58
ЖИНОЯТЛАРНИ КВАЛИФИКАЦИЯ ҚИЛИШНИНГ УМУМИЙ ҚОИДАЛАРИ
Агоев Шукрулло Сафарбоевич
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси “Тергов фаолияти”
кафедраси ўқитувчиси
Бозоров Тўрахон Юсуф ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси 3-босқич 326-гуруҳ курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15718236
Аннотация
Мазкур мақола жиноятларни квалификация қилиш, жиноят ҳуқуқида қонуннинг
умумий ва махсус нормаларини қўллаш, шунингдек, квалификация қилиш
қоидаларини ўрганишга асосланади.
Калит сўзлар
Жиноий-ҳуқуқий нормалар, жиноятларни квалификация қилишда жиноят
таркиби ва квалификация қилиш қоидалари, умумий қоидалар, махсус қоидалар, ягона
қоидалар ҳамда Жиноят кодекси принципларидан келиб чиқувчи қоидалар.
Жиноятлар ҳар бир жамиятнинг қонуний тартибини бузган, инсон ҳуқуқларига
ва эркинликларига хатар солган жамиятга зид ҳаракатлардир. Ушбу ҳаракатлар
жиноят ҳуқуқи томонидан аниқланган ва қонунда белгиланган жазо чоралари билан
жазоланади. Жиноятларни аниқлаш ва уларни ҳуқуқий нуқтаи назардан тўғри
квалификация қилиш, жиноятчига нисбатан адолатли қарор қабул қилиш ва жазо
чораларини белгилаш учун муҳим аҳамиятга эга бўлган жараён "жиноятларни
квалификация қилиш" деб аталади. Жиноятларни квалификация қилишда
1
ЖК
Умумий қисм нормаларидан фойдаланиш фақат процессуал ҳужжатларда Умумий қисм
нормасига мурожаат қилганликни акс эттириш ҳолатлари учун керак эмас, балки бу
муаммога кенгроқ қараш керак, яъни Умумий қисм нормаларидан фойдаланиш
деганда, квалификация қилиш жараёнида ЖК Умумий қисм нормаларига ҳавола
қилмасдан жиноят таркибининг белгиларини аниқлаш ва ёритиш учун ЖК Умумий
қисм нормаларига мурожаат қилишнинг барча ҳолатларини тушуниш лозим. Масалан,
ЖКнинг 17, 18, ва 19-моддаларида барча жиноят таркиблари учун зарур бўлган жиноят
субъектининг белгилари акс эттирилган, ЖК 27, 28, 29-моддаларида жиноятда
иштирокчилик тушунчаси, иштирокчилик шакллари ва уларнинг турлари
кўрсатилган, 30-моддасида эса иштирокчиликда содир этилган жиноятларнинг
квалификациясига қаратилган қоидалар мужассамлаштирилган
2
.
Жиноятларни жиноий ҳуқуқий квалификация қилиш ЖК Махсус қисмининг
нормасини танлаш ва уни ҳавола этишни назарда тутади. Бу жараёнда жиноятларни
квалификация қилишнинг бир қатор қоидалари қўлланилади
3
.
1
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария
ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги
Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
2
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув
юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари.
Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
3
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
59
Жиноят қонунида, Ўзбекистон Республикаси Олий судининг раҳбарий
қарорларида, шунингдек, суд амалиёти ва жиноят ҳуқуқи назариясида ишлаб чиқилган
ҳолатлардан келиб чиққан ҳолда жиноят қонунини қўллашнинг усул ва услублари
ҳисобланади. Жиноятларни квалификация қилиш қоидаларининг ҳусусияти шундан
иборатки, улар жиноят қонунчилигида ёки жиноят ҳуқуқи назариясининг мустақил
бўлимларида жамланган ҳолда назарда тутилмаган бўлиб, бу турдаги юридик соҳанинг
алоҳида ҳолатига тегишлича кўринади
4
.
Жиноятларни квалификация қилиш қоидаларининг мазмунини содир этилган
қилмишга жиноий-ҳуқуқий баҳо беришда жиноят қонунини қўллаш шартлари ва
технологиясига оид ҳолатлар ташкил қилади. Бу қоидалар жиноят қонунини қандай
тарзда қўллаш кераклигини тушунтириб, жиноятларни аниқ ва тўлиқ квалификация
қилишни таъминлайди
5
.
Жиноятларни квалификация қилиш қоидаларини умумий, махсус ва ягона(якка)
каби турларга бўлиш мумкин.
Жиноятларни квалификация қилишнинг умумий
қоидалари жиноят қонунининг
прициплари ва бошқа умумий ҳолатларига асосланган бўлиб барча турдаги
жиноятларни квалификация қилишда қўлланилади.
Махсус
қоидалар содир этилган қилмишнинг алоҳида типик вазиятларига жиноят
ҳуқуқининг турли хил локал(чекланган)масалаларини ҳал қилишда қўлланилади
6
.
