115
BIOLOGIK XILMA-XILLIKNI SAQLASH VA YO‘QOLIB BORAYOTGAN HAYVON
TURLARINI MUHOFAZA QILISH
Siddiqova Yulduz Husanovna
Samarqand Davlat Universiteti Urgut filiali Tabiiy fanlarni o’qitish metodikasi
kafedrasi assistenti
Tel: (91) 531 21 98
Tolibjonov Shohrux Ulug’bek o’g’li
Samarqand davlat universiteti Urgut filiali Biologiya yo’nalishi 213-guruh talabasi
talabasi
Tel: (88) 288 81 08
G’afforova Sevara Akbarali qizi
Samarqand Davlat Universiteti Urgut filiali Biologiya yo’nalishi 213-guruh talabasi
Tel: (88) 405 08 26
https://doi.org/10.5281/zenodo.15734732
Kalit so‘zlar:
Biologik xilma-xillik, yo‘qolib ketish xavfi, muhofaza qilish, qor yo‘lbarsi,
sayg‘oq, Buxoro bug‘usi, Qizil kitob, iqlim o‘zgarishi, brakonerlik, qo‘riqxona, tutqinlikda
ko‘paytirish, ilmiy tadqiqot, ekoturizm, xalqaro hamkorlik, ekologik ta’lim
Ключевые слова:
Биоразнообразие, исчезающие виды, охрана, снежный барс,
сайгак, бухарский олень, Красная книга, изменение климата, браконьерство,
заповедник, разведение в неволе, научные исследования, экотуризм, международное
сотрудничество, экологическое образование
Keywords:
Biodiversity, endangered species, conservation, snow leopard, saiga
antelope, Bactrian deer, Red Book, climate change, poaching, protected area, captive breeding,
scientific research, ecotourism, interntional cooperation, environmental education
Annotatsiya:
Ushbu maqola O‘zbekistonda biologik xilma-xillikni saqlash va yo‘qolib
ketish xavfi ostidagi hayvon turlarini muhofaza qilish masalalariga bag‘ishlangan. Maqolada
mamlakatdagi noyob hayvon turlari, ularning yo‘qolib ketishiga olib keluvchi omillar,
muhofaza choraları va ilmiy tadqiqotlarning ahamiyati muhokama qilinadi. Shuningdek,
O‘zbekistonning tabiiy ekotizimlari va xalqaro hamkorlikdagi sa’y-harakatlar haqida ma’lumot
beriladi.
Аннотация:
Статья посвящена вопросам сохранения биоразнообразия и защиты
исчезающих видов животных в Узбекистане. В ней рассматриваются уникальные виды
животных, факторы, ведущие к их исчезновению, меры по их охране и значение
научных исследований. Также обсуждаются природные экосистемы Узбекистана и
усилия в рамках международного сотрудничества.
Abstract:
This article focuses on the conservation of biodiversity and the protection of
endangered animal species in Uzbekistan. It discusses the unique animal species, factors
contributing to their extinction, conservation measures, and the importance of scientific
research. Additionally, it highlights Uzbekistan’s natural ecosystems and efforts in
international cooperation.
O‘zbekistonning noyob tabiiy sharoitlari – cho‘llari, tog‘lari, daryo va ko‘l havzalari –
biologik xilma-xillikning boy manbai hisoblanadi. Mamlakatimiz hududida 27 mingdan ortiq
hayvon turlari, shu jumladan 700 ga yaqin umurtqali hayvonlar, ya’ni sutemizuvchilar,
qushlar, sudraluvchilar, amfibiyalar va baliqlar yashaydi. Bu xilma-xillik nafaqat ekologik
116
muvozanatni ta’minlaydi, balki qishloq xo‘jaligi, turizm va ilmiy tadqiqotlar uchun muhim
resurslardir. Biroq, so‘nggi o‘n yilliklarda urbanizatsiya, qishloq xo‘jaligi yerlarining
kengayishi, iqlim o‘zgarishi va brakonerlik tufayli ko‘plab hayvon turlari yo‘qolib ketish xavfi
ostida qolmoqda. Ushbu maqola orqali O‘zbekistonda biologik xilma-xillikni saqlash va
yo‘qolib borayotgan turlarni muhofaza qilish bo‘yicha dolzarb muammolar va yechimlarni
ko‘rib chiqamiz.
