71
BOSHLANGʻICH SINF ONA TILI VA O‘QISH FANLARINI
INTEGRATSIYALASHGAN HOLDA O‘RGATISHNING METODIK ASOSLARI
Usmonova Komila Suyunovna
Jizzax viloyati Baxmal tumani
Qutlug‘obod mahallasi 3-maktab Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi
Tel: +998991356866
https://doi.org/10.5281/zenodo.15728794
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinfda ona tili va o‘qish fanlarini
uyg‘unlashtirilgan shaklda o‘qitishning metodik negizlari tahlil etiladi. Fanlararo bog‘liqlik
orqali o‘quvchilarda savodlilik, muloqot qilish qobiliyati, mustaqil fikrlash hamda ijodiy
tafakkur kabi asosiy kompetensiyalarni rivojlantirish yo‘llari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek,
integrallashgan darslarda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan samarali metodlar, xorijiy mamlakatlar
tajribasi va o‘quvchilar uchun yuzaga keladigan ijobiy jihatlar amaliy misollar asosida ochib
berilgan.
Kalit so‘zlar:
Fanlararo integratsiya, ona tili, o‘qish fani, boshlang‘ich taʼlim, metodik
yondashuv, til o‘rgatish, savodxonlik, ijodiy fikrlash.
Аннотация:
В данной статье анализируются методические основы преподавания
родного языка и чтения в начальных классах в гармоничной форме. Рассмотрены пути
развития
у
учащихся
таких
основных
компетенций,
как
грамотность,
коммуникативные навыки, самостоятельное мышление и творческое мышление через
междисциплинарную связь. Также на основе практических примеров раскрыты
эффективные методы, которые могут быть использованы на интегрированных уроках,
опыт зарубежных стран и положительные аспекты, возникающие для учащихся.
Ключевые слова:
Межпредметная интеграция, родной язык, предмет чтения,
начальное образование, методический подход, обучение языку, грамотность,
творческое мышление.
Abstract:
This article analyzes the methodological foundations of teaching native
language and reading subjects in a combined form in primary school. Ways of developing such
basic competencies as literacy, communication skills, independent thinking, and creative
thinking in students through interdisciplinary connections are considered. Also, effective
methods that can be used in integrated lessons, the experience of foreign countries, and
positive aspects for students are revealed based on practical examples.
Keywords:
Interdisciplinary integration, native language, reading science, primary
education, methodological approach, language teaching, literacy, creative thinking.
Hozirgi zamonda ta’lim jarayonini mukammallashtirishda fanlararo uyg‘unlikka alohida
ahamiyat berilmoqda. Uyg‘unlashtirilgan ta’lim tizimi nafaqat fanlar o‘rtasidagi ichki
bog‘liqlikni mustahkamlab beradi, balki o‘quvchilarda murakkab bilim va malakalarni har
tomonlama shakllantirishga xizmat qiladi. Xususan, boshlang‘ich ta’lim bosqichida bunday
yondashuv nihoyatda katta ahamiyat kasb etadi. Chunki bu davr o‘quvchilarning tafakkuri
shakllanadigan, bilimga qiziqishi ortadigan va asosiy o‘quv ko‘nikmalari rivoj topadigan davr
hisoblanadi. Boshlang‘ich sinfda ona tili va o‘qish fanlarini o‘zaro uyg‘unlashtirilgan shaklda
o‘rgatish o‘quvchilarning tilga oid malakalarini mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb
etadi. Bu ikki fan o‘z mazmuniga ko‘ra bir-birini to‘ldiradi: ona tili grammatik qoidalarni, nutq
72
madaniyatini va yozma ifoda ko‘nikmalarni shakllantirsa, o‘qish darsi esa o‘quvchilarni
anglash, matn ustida ishlash, tahlil qilish va fikr bildirish qobiliyatlarini rivojlantiradi.
Birlashgan darslar o‘quvchilarga ushbu bilimlarni yagona tizim sifatida o‘zlashtirish imkonini
yaratadi. Masalan, o‘qish darsida o‘rganilgan badiiy matn asosida ona tili darsida gap tuzilishi,
so‘z turkumlari yoki tinish belgilari amaliy tarzda o‘zlashtirilishi mumkin. Shu orqali o‘quvchi
nafaqat matn mazmunini anglaydi, balki tilshunoslik asosida uni tahlil qilishda odatlanadi.
Bunday o‘qitish usuli o‘quvchilarning tahliliy fikrlash salohiyatini rivojlantiradi, ularni faol
ishtirok etishga jalb etadi hamda o‘z fikrini aniqlik va asos bilan bayon qilishga yo‘naltiradi.
