqori
riskli qarz yuki bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shuning uchun moliyaviy tahlilda ROE va ROA
birgalikda baholanadi. ROA esa korxonaning aktivlaridan foydalana olish darajasini ko‘rsatadi.
Masalan, ishlab chiqarish korxonalari uchun aktivlar katta miqdorda bo‘lgani sababli ROA
nisbatan past ko‘rsatkichga ega bo‘lishi mumkin. Shunga qaramay, bu past rentabillik darajasi
har doim ham korxonaning salbiy holatini anglatmaydi — bu uning aktivlar tarkibiga
bog‘liqdir. Xalqaro tajribada ROE ko‘rsatkichi odatda 15% atrofida bo‘lishi maqsadga muvofiq
deb hisoblanadi. ROA esa 5–10% atrofida bo‘lsa, kompaniya samarali faoliyat yuritayotgan
hisoblanadi. Biroq bu raqamlar soha va mintaqaga qarab farqlanadi.[3]
Quyidagi grafikda 2019–2023 yillar oralig‘ida ROE va ROA ko‘rsatkichlarining o‘zgarishi
tasvirlangan:[4]
137
O‘z kapitali va aktivlar rentabilligi ko‘rsatkichlari korxonaning moliyaviy holatini
baholashda muhim ahamiyatga ega. Ular yordamida investorlar, kreditorlar va menejerlar
korxonaning foyda olish salohiyatini aniqlab, strategik qarorlar qabul qilishadi. O‘zbekiston
iqtisodiyotida bu ko‘rsatkichlardan foydalanish korxonalarni moliyaviy jihatdan barqaror va
samarali boshqarishda muhim rol o‘ynaydi.
ROA va ROE ko‘rsatkichlarini oshirish yo‘llari:
Sof foydani oshirish
Daromadni ko‘paytirish:
Xarajatlarni kamaytirish:
Mahsuldorlikni oshirish: kam vaqt va resurs bilan ko‘proq mahsulot chiqarish.
Beg'araz foydasiz aktivlardan qutulish: ishlatilmayotgan yoki kam foyda berayotgan
aktivlarni sotish yoki samarali ishlatish.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Moliyaviy menejment” (O‘zbekiston oliy o‘quv yurtlari uchun darslik, mualliflar: M.T.
Yusupov, R.X. Xodjayev va boshqalar)
2.
“Buxgalteriya hisobi asoslari” – o’quv qo’llanma
3.
Berk, J., & DeMarzo, P. (2020). Corporate Finance (5th ed.). Pearson.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika Qo‘mitasi rasmiy sayti: www.stat.uz
(https://www.stat.uz/)
