129
MULOQOT PSIXOLOGIYASI
Ismadiyarova Umida Abdurahmon qizi
Mirzo Ulug`bek nomidagi O`zbekiston Milliy universitet
Ijtimoiy fanlar fakulteti Pedagogik ta’lim kafedrasi o`qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15695156
Annotatsiya:
Ushbu maqola muloqot psixologiyasining turli jihatlarini, jumladan, verbal
va non-verbal muloqotni, hissiy ta’sirlarni va ijtimoiy kontekstni ko‘rib chiqadi. Shuningdek,
muloqotda yuzaga keladigan xatoliklar, ularni bartaraf etish usullari va jamoaviy ishdagi
ahamiyatiga e’tibor qaratiladi. Maqola samarali muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirishga
yo‘naltirilgan ilmiy yondashuvni taklif etadi.
Kalit so‘zlar:
Muloqot psixologiyasi, verbal muloqot, non-verbal muloqot, empatiya,
hissiy ta’sir, ijtimoiy kontekst, madaniy xususiyatlar, jamoaviy ish, stressni boshqarish,
muloqot xatoliklari, samarali muloqot, psixologik ko‘nikmalar.
Аннотация:
Эта статья рассматривает различные аспекты психологии общения,
включая вербальное и невербальное общение, эмоциональные влияния и социальный
контекст. Также обсуждаются ошибки в общении, способы их преодоления и значение
общения в командной работе. Статья предлагает научный подход к развитию
эффективных коммуникативных навыков.
Ключевые слова:
Психология общения, вербальное общение, невербальное
общение, эмпатия, эмоциональное влияние, социальный контекст, культурные
особенности, командная работа, управление стрессом, ошибки в общении,
эффективное общение, психологические навыки.
Abstract:
This article explores various aspects of communication psychology, including
verbal and non-verbal communication, emotional influences, and social context. It also
addresses communication errors, methods for overcoming them, and the significance of
communication in team dynamics. The article proposes a scientific approach to developing
effective communication skills.
Keywords:
Communication
psychology,
verbal
communication,
non-verbal
communication, empathy, emotional influence, social context, cultural characteristics,
teamwork, stress management, communication errors, effective communication,
psychological skills.
Muloqot psixologiyasi – bu insonlarning o‘zaro munosabatlaridagi psixologik
jarayonlarni va ulardagi individual xususiyatlarni o‘rganadigan soha. Muloqot nafaqat
so‘zlarni aytish, balki til, tana tili, qo‘l harakatlari, mimika va boshqa turli kommunikatsion
vositalardan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Muloqot psixologiyasi, shuningdek, insonlar
o‘rtasida psixologik muvofiqlik va yaqinlikni yaratish, konfliktlarni hal qilish va o‘zaro
anglashuvni
yaxshilashga
qaratilgan
ilmiy
tadqiqotlarga
asoslanadi.
Muloqot
psixologiyasining asosiy yo‘nalishlari:
1. Verbal va non-verbal muloqot Muloqotning verbal qismi so‘zlar va tilni o‘z ichiga oladi.
Non- verbal muloqot esa tana tili, yuz ifodalari, ko‘z bilan aloqa, qo‘l harakatlari, ovoz tonalligi
kabi elementlardan tashkil topadi. Ikkala turdagi muloqot bir-birini to‘ldiradi va samarali
130
muloqot uchun muhimdir. Tana tili va mimika odamlarning hissiy holatini va niyatlarini aks
ettiradi, shu orqali ular aytmagan narsalarni ham ifodalash mumkin.
2. Empatiya va anglashuv: Muloqotda empatiya, ya’ni boshqalarni tushunish va ularning
his-tuyg‘ularini his qilish muhim ahamiyatga ega. Empatiya muloqotni chuqurlashtiradi,
odamlarning o‘zaro anglashuvini yaxshilaydi va ijtimoiy aloqalarni mustahkamlaydi.
Anglashuvning yuqori darajasi esa muloqotni samarali qiladi, xatoliklar va
tushunmovchiliklar sonini kamaytiradi.
3. Muloqotdagi konfliktlar: Muloqotda doimiy ravishda turli qarama-qarshiliklar va
tushunmovchiliklar yuzaga keladi. Konfliktlarni hal qilishda inson psixologiyasi katta rol
o‘ynaydi. Konfliktlar samarali muloqot orqali hal qilinishi, murosaga erishilishi mumkin.
Odamlar o‘zaro kelishuv va hamjihatlikka erishish uchun turli strategiyalarni qo‘llashadi.