1. Ona tili va o‘qish fanlarining tabiiy uyg‘unligi.
Zamonaviy
boshlang‘ich
ta’limda
fanlararo
hamohanglik
asosiy
metodik
yondashuvlardan biri sifatida qaralmoqda. Ayniqsa, o‘quvchilarning til va nutq bo‘yicha
salohiyatini shakllantirishda ona tili o‘qish fanlarini o‘zaro bog‘langan holda o‘qitish muhim
ahamiyat kasb etadi. Ushbu ikki fan mazmun jihatidan bir-birini to‘ldirib, tilga oid asosiy
kompetensiyalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ona tili
– bu grammatik tushunchalar, so‘zlashuv madaniyati, yozuv qoidalari va to‘g‘ri talaffuzni
o‘zlashtirish vositasi hisoblanadi. O‘qish fani esa o‘quvchilarning matn bilan ishlash, fikrni
tahlil qilish, mazmunni anglash va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Fanlararo integratsiya quyidagi imkoniyatlarni yaratadi.
- Grammatik bilimlar amaliyotda qo‘llaniladi: Ona tilida o‘zlashtirilgan qoidalar masalan,
so‘zlar turkumi, gap qurulishi, tinish belgilaridan foydalanish) o‘qish mashg‘ulotlarida
o‘rganilayotgan matnlar orqali real sharoitda mustahkamlanadi;
- O‘gzaki nutq faollashadi: Matn asosida savollarga javob berish, voqealarni so‘zlab
berish, rolli o‘yinlar o‘ynash orqali o‘quvchilar faol suhbatga kirishadi va o‘z fikrlarini aniq
ifoda etishni o‘rganadilar;
- Yozma nutq rivojlanadi: O‘qilgan matndan kelib chiqqan holda yozma ish bajarish
matnni davom ettirish, voqeani qayta yozish yoki shunga o‘xshash voqeani bayon qilish orqali
imlo va ifoda qilish malakalari kuchayadi;
- Tahliliy fikrlash shakllanadi: Matnni o‘rganish orqali o‘quvchilar asosiy g‘oyani
aniqlash, voqealar ketma-ketligini tushunish, tushunchalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘ra olish
kabi fikrlash strategiyalarni egallaydilar.
UNESCO tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra, ona tili va o‘qish fanlari
uyg‘unlashtirilgan tarzda o‘rgatilgan sinflarda o‘quvchilarning umumiy savodxonlik
ko‘rsatkichlari 30-40% ga yuqoriroq bo‘lishi aniqlangan. Bunday yondashuv oquvchilarning
oqishga bolgan ragbatini oshiradi, mustaqil fikrlash va muloqot qilish malakalarini
rivojlantiradi. Psixolog olimlar (masalan, Vigotskiy, Bruner) ta’kidlaganidek, til orqali fikrlash
jarayoni faollashadi. Shu sababli, ona tili va o‘qish fanlarini uygun holda orgatish bolalarning
aqliy rivojlanishini tezlashtiradi.
Ona tili va o‘qish fanlarini o‘zaro bog‘langan holda o‘qitilishi:
- o‘quvchilarning fikrni ravshan va to‘g‘ri bayon qilishiga;
- matnni mukammal tushunib, chuqur tahlil qilishiga;
- grammatik bilimlarni hayotiy holatlarda tatbiq eta olishiga;
- ijodiy tafakkurni rivojlantirishga keng yo‘l ochadi.
Shuning uchun dars rejalashtirishda va mashg‘ulotlar mazmunini shakllantirishda bu
ikki fan orasidagi tabiiy aloqadorlikka alohida urg‘u berish zarur. Dars jarayonida birgalikda
73
ishlab chiqilgan topshiriqlar, o‘zaro bog‘liq mashqlar va interaktiv metodlar qo‘llanishi
natijasida ta’lim sifati sezilarli darajada oshadi.
2. Integratsiyalashgan darsning metodik negizlari.
Quyidagi yondashuvlar ona tili va o‘qish fanlarini uyg‘un holda o‘rgatishda samarali deb
hisoblanadi:
- Matnga tayanilgan usul – o‘qish mashg‘ulotlarida tashkil etilgan matn orqali grammatik
tahlil bajarish: masalan, fe’l shakllarini aniqlash, gap tuzilmalarini tahlil qilish. Bu usul
grammatika bilimlarini kontekstda o‘zlashtirishga xizmat qiladi.
- Savol-javob va suhbat shaklidagi faoliyat – matn mazmuniga asoslanib erkin muloqot
uyushtirish, o‘quvchilarning o‘z fikrini mustaqil tarzda bayon qilishiga sharoit yaratish. Bu
metod o‘quvchilarni og‘zaki nutqda faol ishtirok etishga undaydi.
