75
DISKURSIV IDEOLOGIYA VA MADANIY REPRODUKSIYA KONTEKSTIDA
JAVLON JOVLIYEVNING “QO‘RQMA” ASARINING LINGVOKULTUROLOGIK
TAHLILI
Soliyeva Xusnida Hasanboy qizi
University of Business and Science universiteti o‘qituvchisi
Tel: 998978261197
https://doi.org/10.5281/zenodo.15729242
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Javlon Jovliyevning “Qo‘rqma” asari diskursiv ideologiya
va madaniy reproduksiya nazariyasi asosida tahlil qilinadi. Asardagi milliy o‘zlik, taraqqiyot,
yosh avlodning ma’naviy yuki kabi g‘oyalar qahramonlarning nutqi, ichki monologlari va
ramziy tasvirlar orqali ochib beriladi. Diskurs nazariyasi nuqtai nazaridan, asarda uch turdagi
diskurs – shaxsiy-emotsional, sotsiopolitik va kognitiv-historik qatlamlar mavjudligi
ko‘rsatiladi. Til vositasida jamiyatda mavjud ijtimoiy mafkuralar va qadriyatlar barqaror
shaklda ifodalanib, madaniy ong va milliy identitet shakllanadi. Shu bilan birga, asar madaniy
reproduksiya jarayonida muhim rol o‘ynab, milliy va madaniy merosni avloddan avlodga
uzatishni amalga oshiradi. Tadqiqotda diskursiv ideologiya nazariy asoslari, tilning hokimiyat
va ongni shakllantirish vositasi sifatidagi roli ham yoritiladi. Maqola adabiyotshunoslik,
lingvistik madaniyat, hamda milliy identitetni o‘rganish sohalariga qiziqqan mutaxassislar
uchun mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar:
diskursiv ideologiya, madaniy reproduksiya, lingvokulturoloik birliklar,
milliy o‘zlik, madaniy meros, Javlon Jovliyev, “Qo‘rqma”, til va hokimiyat, identitet, o‘zbek
adabiyoti.
Abstract.
This article analyzes Javlon Jovliyev's work "Korqma" based on the theory of
discursive ideology and cultural reproduction. Ideas such as national identity, development,
and the spiritual burden of the younger generation in the work are revealed through the
speech of the characters, internal monologues, and symbolic images. From the point of view of
discourse theory, the work shows the presence of three types of discourse - personal-
emotional, sociopolitical, and cognitive-historical layers. Through language, social ideologies
and values existing in society are expressed in a stable form, and cultural consciousness and
national identity are formed. At the same time, the work plays an important role in the
process of cultural reproduction, transferring national and cultural heritage from generation
to generation. The study also covers the theoretical foundations of discursive ideology, the
role of language as a means of power and consciousness formation. The article is intended for
specialists interested in the fields of literary studies, linguistic culture, and the study of
national identity.
Keywords:
discursive ideology, cultural reproduction, linguocultural units, national
identity, cultural heritage, Javlon Jovliyev, "Do not be afraid", language and power, identity,
Uzbek literature.
Аннотация.
В данной статье анализируется произведение Джавлона Джовлиева
«Коркма» на основе теории дискурсивной идеологии и культурного воспроизводства.
Такие идеи, как национальная идентичность, развитие и духовная нагрузка молодого
поколения в произведении раскрываются через речь персонажей, внутренние
монологи и символические образы. С точки зрения теории дискурса в произведении
76
показано наличие трех типов дискурса — личностно-эмоционального, социально-
политического и когнитивно-исторического. Посредством языка в устойчивой форме
выражаются существующие в обществе социальные идеологии и ценности,
формируется культурное сознание и национальная идентичность. При этом
произведение играет важную роль в процессе культурного воспроизводства, передачи
национального и культурного наследия из поколения в поколение. В исследовании
также рассматриваются теоретические основы дискурсивной идеологии, роль языка
как средства формирования власти и сознания. Статья предназначена для
специалистов, интересующихся сферами литературоведения, лингвокультурологии,
изучения национальной идентичности.
Ключевые слова:
дискурсивная идеология, культурное воспроизводство,
лингвокультурные единицы, национальная идентичность, культурное наследие,
Джавлон Жовлиев, «Не бойся», язык и власть, идентичность, узбекская литература.
Kirish
Javlon Jovliyevning “Qo‘rqma” asari o‘zbek adabiyotida milliy o‘zlik, madaniy meros va
taraqqiyot kabi muhim mavzularni til va madaniyat nuqtai nazaridan yorituvchi namunadir.
Asar qahramonlari nutqi, ularning ichki monologlari va badiiy ramzlar orqali yozuvchi
ijtimoiy va siyosiy kontekstni diskursiv tarzda ochib beradi. Mazkur maqolada “Qo‘rqma”
asaridagi lingvokulturoloik birliklar diskursiv ideologiya va madaniy reproduksiya nazariyasi
asosida tahlil qilinadi.