4. Muloqot va ijtimoiy rollar: Muloqotning ijtimoiy roli ham muhim. Har bir inson
o‘zining ijtimoiy roliga qarab muloqot uslubi va usullarini o‘zgartiradi. Masalan, rahbar va
xodim o‘rtasidagi muloqotda bir xil mavzularni va til usullarini qo‘llash mumkin emas.
Ijtimoiy rollar odamlarning xatti-harakatlariga va o‘zaro aloqalariga ta’sir qiladi.
5. O‘zaro ta’sir va qarorlar qabul qilish: Muloqot psixologiyasining yana bir jihati – bu
qarorlar qabul qilish jarayonidir.
Odamlar o‘zaro muloqotda bo‘lganda, har bir ishtirokchi o‘z fikrini aytishi, bahs-
munozara olib borishi va umumiy qarorga kelishi mumkin. Psixologik faktorlar, masalan,
o‘zini namoyon qilish istagi, boshqalarga ta’sir o‘tkazish ehtiyoji, qaror qabul qilishda muhim
ahamiyatga ega. 6. Ijtimoiy tarmoqlar va muloqot: Zamonaviy texnologiyalar muloqot
psixologiyasiga yangi o‘lchovlar qo‘shdi. Ijtimoiy tarmoqlar va onlayn muloqotning o‘ziga xos
xususiyatlari mavjud. Internetda odamlar an’anaviy muloqotdan farqli o‘laroq, ko‘pincha o‘z
his-tuyg‘ularini va niyatlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ifodalay olmaydilar, bu esa xatoliklar va
tushunmovchiliklarga olib kelishi mumkin. 7. Muloqotning yoshga bog‘liq xususiyatlari: Har
bir yosh davrida muloqotning o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Masalan, bolalar muloqotida
tushuncha va so‘zlashuv qobiliyati rivojlanishi davom etadi, o‘smirlar esa ko‘proq o‘z fikrlarini
erkin ifoda etishga intilishadi. Keksalar esa ko‘proq o‘z tajribalaridan foydalanib, aniq va
ehtiyotkorlik bilan muloqot qilishadi. Muloqot psixologiyasining amaliy ahamiyati:
1. Ijtimoiy muvaffaqiyat Muloqot psixologiyasi ijtimoiy muvaffaqiyatni ta’minlashda
muhim rol o‘ynaydi. O‘zini to‘g‘ri ifodalash, boshqalar bilan yaxshi munosabatlar o‘rnatish,
insonlar bilan muloqot qilishda ehtiyotkorlik va hurmatni saqlash ijtimoiy jihatdan
muvaffaqiyatli bo‘lishga yordam beradi.
2. Tashkilotlarda samaradorlik. Muloqot psixologiyasining o‘rganilishi ish joylarida ham
katta ahamiyatga ega. Tashkilotlar ichidagi samarali muloqot ishchilarning bir-biri bilan
o‘zaro tushunishiga yordam beradi, bu esa jamoaning birligini kuchaytiradi va tashkilotning
umumiy samaradorligini oshiradi.
3. Boshqaruv va yetakchilik. Boshqaruvchilar va yetakchilar muloqotning psixologiyasini
yaxshi bilishlari kerak. Muloqot orqali ular jamoani rag‘batlantirishi, konfliktlarni hal qilishi
va jamoada ijobiy muhit yaratishi mumkin. Etakchilikda muloqot psixologiyasini qo‘llash
samarali boshqaruvni ta’minlaydi. Muloqot psixologiyasining davomida quyidagi asosiy
yo‘nalishlar ham mavjud:
Muloqotda qaror qabul qilishning psixologik omillari: Muloqotda qaror qabul qilish
jarayonida ko‘plab psixologik omillar mavjud. Masalan, odamlar biror muammoni yoki
131
vaziyatni qanday qabul qilishi, qanday his-tuyg‘ularni ifoda etishi va qanday qarorlar qabul
qilishi ko‘pincha ularning shaxsiy tajribalari, emotsional holati va shaxsiy yondashuvlariga
bog‘liq. Shuningdek, guruh qarorlari, masalan, jamoa yoki tashkilotdagi qarorlar, jamoaning
hissiy holati, guruh ichidagi etakchi roli va ijtimoiy ta’sirlar bilan ham bevosita doimiy
ravishda yuzaga keladi. Har bir aloqada, xususan, yuzaki yoki chuqur muloqotda,
ishtirokchilarning hissiyotlari bir-biriga ta’sir qiladi. Masalan, qizg‘in bahs-munozaralar va
stressli holatlarda shaxslar orasida noxush hissiyotlar va ishonchsizliklar paydo bo‘lishi
mumkin. Bu muloqotning samaradorligini kamaytiradi va so‘zlardan ko‘ra, hissiy aloqalar
