88
LEKSIK KO‘NIKMALARNI SHAKLLANTIRISHDA ZAMONAVIY INTERFAOL
USULLARDAN FOYDALANISH
Nafisa Naimovna Xaitova
O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti
1-bosqich tayanch doktorant
(naimovna1987@gmail.com)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15729778
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada universitet talabalari orasida leksik kompetensiyani shakllantirishda
zamonaviy interfaol metodlarning o‘rni va samaradorligi yoritilgan. Klaster, aqliy hujum va
savol-javob (hot seat) kabi metodlar asosida leksik ko‘nikmalarni mustahkamlash, ularni
kontekstda to‘g‘ri va faol ishlatish yo‘llari tahlil qilingan. Har bir metodning nazariy asoslari
bilan bir qatorda, amaliy qo‘llanilishi ham misollar orqali ochib berilgan. Maqola, ayniqsa
filologiya, tarjima, jurnalistika va boshqa sohalarda tahsil olayotgan talabalar uchun xorijiy tilni
samarali o‘rganishda metodik asos sifatida xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
leksik kompetensiya, interfaol metodlar, klaster, aqliy hujum, savol-javob,
universitet talabalari, xorijiy til, muloqot
ANNOTATION
This article highlights the role and effectiveness of modern interactive
methods in developing lexical competence among university students. It analyzes how methods
like clustering, brainstorming, and Q&A (hot seat) help consolidate lexical skills and promote
their active and contextual use. The theoretical foundations of each method and their practical
application are discussed with examples. The article serves as a methodological basis for
students, especially those studying philology, translation, journalism, and other related fields,
to learn foreign languages more effectively.
Keywords:
lexical competence, interactive methods, clustering, brainstorming, Q&A,
university students, foreign language, communication
АННОТАЦИЯ
В данной статье рассматривается роль и эффективность
современных интерактивных методов в формировании лексической компетенции
среди студентов вузов. Анализируются методы, такие как кластеризация, мозговой
штурм и вопросы-ответы (горячее кресло), способствующие закреплению лексических
навыков и их активному использованию в контексте. Каждому методу уделено
внимание как с теоретической, так и с практической стороны с приведением примеров.
Статья представляет собой методологическую основу для эффективного изучения
иностранных языков студентами филологических, переводческих, журналистских и
других направлений.
Ключевые слова:
лексическая компетенция, интерактивные методы,
кластеризация, мозговой штурм, вопросы-ответы, студенты вузов, иностранный язык,
коммуникация
KIRISH
Globallashuv davrida xorijiy tilni o‘rganish nafaqat akademik bilim olish, balki
kasbiy malakani oshirish, xalqaro hamkorlikda faol ishtirok etish va ilmiy tadqiqotlarda
muvaffaqiyatli qatnashish uchun zaruratga aylandi. Universitet talabalari uchun til
kompetensiyasi nafaqat grammatik bilim, balki ilmiy va kasbiy muloqotda so‘z boyligini to‘g‘ri
qo‘llay olish ko‘nikmasini ham o‘z ichiga oladi. Xalqaro tadqiqotlarga ko‘ra, samarali akademik
89
muloqotning 70–80 foizi leksik bilimga bog‘liq bo‘lib, bu esa til o‘rgatishda lug‘aviy
ko‘nikmalarning o‘rni qanchalik muhim ekanligini tasdiqlaydi (Richards, 2006).
Universitet bosqichida ta’limning interfaollashuvi o‘quvchilarning bilim olishdagi faol
ishtirokini kuchaytiradi. Ayniqsa filologiya, tarjima nazariyasi, jurnalistika, xalqaro
munosabatlar kabi yo‘nalishlarda tahsil olayotgan talabalar uchun leksik kompetensiyaning
rivojlanganligi ilmiy fikr bildirish, esse va maqola yozish, taqdimot qilishda asosiy omil
hisoblanadi. Shu bois interfaol metodlardan foydalanish universitet ta’limida samarali natija
beradi.
Ushbu maqolada universitet talabalari uchun mo‘ljallangan tarzda leksik ko‘nikmalarni
shakllantirishda uchta interfaol metod – klaster, aqliy hujum va savol-javob (hot seat)
usullarining nazariy va amaliy jihatlari yoritiladi.
ASOSIY QISM
KLASTER USULI (CLUSTER METHOD) Nazariy asos: Ausubelning ma’naviy
assimilyatsiya nazariyasiga ko‘ra, yangi bilimlar mavjud bilimlar tizimiga bog‘langanda
samarali o‘zlashtiriladi. Klaster metodi bu bog‘lanishni vizual ko‘rinishda tashkil etishga xizmat
qiladi.
Universitetda bu metod odatda murakkab mavzularni tahlil qilish, ilmiy terminlar va
mavzulararo bog‘liqlikni o‘rgatishda qo‘llaniladi. Masalan, "sustainable development"
mavzusiga doir so‘zlar – "renewable energy", "climate change", "green economy", "carbon
footprint" – klaster sifatida shakllantiriladi.
