111
MUDDATDAN OLDIN TUG‘ILGAN CHAQALOQLARDA NEYROSONOGRAFIK
O‘ZGARISHLAR VA ULARNING NEVROLOGIK PROGNOZI
Xo‘janazarova Gulbadan G‘anisher qizi
Toshkent Pediatriya Tibbiyot Instituti magistranti
Abzalova Munisa Yakubjanovna
Ilmiy rahbar: Phd, Dotsent, Toshkent Pediatriya Tibbiyot Instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15734683
Kirish
So‘nggi yillarda perinatal yordam sifatining oshishi bilan bir qatorda, muddatidan oldin
tug‘ilgan chaqaloqlarning omon qolish ko‘rsatkichlari ham oshdi. Biroq bu holat, ayniqsa, 32
haftagacha bo‘lgan gestatsion yoshdagi chaqaloqlarda turli nevrologik asoratlar xavfini
oshiradi. Aynan shu holatda markaziy asab tizimi (MAT) shikastlanishini erta aniqlash va
baholashda neyrosonografiya muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu usul yordamida chaqaloq
bosh miyasi holatini invaziv bo‘lmagan tarzda o‘rganish mumkin.
Dunyo bo‘yicha har yili 15 milliondan ortiq bola muddatdan oldin tug‘iladi. Ularning katta
qismi hayotiy muammolar bilan dunyoga keladi, bu holat perinatal nevrologiyada dolzarb
muammolardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, homila bosqichida yetarlicha rivojlanmagan
markaziy asab tizimi (MAT) bu chaqaloqlarda turli nevrologik asoratlar xavfini keskin oshiradi.
Ushbu asoratlarni erta aniqlash va bashorat qilishda neyrosonografiya (NSG) muhim o‘rin
tutadi.
Neyrosonografiya orqali bosh miyada qon quyilishlari, ishemik o‘choqlar, ventrikulyar
kengayishlar, chandiqli kistalar kabi patologik holatlar ancha erta aniqlanadi va kelgusida bola
sog‘lig‘i uchun prognozlar tuziladi.
Bugungi kunda rivojlangan davlatlarda neonatal o‘lim darajasi pasaygan bo‘lsa-da,
rivojlanayotgan va past daromadli davlatlarda, jumladan, Markaziy Osiyo hududida bu
ko‘rsatkich hali ham yuqori darajada saqlanib qolmoqda. Jumladan, UNICEF va WHO 2023-yilgi
statistik hisobotiga ko‘ra, O‘zbekistonda har 1000 yangi tug‘ilgan chaqaloqdan taxminan 8
nafari hayotining ilk oylari ichida vafot etadi. Shundan katta qismini muddatidan oldin
tug‘ilganlar tashkil etadi. Bu esa neonatal neyrologik skrining tizimlarini kuchaytirish
zaruratini ko‘rsatadi.
Ayniqsa, neyrosonografiya kabi texnologiyalarning viloyat darajasidagi perinatal
markazlarda ommalashmaganligi, bu guruh chaqaloqlarni to‘liq nazorat qilish va ularni doimiy
kuzatish imkoniyatini cheklaydi. Ko‘pchilik hollarda bola klinik jihatdan sog‘lom ko‘ringan
bo‘lsa-da, miyada sezilarli darajadagi ishemik yoki gemorragik o‘zgarishlar kuzatiladi. Bu esa
keyinchalik, ayniqsa 6–12 oylikda, psixomotor rivojlanish kechikishiga yoki og‘ir nogironlikka
olib keladi.