ko‘proq ta’sir qiladi. Bunday holatlarda hissiy intellekt va empatiya samarali muloqotda
muhim rol o‘ynaydi. Muloqotda turg‘unlik va o‘zgarishlar. Har bir inson o‘z hayotining turli
bosqichlarida muloqot uslublarini va yondashuvlarini o‘zgartirishi mumkin. Bu, ayniqsa,
o‘zgarishlarga ochiq bo‘lgan yoki yangi vaziyatga moslashishni o‘rgangan shaxslar uchun
muhimdir. Muloqotning turli shakllari va o‘zgarishi insonning rivojlanishi va o‘zgaruvchan
ijtimoiy sharoitlarga moslashishiga yordam beradi. Masalan, yosh o‘smirlar va kattalar
o‘rtasidagi muloqotda ulardan har biri o‘zining shaxsiy yondashuvi va ehtiyojlariga ko‘ra
o‘zgarishlar kiritadi. Muloqot va ijtimoiy tarmoqlarda psixologik xususiyatlar. Zamonaviy
muloqotda internet va ijtimoiy tarmoqlar alohida o‘rin tutadi. Odamlar onlayn muloqotda
ko‘pincha real hayotdagi muloqotda yuzaga keladigan hissiy va ijtimoiy to‘siqlardan
qochishadi. Biroq, onlayn muloqotda ham o‘ziga xos psixologik jarayonlar mavjud. Ijtimoiy
tarmoqlarda odamlar o‘zlarining tasvirini, fikrlarini va his-tuyg‘ularini boshqalar bilan
bo‘lishadilar, bu esa psixologik holatga ta’sir qiladi. Ijtimoiy tarmoqlar orqali amalga
oshiriladigan muloqotlar, masalan, yirik guruhlar ichida o‘zaro aloqalar yoki maxsus
guruhlarda muloqot qilish, o‘ziga xos ijtimoiy psixologik xususiyatlarga ega.
Muloqotning psixologik turlari: Muloqot psixologiyasi turli psixologik turlarga bo‘linadi.
Ulardan ba’zilari quyidagilardir: Shaxsiy muloqot: Odamlar o‘rtasida o‘zaro tushunish va
hissiy aloqalarni o‘rnatish uchun mo‘ljallangan muloqot. Bu turdagi muloqot shaxsiy
hissiyotlar, o‘zaro hurmat va ishonchga asoslanadi. Ijtimoiy muloqot: Ijtimoiy o‘zaro ta’sir va
ijtimoiy normativlarga asoslangan muloqot. Masalan, ish joyida yoki ijtimoiy guruhlarda olib
boriladigan muloqotlar. Ishbilarmonlik muloqoti: Tashkilot ichida yoki ish joyida amalga
oshiriladigan, maqsadga yo‘naltirilgan muloqot. Bu turdagi muloqotda boshqaruv va
tashkilotning samaradorligi uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlar almashinadi. Muloqot va shaxsiy
rivojlanish. Muloqot psixologiyasi nafaqat ijtimoiy aloqalarni tashkil etishda, balki shaxsiy
rivojlanishning muhim komponenti hisoblanadi. O‘zini ifodalash, boshqalar bilan fikr
almashish, ularning nuqtai nazarini tushunish, shaxsning shaxsiy qobiliyatlarini
rivojlantirishda yordam beradi. Samarali muloqot shaxsni o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi,
stressni kamaytiradi va ko‘plab ijtimoiy va psixologik maqsadlarga erishishga imkon yaratadi.
Muloqotning
o‘zgaruvchan
va
interaktiv
tabiati.
Muloqotning
psixologik
xususiyatlaridan yana biri uning o‘zgaruvchan va interaktiv tabiati hisoblanadi. Har bir
muloqot, qaysi kontekstda va kimlar bilan bo‘lishidan qat’iy nazar, o‘zining o‘ziga xos
xususiyatlariga ega bo‘ladi. Bu o‘zgaruvchanlikni har ikki tomonning hissiy holati, maqsadlari
va ehtiyojlari ta’sir qiladi. Masalan, biror muhokama yoki bahsda taraflar o‘z fikrlarini
o‘zgartirishlari mumkin, bu esa muloqotning samaradorligini va natijalarini sezilarli darajada
o‘zgartiradi. Muloqotdagi xatoliklar va ularni bartaraf etish. Muloqot psixologiyasida
xatoliklar va tushunmovchiliklar ko‘p uchraydi. Bu xatoliklar, asosan, muloqotning yomon
132
tashkil etilishi, noto‘g‘ri tushunilish yoki hissiy noaniqliklar bilan bog‘liq bo‘ladi. Misol uchun,
noto‘g‘ri mimika yoki tana tili boshqalar tomonidan noto‘g‘ri talqin qilinishi mumkin.