Diskursiv ideologiya va uning nazariy asosi diskursiv ideologiya – bu til vositasida
jamiyatdagi ijtimoiy g‘oyalar va qadriyatlarning barqaror shaklda ifoda etilishi va tarqalishidir
(Fairclough, 1995). U real voqelikdan ko‘ra, til orqali yaratilgan, konstruktsiyalangan
tushunchalar orqali mavjud bo‘ladi. Diskurs – bu faqat aloqa vositasi emas, balki jamiyatda
hokimiyat, mafkura va ijtimoiy munosabatlarni aks ettirish va qayta ishlab chiqish
maydonidir (Fairclough, 1995; Van Dijk, 2006). Til bu yerda faqat vosita emas, balki ongni
boshqarish, qadriyatlarni tarqatish va dominant mafkuralarni “tabiiy” qilib ko‘rsatish vositasi
sifatida ishlaydi (Foucault, 1971).
“Qo‘rqma”da diskurs qatlamlari
Jovliyevning “Qo‘rqma” asarida uch diskurs darajasi mavjud:
–
Shaxsiy-emotsional diskurs – qahramonlarning psixologik holatini va shaxsiy
qarashlarini ifodalaydi.
–
Sotsiopolitik diskurs – Sovet tizimining tanqidi, siyosiy va ijtimoiy masalalarga oid
qarashlar.
–
Kognitiv-historik diskurs – tarixiy va madaniy meros orqali milliy identifikatsiyani
shakllantirish.
Har bir diskurs qahramonlarning nutqida, ichki monologlarida va ramziy tasvirlarda o‘z
ifodasini topadi.
Diskursiv ideologiyaning “Qo‘rqma”dagi ifodasi
Asarda milliy o‘zlik, taraqqiyot va yosh avlodning ma’naviy yuki kabi ijtimoiy-ideologik
g‘oyalar ko‘p takrorlanadi. Masalan, “Millat taraqqiyoti, ovro‘palik… har bir millatning haqqi
bor!” – degan ibora faqat axborot bermay, balki milliy taraqqiyot va universal huquqlarni
ilgari suruvchi diskurs sifatida ishlatiladi. Bu konstruktsiya ijtimoiy ongda milliy idealni
shakllantirish va madaniy manipulyatsiya vositasi hisoblanadi.
77
Yozuvchi til orqali yosh avlodning tarixiy va madaniy mas’uliyatini ochib beradi:
“O‘qimagan avlod o‘tmishsizdir. O‘tmishsiz esa – kelajak yo‘q.” Bu gap yoshlarning madaniy
reproduksiyadagi rolini ko‘rsatadi.
Madaniy reproduksiya – jamiyatdagi qadriyatlar va ijtimoiy tuzilmalarni avloddan
avlodga til orqali uzatish jarayonidir (Bourdieu, 1977). “Qo‘rqma”da talabalar nutqlari, diniy
va milliy motivlar birlashtirilgan iboralar madaniy uzviylik va davomiylikni namoyon etadi:
“Turkiston talabalari tunlari pichirlardilar: “Yo Alloh, millat uchun oʻqishlikni nasib ayla…”
Bu ibora orqali milliy va diniy qadriyatlarning birlashuvi hamda yoshlarning millat uchun
mas’uliyat hissi ko‘rsatiladi.
Diskursiv manipulyatsiya va konstruksiya Jovliyev asarida til vositasida ijtimoiy-
ma’naviy konstruktsiyalar shakllanadi. Qahramonlar obrazlari orqali ideal milliy model
yaratiladi, tarixiy va zamonaviy kontekst birlashtiriladi. Til orqali ijtimoiy ongga ta’sir
qiluvchi, qadriyatlarni mustahkamlovchi metafora va iboralar ko‘p uchraydi: “Pul Vatanga
aylandi” — axloqiy halokatni bildiruvchi lingvistik metafora sifatida ishlatiladi.
Xulosa
Javlon Jovliyevning “Qo‘rqma” asari lingvokulturoloik birliklar nuqtai nazaridan milliy
identitet, taraqqiyot va madaniy mas’uliyat g‘oyalarini ilgari suradi. Asarda diskursiv
ideologiya va madaniy reproduksiya jarayonlari til va madaniyat orqali uyg‘unlashtirilgan.
Ushbu tahlil asarning o‘zbek adabiyotidagi o‘rni va tilning ijtimoiy funksiyalarini ochib
berishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Fairclough, N. (1995).
Critical Discourse Analysis: The Critical Study of Language
. London:
Longman.
2.
Van Dijk, T. A. (2006).
Discourse and Manipulation
. Discourse & Society, 17(3), 359–383.
3.
Foucault, M. (1971).
The Order of Discourse
. In R. Young (Ed.),
Untying the Text: A Post-
Structuralist Reader
(pp. 48–78). Boston: Routledge & Kegan Paul.
4.
Bourdieu, P. (1977).
Cultural Reproduction and Social Reproduction
. In J. Karabel & A. H.
Halsey (Eds.),
Power and Ideology in Education
(pp. 487–511). New York: Oxford University
Press.
5.
Jovliyev, J. (2020).
Qoʻrqma
(roman). Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va
sanʼat nashriyoti.
6.
Melikuziev, A. L. (2022). Historical and modern classification of paralinguistics.
Academicia Globe: Inderscience Research
,
3
(10), 126-128.
7.
Karimov, N. (2018).
Til va tafakkur uygʻunligi
. Toshkent: Fan nashriyoti.
8.
Qosimova, D. (2020).
Diskurs va lingvokulturologiya: asosiy tushunchalar
. Toshkent:
O‘zMU nashriyoti.