- Rolli o‘yin orqali sahnalashtirish – matndagi voqeani dramatik tarzda jonlantirish
orqali ifodali o‘qish, to‘g‘ri talaffuz qilish va muloqot mahoratini rivojlantirish. Ushbu usul
o‘quvchilarda jonli ifoda va nutqiy o‘zini namoyon qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi.
- Insho yoki qisqa yozma ishlamalar yaratish – o‘qilgan matndan ilhomlanib mustaqil
yozuv bajarish. Masalan, “Agar men shu qahramon o‘rnida bo‘lganimda…”, “Agar shu holat
mening hayotimda sodir bo‘lganida…” kabi mavzularda kichik matn tuzish. Bu usul ijodiy
tafakkur va yozma nutqni rivojlantirishga yordam beradi.
Finlyandiya
ta’lim
tizimida
1-2-sinflarda
“Language
in
context”
nomli
integratsiyalashgan mashg‘ulotlar amaliyotga joriy qilingan. Ushbu yondashuv asosida har bir
hikoya yoki voqea asosida til qoidalari o‘zlashtiriladi. Bunday faoliyat o‘quvchilarning
mantiqiy fikrlashini faollashtiradi, til va matnni bir butun sifatida anglashga yordam beradi.
3. O‘quvchilar uchun integratsiyalashgan yondashuvning ustunliklari.
- Bilimlar o‘zaro bog‘lanadi va tizimlashtiriladi – o‘quvchi til me’yorlarini kitobdagi real
matnlar asosida kuzatadi va mazmunan chuqur anglaydi. Bu esa nazariy qoidalarni
amaliyotda qo‘llashga imkon yaratadi.
- Ijodiy tafakkur rivojlanadi – matn ustida ishlash, erkin yozuv topshiriqlari va
savollarga javob berish orqali o‘quvchilar mustaqil mulohaza yuritish, fikr bildirish va ijodiy
yondashuvga o‘rgatiladi.
- O‘quvchilarda o‘rganishga qiziqish kuchayadi – darslar oddiy va bir xil emas, balki
hayotga yaqin, mazmunli va qiziqarli shaklda tashkil etiladi. Bu esa o‘quvchilarning ishtiyoqi
va faolligini oshiradi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, boshlang‘ich sinflarda ona tili va o‘qish fanlarini o‘zaro
uyg‘unlashtirib o‘qitish – nafaqat bilimlarni chuqurlashtiradi, balki o‘quvchilarda o‘rganilgan
til qoidalarini kundalik hayotiy vaziyatlarda amaliy qo‘llay olish malakasini shakllantiradi. Bu
yondashuv o‘quvchilarning o‘z fikrini mustaqil ifodalashi, savolga javob berishi, matn asosida
tahlil yuritishi va ijodiy yondashuvi uchun qulay muhit yaratadi. Integratsiyalashgan
mashg‘ulotlar mazmunan boy, metodik jihatdan samarali va didaktik nuqtai nazardan
ta’sirchan kechadi. Har bir boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi bunday integratsion yondashuvni o‘z
amaliy faoliyatiga tatbiq etishi zarur, chunki bu uslub orqali o‘quvchilar o‘qishga ongli
yondashadi, til va matn o‘rtasidagi uzviy aloqani anglaydi, til vositasida muloqotga kirishish,
fikr almashish, mantiqiy xulosa chiqarish qobiliyatini rivojlantiradi.
References:
Используемая литература:
74
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullaeva, M. Boshlang‘ich ta’limda ona tili va o‘qish fanlarini integratsiyalashgan
holda o‘rgatish metodikasi. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2021. – 120 b.
2.
Xolmatova, D. Fanlararo integratsiya: nazariya va amaliyot. Boshlang‘ich ta’lim. – 2020. –
№2. – B. 45–49.
3.
Karimova, S. Yo‘ldosheva, G. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. – Toshkent: TDPU
nashriyoti, 2019. – 240 b.
4.
UNESCO. Early Grade Reading Instruction: Integrated Approaches for Literacy
Development. – Paris: UNESCO Publishing, 2022. – 156 p.
5.
Melikuziev,
A.
L.
(2022).
Historical
and
modern
classification
of
paralinguistics.
Academicia Globe: Inderscience Research
,
3
(10), 126-128.
6.
Saidova, Z. O‘qish darslarida til o‘rgatishning innovatsion yondashuvlari Ta’lim va fan
yangiliklari. – 2023. – №4. – B. 33–36.