Muloqotda bunday xatoliklarni bartaraf etish uchun samarali tinglash, o‘zaro izohlarni berish
va ehtiyotkorlik bilan so‘zlash zarur. Boshqalar bilan aniq va ochiq aloqada bo‘lish,
noaniqliklarni kamaytirishga yordam beradi. Muloqot va jamoaviy ish. Muloqot
psixologiyasining jamoaviy ishga ta’siri juda muhim. Jamoaviy muloqotda har bir ishtirokchi
o‘z fikrini, nuqtai nazarini ifoda etadi va birgalikda qarorlar qabul qiladi. Jamoaviy
muloqotning psixologik jihatlari orasida muhim ro‘l o‘ynaydigan tushunchalar mavjud,
masalan, guruh dinamikasi, ijtimoiy ta’sir va etakchilik. Samarali jamoaviy muloqot guruhdagi
a’zolarni birlashtiradi, ularning o‘rtasida ishonchni mustahkamlaydi va umumiy maqsadlarga
erishishda yordam beradi. Muloqotda ko‘nikmalar va ularning rivojlanishi. Muloqot
psixologiyasini chuqur o‘rganish muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirishga imkon yaratadi.
Samarali muloqot ko‘nikmalariga aktiv tinglash, empatiya, aniq fikrlar bildirish, hissiy
xususiyatlarni to‘g‘ri talqin qilish va muvozanatni saqlash kabi ko‘nikmalar kiradi. Bu
ko‘nikmalarni rivojlantirish ijtimoiy munosabatlar va professional faoliyatda muvaffaqiyatga
erishishda muhim rol o‘ynaydi. Muloqot psixologiyasining ijtimoiy va madaniy konteksti.
Muloqotning psixologik xususiyatlari, shuningdek, ijtimoiy va madaniy omillarga bog‘liq. Har
bir jamiyat yoki madaniyat o‘ziga xos muloqot usullarini shakllantiradi, bu esa muloqotning
psixologiyasini o‘ziga xos qiladi. Madaniy turli xususiyatlar, diniy qadriyatlar, ijtimoiy
normativlar va an’analar muloqotning shaklini va mazmunini ta’sir qiladi. Shu sababli,
muloqotning psixologik aspektlarini o‘rganishda madaniy farqlarni hisobga olish juda
muhimdir. Muloqot va stress: Muloqotning psixologik aspektlaridan yana biri stress bilan
bog‘liq. Muloqot paytida yuzaga keladigan stress odatda qarama-qarshiliklar, noaniqliklar
yoki muloqotning murakkabliklaridan kelib chiqadi. Stress muloqotni noto‘g‘ri yo‘lga solishi
mumkin, bu esa muloqotdagi samaradorlikni pasaytiradi. Shuning uchun muloqotda stressni
boshqarish va uning salbiy ta’sirlarini kamaytirish juda muhimdir. Samarali muloqot, odatda,
stressni kamaytiradi, odamlarning o‘z his-tuyg‘ularini yaxshiroq boshqarishlariga yordam
beradi.
Muloqot psixologiyasi nafaqat shaxslar o‘rtasidagi aloqalarni, balki ijtimoiy,
ishbilarmonlik va jamoaviy muhitda ham o‘rganiladigan muhim soha hisoblanadi. U
odamlarning hissiy, ijtimoiy va intellektual rivojlanishiga ta’sir qiladi. Muloqot
psixologiyasining yuksalishi odamlar o‘rtasidagi o‘zaro tushunishni va samarali muloqotni
yaxshilashga yordam beradi. Shuningdek, muloqotdagi muvaffaqiyat nafaqat shaxsiy, balki
jamoaviy va ijtimoiy taraqqiyotning asosidir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xaydarov F.I., Xalilova. N.I “Umumiy psihologiya” Toshkent-2010y
2.
Karimova V.M. Psixologiya T-2002y.
3.
G’oziyev E.G’ Umumiy Psixologiya 1-2 kitob T-2002y