Жиноятларни квалификация қилишнинг ягона қоидалари муайян жиноят
таркибларини юридик таҳлил қилиш жараёнида аниқланиб, алоҳида турдаги
жиноятларни квалификация қилишда, уларни ўҳшаш жиноятлардан фарқлашда
қўлланиладиган қоидалар ҳисобланади.
Жиноятларни квалификация қилишнинг умумий қоидалари унча кўп эмас.
Уларни сифат мезонлари асосида икки гуруҳга ажратиш мумкин:
- Ўзбекистон
Республикасининг
Конституцияси
ва
Жиноят
кодекси
принципларидан келиб чиқалиган қоидалар;
- Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг умумий қоидаларида
белгиланган қоидалар;
- Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва Жиноят кодекси принципларидан
келиб чиқувчи умумий қоидаларнинг уч тури мавжуд.
Биринчи
қоиданинг мазмуни содир этилган ҳар қандай қилмиш жиноят қонунида
бевосита жиноят сифатида белгиланган бўлиши кераклигидан иборат. Бу қоида
ЖКнинг 4-моддасида белгиланган қонунийлик принципига асосланади. ЖК 4-моддаси
4
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган
шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва
психология” номли Республика илмий-амалий конференцияси.
5
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп моддаларини сотиш
мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В.
6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
6
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда жиноят ишини тўхтатишнинг
назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар № 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
60
1-қисмига мувофиқ "содир этилган қилмишнинг жиноийлиги, жазога сазоворлиги ва
бошқа ҳуқуқий оқибатлари фақат Жиноят кодекси билан белгиланади"
7
.
Ушбу қоидага мувофиқ, содир этилган қилмиш Ўзбекистон Республикаси ЖКнинг
Махсус қисмида, шу қаторда жиноят қонунидан ташқари, бошқа қонун ва норматив-
ҳуқуқий ҳужжатларда ёҳуд Ўзбекистон Республикасининг ҳалқаро шартномаларига
риоя этилган ва ЖК Умумий қисм нормаларида ўрнатилган талабларга жавоб
берадиган ҳолда ўз аксини топган бўлиши лозим.
Иккинчи қоидага мувофиқ, содир этилган қилмиш аниқ жиноят таркибини
ташкил қилиши лозим. Мазкур қоида Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг
16-моддасида "ушбу кодексда назарда тутилган жиноят таркибининг барча
аломатлари мавжуд бўлган қилмишни содир этиш жавобгарликка тортиш учун асос
бўлади"- деб кўрсатилган нормага асосланади
8
.
Учунчи қоидага мувофиқ, айбловнинг негизида бўлган жиноятларнинг расмий
квалификацияси Ўзбекистон Республикаси Жиноят процессуал кодексида белгиланган
қоидалар бўйича исботланган ва аниқланган фактик маълумотларга асосланган
бўлиши шарт. Квалификация қилиш жараёнида айнан ушбу маълумотлар билан
жиноят таркиби ўртасидаги мослик аниқланади. Ушбу маълумотларнинг етарли
эмаслиги, низолашув ҳолатидаги барча шубҳалар айбланувчининг фойдасига ҳал
этилади. Бу қоида Ўзбекистон Республикаси Жиноят процессуал кодексининг 23-
моддасида ўз аксини топган
9
.
Ҳулоса қилиб айтганда, жиноятларни квалификация қилиш жиноят ҳуқуқидаги
муҳим жараён бўлиб, унинг аниқ ва тўғри олиб борилиши жиноятчига нисбатан
адолатли қарор қабул қилишда муҳим аҳамиятга эга. Бу жараён жиноятларнинг ҳар
бир хусусиятини, жиноятнинг омилларини ва унинг оқибатларини ҳисобга олишни,
жиноятчига қандай жазо тўғри келишини, унинг ҳаракатларига қандай ҳуқуқий баҳо
бериш кераклигини аниқлашга хизмат қилади
10
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
7
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик жиноятларни тергов қилишнинг
ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 31-35.
8
Н.А Хушвактова. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию общественного участия в
досудебном производстве / Н.А. Хушвактова // Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы
правоприменения: сб. ст. по материалам LXV Международной научно-практической конференции
«Теорети¬ческие аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022.
9
Н.А Хушвактова. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию общественного участия в
досудебном производстве / Н.А. Хушвактова // Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы
правоприменения: сб. ст. по материалам LXV Международной научно-практической конференции
«Теорети¬ческие аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022.
10
Н.Қ.Усманалиев. Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари билан боғлиқ айрим
мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
61
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов.
“Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов.
Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев.
Жиноят
ишини
тўхтатиш
тушунчаси
ва
аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев
. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
62
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев.
“Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев.
Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж
. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С
. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А
. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д
. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У
. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Н.А Хушвактова
. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022.