O‘zbekiston faunasining xilma-xilligi Markaziy Osiyoning eng muhim ekotizimlaridan
biridir. Mamlakat hududida Qizilqum cho‘li, Ustyurt platosi, G‘arbiy Tyan-Shan tog‘lari va
Amudaryo havzasi kabi noyob yashash muhitlari joylashgan. Bu hududlar qor yo‘lbarsi
(Panthera uncia), sayg‘oq (Saiga tatarica), Buxoro bug‘usi (Cervus elaphus bactrianus), O‘rta
Osiyo kobrasi (Naja oxiana) va turkiston sassiqko‘zi (Vormela peregusna) kabi noyob turlarni
o‘z ichiga oladi. O‘zbekiston Qizil kitobiga 200 ga yaqin hayvon turlari kiritilgan bo‘lib,
ularning aksariyati xalqaro Qizil ro‘yxat (IUCN Red List) mezonlari bo‘yicha yo‘qolib ketish
xavfi ostida deb baholanadi. Masalan, sayg‘oqning global populyatsiyasi so‘nggi 20 yilda 90%
ga kamaygan, bu esa uni “jiddiy xavf ostida” (Critically Endangered) toifasiga kiritadi.
Yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlarning asosiy tahdid omillari orasida yashash
muhitining yo‘qolishi birinchi o‘rinda turadi. O‘zbekistonning qishloq xo‘jaligi rivojlanayotgan
mamlakat sifatida ekin maydonlarini kengaytirish va urbanizatsiya jarayonlari tabiiy yashash
muhitlarini qisqartirmoqda. Masalan, Amudaryo daryosidagi suv resurslarining kamayishi
Buxoro bug‘usi va boshqa suvga bog‘liq turlarning yashash muhitini xavf ostiga qo‘ymoqda.
Qizilqum va Ustyurtdagi cho‘l ekotizimlari esa chorvachilik va konchilik faoliyati tufayli
degradatsiyaga uchramoqda. Iqlim o‘zgarishi bu jarayonlarni yanada kuchaytiradi.
Haroratning ko‘tarilishi va yog‘inlarining kamayishi cho‘l va yarim cho‘l hududlarida suv
resurslarining qisqarishiga olib keladi, bu esa hayvonlarning ko‘chish va ko‘payish sikllariga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Brakonerlik va noqonuniy savdo ham katta muammo sifatida qolmoqda. Qor yo‘lbarsi
kabi yirtqichlarning terisi va suyaklari, shuningdek, noyob qushlarning patlari va boshqa
hayvonlarning qismlari xalqaro bozorlarda yuqori narxlarda sotiladi. O‘zbekiston xalqaro
CITES (Yovvoyi fauna va flora turlarining xalqaro savdosiga oid konvensiya) konvensiyasi
a’zosi bo‘lsa-da, noqonuniy ov va savdo holatlari hali ham uchraydi. Masalan, O‘rta Osiyo
kobrasi va boshqa zaharli ilonlarning zahari tibbiyotda ishlatilishi tufayli ularni noqonuniy
ovlash holatlari ko‘paymoqda.