Afzalliklari:
Mavzuga doir atamalarni guruhlash orqali tez eslab qolishga yordam beradi;
Terminologiyani kontekstda o‘rganish imkonini yaratadi;
Prezentatsiyalar va esse yozishda yadro so‘zlarni aniqlashni osonlashtiradi.
Amaliy misol: Xalqaro munosabatlar yo‘nalishida "global governance" mavzusida asosiy
tushunchaga bog‘liq terminlar klaster qilinadi: "UN", "security council", "international law",
"peacekeeping", "sovereignty".
AQLIY HUJUM (BRAINSTORMING) Nazariy asos: Konstruktivistik yondashuvga ko‘ra,
bilim o‘quvchi tomonidan faol tarzda yaratiladi. Aqliy hujum – o‘quvchilarning ilgari olgan
bilimlarini tezda faollashtiruvchi metod bo‘lib, universitet sharoitida ayniqsa seminar
mashg‘ulotlari va dars oldi tayyorgarlikda foydali hisoblanadi.Talabalar dars mavzusi asosida
iloji boricha ko‘p leksik birliklarni eslashga harakat qiladilar, bu esa ularga ese, maqola va ilmiy
mulohazalarda so‘z tanlash imkonini kengaytiradi.
Afzalliklari:
So‘z boyligini tezkor faollashtiradi;
Erkin fikrlashni rag‘batlantiradi;
Guruhli ishlashni o‘rgatadi.
Amaliy misol: "Artificial intelligence" mavzusi bo‘yicha talabalar fikr yuritadilar:
"machine learning", "neural network", "robotics", "ethics of AI", "automation". So‘ng bu
atamalarni insho yoki taqdimotlarda ishlatishadi.
SAVOL-JAVOB USULI (Q&A, HOT SEAT) Nazariy asos: Interaktiv muloqotga asoslangan
ta’lim nazariyasiga ko‘ra, bilim olish jarayonida o‘quvchi faol ishtirok etishi, javob berishi va
savol berishi orqali til birliklarini chuqurroq o‘zlashtiradi. Savol-javob metodi Vygotskiyning
ijtimoiy-hamkorlik nazariyasiga asoslanadi. Universitetda bu metod taqdimotlardan so‘ng,
90
ilmiy seminar va muhokamalarda keng qo‘llaniladi. Talaba savollarga aniqlik bilan javob
berishi, terminlarni o‘rinli ishlatishi, argument keltirishi talab qilinadi.
Afzalliklari:
Akademik muloqotga tayyorlaydi;
Nutqni tez va aniq ifodalashni o‘rgatadi;
So‘zlarning real kontekstdagi qo‘llanilishini mustahkamlaydi.
Amaliy misol: "Climate change" mavzusi bo‘yicha prezentatsiyadan so‘ng guruh talabalari
taqdimotchi talabaga savollar beradi: "What are the main causes of global warming?", "How
does it affect developing countries?", "What international measures exist to fight climate
change?".
YAKUNIY XULOSA Universitetda xorijiy tilni o‘qitishda interfaol metodlardan foydalanish
talabalarni nafaqat tilni bilishga, balki uni kasbiy va ilmiy faoliyatda to‘g‘ri va samarali
qo‘llashga o‘rgatadi. Klaster metodi orqali ularning terminologik fikrlashi kuchayadi, aqliy
hujum orqali mavzuga oid leksik birliklarni tez faollashtiradi, savol-javob usuli esa akademik
muloqotga tayyorlaydi.
Tavsiya etiladi:
Universitet darslarida seminar va amaliy mashg‘ulotlarda interfaol metodlarga ustuvorlik
berish;
Har bir mavzuga doir leksik klasterlar tayyorlash;
Talabalarni savol berish va muhokama qilishga faol jalb etish;
Leksik kompetensiyani baholashda interaktiv yondashuvlarni joriy etish.
Xulosa qilib aytganda, universitet talabalari uchun leksik kompetensiyani
shakllantirishda zamonaviy interfaol metodlar – bu zamonaviy ta’lim talablari va kelajak kasbiy
faoliyatiga tayyorgarlikning eng samarali vositalaridan biridir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Richards, J. C. (2006).
Communicative Language Teaching Today
. Cambridge University
Press.
2.
Ausubel, D. P. (1968).
Educational Psychology: A Cognitive View
. Holt, Rinehart and
Winston.
3.
Vygotsky, L. S. (1978).
Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes
.
Harvard University Press.
4.
Harmer, J. (2007).
The Practice of English Language Teaching
(4th ed.). Longman.
5.
Brown, H. D. (2001).
Teaching by Principles: An Interactive Approach to Language
Pedagogy
(2nd ed.). Pearson Education.
6.
Nation, I. S. P. (2001).
Learning Vocabulary in Another Language
. Cambridge University
Press.
7.
Thornbury, S. (2002).
How to Teach Vocabulary
. Longman.
8.
Ur, P. (2012).
A Course in Language Teaching: Practice and Theory
. Cambridge University
Press.