Shuningdek, neyrosonografiyani MRT yoki KT bilan solishtirganda, quyidagi afzalliklari
ajralib turadi:
Shuningdek, tibbiyotda “oltin darcha” (golden window) tushunchasi mavjud bo‘lib, bu
chaqaloq hayotining 3–7 kunlari orasidagi vaqtni anglatadi. Aynan shu davrda o‘tkazilgan
neyrosonografik skrining yordamida markaziy asab tizimidagi ko‘plab patologik o‘zgarishlarni
aniqlash va davolashni boshlash mumkin. Bu esa kelajakdagi nogironlik, nevrologik sindromlar
va hatto maktabgacha yoshdagi nogironlikni kamaytirishda muhim ahamiyatga ega.
112
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan qabul qilingan 2020-yilgi
“Neonatal skrining to‘g‘risida” gi nizomda faqat tug‘ma yurak nuqsonlari, gipoterioz va
fenilketonuriya aniqlash bo‘yicha skrininglar nazarda tutilgan bo‘lib, hozircha neyrosonografik
skrining majburiy hisoblanmaydi. Bu esa mazkur sohada qo‘shimcha ilmiy izlanishlar va tibbiy
amaliyotni kuchaytirish zaruratini yuzaga chiqaradi.
Asosiy qism
Muddatdan oldin tug‘ilish va markaziy asab tizimi shikastlanishining sabablari.
Muddatdan oldin tug‘ilish (37 haftadan kam) turli darajaga bo‘linadi:
Juda erta muddatdan oldin:
<28 hafta
O‘rtacha erta:
28–32 hafta
Kechiktirilgan erta:
32–36 hafta
Bola qancha erta tug‘ilsa, uning MAT rivojlanishi shunchalik to‘liq bo‘lmaydi. Ayniqsa, 24–
32 xafta oralig‘ida tug‘ilgan chaqaloqlarda “germinal matriks” zonasi faolligi yuqori bo‘lib, qon
tomirlari ingichka va mo‘rt bo‘ladi. Shu sababli kichik gipoksiya yoki stress holati IVG
(intraventrikulyar gemorragiyalar) rivojlanishiga olib keladi.
Muddatidan oldin tug‘ilgan (prematur) chaqaloqlarda MAT shikastlanishining asosiy
sabablari quyidagilar:
intraventrikulyar gemorragiyalar (IVG),
periventrikulyar lekomalatsiya (PVL),
gipoksik-ishemik ensefalopatiya (GIE),
ventrikulomegaliya va gidrotsefaliya,
germinal matriks gemorragiyasi.
Bu holatlar, ayniqsa 1500 g dan kam vaznli chaqaloqlarda ko‘p kuzatiladi. Ular hayotining
birinchi 7–10 kunida o‘tkazilgan neyrosonografiya orqali aniqlanishi mumkin.
Neyrosonografiya – diagnostikaning asosiy vositasi
Neyrosonografiya – bosh miya to‘qimalarining ultratovush tekshiruvi bo‘lib, asosan
chaqaloq boshidagi “katta buloqcha” (anterior fontanel) orqali o‘tkaziladi. U quyidagi sabablar
bilan keng qo‘llaniladi:
Tezkor va takroriy tahlil qilish imkoniyati.
Sedatsiyasiz bajariladi.
Kasalxonadagi sharoitda, inkubatorda yotgan holatda o‘tkazish mumkin.
Chaqaloq hayotining 1–10 kunlarida patologiyalarni erta aniqlaydi.
Yuqori chastotali (7.5–10 MHz) transduktorlar yordamida lateral, sagittal, koronal
kesimlarda tasvirlar olinadi. Tekshiruv davomiyligi 10–15 daqiqa bo‘lib, chaqaloq holatiga
qarab takroriy tahlillar amalga oshiriladi. Uning afzalliklari quyidagilardan iborat:
invaziv bo‘lmagan, xavfsiz va takroriy bajarish mumkin,
to‘liq og‘riqsiz,
chaqaloq shifoxonada bo‘lgan paytda nazorat qilish imkoni mavjud,
IVG va PVL holatlarini erta bosqichdayoq aniqlash mumkin.
Neyrosonografik ko‘rinishlar:
Germinal matriks va IVG – lateral ventrikulalar atrofiga qon quyilishi.