O‘zbekiston hukumati va ilmiy jamoatchilik biologik xilma-xillikni saqlash uchun bir
qator choralar ko‘rmoqda. Mamlakatda 9 ta qo‘riqxona, 2 ta milliy bog‘ va bir qator tabiiy
yodgorliklar mavjud. Surxon qo‘riqxonasi, Zarafshon qo‘riqxonasi va Chatqol biosfera
rezervati kabi hududlar noyob turlarni muhofaza qilishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan,
Surxon qo‘riqxonasida qor yo‘lbarsi va boshqa tog‘ hayvonlarining populyatsiyasi monitoring
qilinadi. Qo‘riqxonalar tashqarisida esa maxsus muhofaza zonalari tashkil etilib, mahalliy
aholi bilan hamkorlikda brakonerlikka qarshi kurash olib borilmoqda.
Tutqinlikda ko‘paytirish dasturlari ham muhim yutuqlarga erishmoqda. O‘zbekiston
Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti sayg‘oq va Buxoro bug‘usi kabi turlarni tutqinlikda
ko‘paytirish bo‘yicha loyihalarni amalga oshiradi. Bu dasturlar turlarning genetik xilma-
xilligini saqlash va ularni tabiiy muhitga qaytarish imkonini beradi. Masalan, Ustyurt platosida
sayg‘oq populyatsiyasini tiklash bo‘yicha xalqaro loyihalar WWF (Butunjahon yovvoyi tabiat
117
jamg‘armasi) va IUCN bilan hamkorlikda olib borilmoqda. Ushbu loyihalar doirasida sun’iy
yo‘ldosh yordamida hayvonlarning migratsiya yo‘llari kuzatiladi va ularning yashash muhitini
himoya qilish uchun maxsus choralar ko‘riladi.
Ilmiy tadqiqotlar biologik xilma-xillikni saqlashning asosiy omilidir. O‘zbekiston Fanlar
akademiyasi Zoologiya instituti mamlakatdagi hayvon turlarining populyatsiya dinamikasini
o‘rganish, ularning genetik xilma-xilligini tahlil qilish va ekologik moslashuvchanligini
baholash bo‘yicha keng ko‘lamli tadqiqotlar olib boradi. Masalan, institutning 34 ming
eksponatdan iborat zoologik kolleksiyasi turlarni sistematik tasniflash va ularning
evolyutsion tarixini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi. So‘nggi yillarda raqamli
texnologiyalar, xususan, GIS (Geografik axborot tizimlari) va dronlar yordamida hayvonlar
populyatsiyasini monitoring qilish kengaymoqda. Bu texnologiyalar yordamida qor yo‘lbarsi
kabi kam sonli yirtqichlarning harakat yo‘nalishlari aniqlanib, ularning yashash muhitini
himoya qilish choralari ishlab chiqilmoqda.
Umurtqasiz hayvonlar O‘zbekiston ekotizimlarida muhim ekologik vazifalarni bajaradi.
Hasharotlar, xususan, changlatuvchi turlar (asalarilar, kapalaklar) qishloq xo‘jaligi
ekinlarining hosildorligini oshirishda katta ahamiyatga ega. Masalan, O‘zbekiston paxta va
meva-cheva yetishtirishda asalarilar (
Apis mellifera
) va yovvoyi changlatuvchi
hasharotlarning xizmatiga tayanadi. Biroq, pestitsidlarning haddan tashqari ishlatilishi,
yashash muhitining yo‘qolishi va iqlim o‘zgarishi bu turlarning populyatsiyasini keskin
kamaytirmoqda. O‘zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan yovvoyi ari (
Bombus fragrans)
populyatsiyasi so‘nggi 15 yilda 70% ga qisqargan. Shu bilan birga, invaziv turlar, masalan,
Osiyo xonqizi (
Harmonia axyridis)
mahalliy hasharot turlari bilan raqobatlashib, ularning
sonini kamaytirmoqda.
O‘zbekistonda umurtqasizlar orasida zaharli turlar ham e’tiborga molik. qora beva
o‘rgimchagi (
Latrodectus tredecimguttatus
) va O‘rta Osiyo chayoni (
Mesobuthus caucasicus)
kabi turlar odamlar uchun xavf tug‘dirishi mumkin, ammo ularning ekologik roli muhim. Bu
turlar o‘z ekotizimlarida zararkunanda hasharotlarni nazorat qiladi. Biroq, qishloq xo‘jaligi
erlarining kengayishi va urbanizatsiya tufayli ularning yashash muhitlari qisqarmoqda.
O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi 10 yilda
Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlarida qora beva o‘rgimchagi populyatsiyasi 51% ga
kamaygan.
O‘zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan noyob umurtqasiz turlar orasida qattiq qanotli hasharot
(
Phyllognathus excavatus)
va tog’li kapalak
(
Parnassius flavus
) kabi turlar mavjud. Bu turlar
mahalliy ekotlarning barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Masalan,
Phyllognathus
excavatus
Qizilqum cho‘lida yashaydi va tuproqda organik moddalarni qayta ishlash orqali
ekotizimning o‘z-o‘zini tozalash jarayonlariga hissa qo‘shadi.
Parnassius flavus
esa Tyan-Shan
tog‘larida uchraydi va changlatuvchi sifatida o‘simliklarning ko‘payishiga yordam beradi.
Qishloq xo‘jaligi erlarida pestitsidlarning keng qo‘llanilishi umurtqasiz turlar, xususan,
changlatuvchi hasharotlar uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Farg‘ona vodiysida o‘tkazilgan
tadqiqotlarga ko‘ra, changlatuvchi hasharotlarning 50% ga yaqini pestitsidlar ta’sirida nobud
bo‘lmoqda. Bu nafaqat biologik xilma-xillikka, balki qishloq xo‘jaligi hosildorligiga ham salbiy
ta’sir ko‘rsatadi.
118
Invaziv umurtqasiz turlar, masalan,
Harmonia axyridis
(Osiyo xonqizi) mahalliy hasharot
turlari bilan ozuqa va yashash muhiti uchun raqobatlashib, ularning populyatsiyasini
kamaytirmoqda. Bu jarayon Surxondaryo va Xorazm viloyatlarida kuzatilmoqda.
Iqlim o‘zgarishi tufayli suv resurslarining qisqarishi suv hasharotlari va boshqa
umurtqasiz turlarning ko‘payish sikllariga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. O‘zbekiston
Respublikasi Gidrometeorologiya xizmati ma’lumotlariga ko‘ra, 1990-yildan 2020-yilgacha
mamlakatda o‘rtacha harorat 1,5°C ga ko‘tarilgan, yog‘inlar esa 15% ga kamaygan. Bu
Amudaryo va Zarafshon daryolaridagi suv umurtqasiz turlari sonining kamayishiga olib keldi.
Umurtqasiz turlar uchun changlatuvchi hasharotlar, xususan, asalarilar va yovvoyi arilarni
ko‘paytirish bo‘yicha tajribalar boshlangan. Samarqand viloyatida
Bombus fragrans
populyatsiyasini tiklash bo‘yicha loyiha 2022-yilda boshlangan bo‘lib, dastlabki natijalar
ijobiy.
Surxon qo‘riqxonasida
Latrodectus tredecimguttatus
va Qizilqum qo‘riqxonasida
Phyllognathus excavatus
populyatsiyalari monitoring qilinmoqda. Bu turlarni muhofaza qilish
uchun maxsus choralar ishlab chiqilmoqda, masalan, pestitsidlardan foydalanishni cheklash.
Xalqaro hamkorlik biologik xilma-xillikni saqlashda muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston
CBD (Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi konvensiya) va Ramsar konvensiyasi kabi xalqaro
shartnomalarga a’zo bo‘lib, global ekologik muammolarni hal qilishda ishtirok etadi. Masalan,
Amudaryo deltasidagi suv-botqoq yerlarini muhofaza qilish bo‘yicha loyihalar qushlarning
migratsiya yo‘llarini himoya qilishga yordam beradi. Shu bilan birga, xalqaro tashkilotlarning
moliyaviy va texnik yordami mahalliy qo‘riqxonalar va milliy bog‘larni rivojlantirishga xizmat
qiladi.