PVL – periventrikulyar zonalarda giperexogen sohalar ko‘rinadi, keyinchalik kistoz
o‘zgarishlar rivojlanadi.
113
Ventrikulomegaliya – lateral ventrikulalarning kengayishi, likvor chiqishi buzilgan
bo‘lishi mumkin.
Neyrosonografik topilmalar asosida nevrologik prognoz
Erta aniqlangan neyrosonografik o‘zgarishlar asosida bolaning kelajakdagi nevrologik
holatini taxmin qilish mumkin. Ba’zi muhim topilmalar va ularning prognozi:
1-jadval
Neyrosonografik topilma
Kutilayotgan klinik oqibatlar
I-II darajali IVG
Ko‘pchilikda hech qanday asorat rivojlanmaydi
III-IV darajali IVG
Serebral falaj, kechikkan psixomotor rivojlanish
Periventrikulyar lekomalatsiya
Spastik diplegiya, aqliy zaiflik
Subependimal kistalar
Kamdan-kam hollarda asorat beradi
Gidrotsefaliya
Jarrohlik muolajasi talab qilinadi (shunt)
Neyrosonografiyaning takroriy kuzatuvi yordamida o‘zgarishlarning dinamikasi
baholanadi. Ayniqsa, 1–3 oylikda va 6 oylikda nazorat muhim.
Prognozni yaxshilash yo‘llari
Prematur chaqaloqlarga maxsus perinatal yordam (suv-salomatlik, respirator qo‘llab-
quvvatlash).
Neyrosonografik nazoratni standart protokollarga kiritish.
Nevrolog va neonatologlar o‘rtasidagi yaqin hamkorlik.
Reabilitatsiya dasturlarini erta boshlash: fizioterapiya, reflektor massaj, stimulatsiya.
Xulosa
Muddatidan oldin tug‘ilgan chaqaloqlarda markaziy asab tizimi shikastlanishlari yuqori
xavfga ega. Ushbu chaqaloqlarda miya rivojlanishi xavf ostida bo‘lib, asoratlar erta bosqichda
NSG orqali aniqlanishi mumkin. To‘g‘ri tashxis, tezkor aralashuv va individual reabilitatsiya
yondashuvi orqali bu chaqaloqlarning salomatligini saqlab qolish va hayot sifatini oshirish
mumkin. Davlat miqyosida neonatal neyrosonografiya skriningini majburiy qilish, sog‘liqni
saqlash tizimida katta yutuqlarga olib keladi. Neyrosonografiya bu chaqaloqlarda erta tashxis
va profilaktik choralar ko‘rish uchun muhim diagnostik vositadir. Tezkor aniqlash, monitoring
va reabilitatsiya choralari yordamida nevrologik asoratlarning oldi olinishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, muddatidan oldin tug‘ilgan chaqaloqlarda neyrosonografik
o‘zgarishlarni chuqur o‘rganish, erta tashxis qo‘yish, nevrologik prognozlar tuzish va doimiy
monitoring qilish orqali bu guruh bolalarning salomatligi va ijtimoiy integratsiyasini yaxshilash
mumkin. Mavzuning tibbiyotda chuqur o‘rganilishi esa neonatologiya va pediatriya sohasida
katta amaliy ahamiyatga ega bo‘ladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Volpe J.J. Neurology of the Newborn. Elsevier, 6th ed., 2018.
2.
Papile L.A. et al. “Classification of neonatal IVH”, Pediatrics, 2001.
3.
World Health Organization: Born Too Soon – Report on Preterm Birth, 2023.
114
4.
Filippova L.V. Perinatal nevrologiya asoslari, Moskva, 2016.
5.
American Academy of Pediatrics Guidelines on Neonatal Neurology, 2022.
6.
O‘zbekiston SSV Neonatologiya bo‘yicha yo‘riqnomalari, 2020.