Jamoatchilikni jalb qilish va ekologik ongni oshirish biologik xilma-xillikni saqlashning
muhim tarkibiy qismidir. O‘zbekistonda maktablar va universitetlarda ekologik ta’lim
dasturlari kengaymoqda. Mahalliy aholi orasida tabiatni muhofaza qilish bo‘yicha seminarlar
va kampaniyalar tashkil etilmoqda. Masalan, Qoraqalpog‘iston va Surxondaryo viloyatlarida
fermerlar va chorvadorlar bilan hamkorlikda tabiiy resurslardan oqilona foydalanish bo‘yicha
loyihalar amalga oshirilmoqda. Ekoturizmning rivojlanishi ham muhim hissa qo‘shmoqda.
Ustyurt platosi va Chotqol milliy bog‘i kabi hududlarda ekoturizmni rivojlantirish orqali
mahalliy aholi uchun iqtisodiy manfaatlar yaratilmoqda, bu esa tabiatni muhofaza qilishga
qiziqishni oshiradi.
Xulosa
O‘zbekistonning biologik xilma-xilligi nafaqat mamlakatning tabiiy boyligi, balki global
ekologik muvozanatning muhim qismidir. Qor yo‘lbarsi, sayg‘oq, Buxoro bug‘usi kabi noyob
turlarni muhofaza qilish ekologik barqarorlikni ta’minlash va kelajak avlodlar uchun tabiiy
resurslarni saqlash demakdir. Hozirgi kunda urbanizatsiya, iqlim o‘zgarishi va brakonerlik
kabi tahdidlarga qarshi kurashda qo‘riqxonalar, ilmiy tadqiqotlar, xalqaro hamkorlik va
jamoatchilik faoliyatining ahamiyati beqiyosdir. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya
instituti va xalqaro tashkilotlarning sa’y-harakatlari tufayli ko‘plab turlarni saqlash bo‘yicha
muhim yutuqlarga erishildi. Biroq, kelajakda qo‘riqxonalar tarmog‘ini kengaytirish,
zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va ekologik ta’limni yanada rivojlantirish orqali bu
jarayonlarni mustahkamlash zarur. Har bir fuqaroning tabiatni asrashga qo‘shgan hissasi
ushbu noyob merosni kelajak uchun saqlab qolishga yordam beradi. Biologik xilma-xillikni
119
muhofaza qilish – bu nafaqat ilmiy va huquqiy mas’uliyat, balki insoniyatning umumiy
ma’naviy vazifasidir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
“O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobi. Hayvonlar”. (2009). Toshkent: Chinor ENK.
2.
Tojiboyev, K., & Mamatqulov, A. (2018). “O‘zbekistonning biologik xilma-xilligi va uni
muhofaza qilish”. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
3.
O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti. (2020). “O‘zbekiston faunasi:
Umurtqali hayvonlar”. Toshkent: Akademnashr.
4.
Shermatov, X., & Rahimov, D. (2015). “O‘zbekistonning qo‘riqxona va milliy bog‘lari”.
Toshkent: Sharq nashriyoti.
5.
Abdullaev, S. (2022). “Iqlim o‘zgarishi va O‘zbekiston faunasiga ta’siri”. “O‘zbekiston
biologiyasi” jurnali, 3-son, 45-52 betlar.
6.
Abdullaev, S., & Qodirov, T. (2023). Iqlim o‘zgarishi va O‘zbekiston hasharotlari
populyatsiyasiga ta’siri. “O‘zbekiston biologiyasi” jurnali, 4-son, 32-40 betlar.
7.
O‘zbekiston Qizil kitobining 2023-yilgi nashri ma’lumotlari aniqlashtirildi.
