46
FIRIBGARLIK JINOYATINI AXBOROT TEXNALOGIYALARI ORQALI SODIR
QILINISHINING KENG TARQALISH SABABLARI
Tadjiyev Azamat Aliboyevich
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi katta o'qituvchisi
Abdusharipov Munisbek Akmaljon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 3-bosqich 326-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15717985
Annotatsiya
Maqolada firibgarlikning zamonaviy ko‘rinishi bo‘lgan kiberfiribgarlik o‘zi nima ekanligi,
kelib chiqishi sabablari va bunga yo’l qo’yib berayotgan omillar tahlil qilinadi shuningdek kiber
hujumlardan himoyalanish tushintrilgan.
Kalit so‘zlar
Fribgarlik, jinoyat usuli, Phishing, Malware, Onlayn firibgarlik, Ijtimoiy tarmoqlarda
aldov, Axborot, Kiber makon, Axborot tizimi, Axborot resurslarining yoki yoki axborot
tizmilaring egasi.
Abstract
The article analyzes what cyber fraud, a modern form of fraud, is, its causes, and the
factors that contribute to it, as well as explains how to protect yourself from cyber attacks.
Keywords
Fraud, Criminal method, Information, Cyberspace, Information system, Owner of
information resources or information systems.
So‘nggi yillarda mamlakatimizda tinchlik va osoyishtalikni ta’minlashning mutlaqo yangi
mexanizmlarini joriy etish, huquqbuzarlikni sodir etishga sabab bo‘layotgan ijtimoiy-maishiy
muammolarni ijtimoiy profilaktika choralari tizimi orqali hal etish hamda aholida shaxsiy
xavfsizlik hissini shakllantirish borasida samarali chora-tadbirlar amalga oshirildi
1
.
Shu bilan birga mahallalarda xavfsiz muhitni yaratishning tashkiliy-profilaktik asoslarini
zamon talablariga moslashtirish, sodir etiladigan qonunbuzilishlarning asl omillarini o‘z
vaqtida aniqlash va kompleks chora-tadbirlar bilan manzilli bartaraf etish orqali
jinoyatchilikning barvaqt oldini olish tizimining samaradorligini yanada oshirish dolzarb vazifa
sifatida namoyon bo‘lmoqda
2
.
Respublikamizda jinoyatchlikni oldini olish huquqbuzrliklarning barvaqt profilaktikasini
kuchaytirish bo’yicha tizimli chora tadbirlar amalga oshirilmoqda. Shu jumladan mol-mulkni
talon taroj qilish bilan bog’liq jinoyatlarni oldini olish va fosh etish jarayonini rivojlantirishga
qaratilgan qator chora tadbirlar ishlab chiqilmoqda. Jinoyatni fosh qilgandan ko’ra oldini olgan
maqul. Shu munosabat bilan mamalakatimiz huquq tartibot o‘rganlari huquqbuzarliklarni
1
B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual munosabatlarda himoyachining ishtiroki // “Advokatlik faoliyati: nazariya va
amaliyot masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. O‘zR Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun
hujjatlari monitoringi instituti. – Toshkent, 2010. B. 171-175.
2
B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual munosabatlarda himoyachining ishtiroki // “Advokatlik faoliyati: nazariya va
amaliyot masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. O‘zR Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun
hujjatlari monitoringi instituti. – Toshkent, 2010. B. 171-175.
47
barvaqt profilaktikasini jadal olib bormoqda, ayniqsa firibgarlik jinoyatini oldini olish bo’yicha
kuchaytrilgan chora tadbirlar ishlab chiqilgan
3
.
Firibgarlik - ya’ni aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish yo‘li bilan o‘zganing mulkini
yoki o‘zganing mulkiga bo‘lgan huquqni qo‘lga kiritish.
Firibgarlik bir shahs ikkinchi tarafni aldashi yoki ishonchiga kirib suiistemol qilishi
natijasida uning mulkiga yoki mulkka bo’lgan huquqini qo’lga kiritishda ifodalanib ushbu
jinoyatni sodir etish vaqti, usuli va shaklidan kelib chiqib ushbu jinoyat kvallifikatsiya qilinadi.
Jinoyat turli xil usullar orqali sodir qilinadi shu jumladan masofaviy ham. Internet, ijtimoy
tarmoqlar, turli xil dasturlar rivojlanib takomillashib borayotgan davrda qo’shtrnoq ichidagi
shahslar masofadan turli xil dasturlar yoki ijtimoy tarmoqlar marketing reklamalar orqli
firibgarlik jinoyatini sodir qilmoqda. Bu esa jinoyat turlarining yoki uni sodir etish usullaring
kundan kunga yangi usullari paydo bo’layotganidan darak
4
.
Internetdagi firibgarlik — Internet orqali insonlarga tegishli pul, qimmatbaho narsalar va
meros kabi shaxsiy mulklarini oʻgʻirlash, oʻmarish, talom-toroj qilish maqsadida
tashkillashtiriluvchi kiberjinoy firibgarlik, aldov turlaridan biri. Internet firibgarligi yagona,
oʻziga xos jinoyat hisoblanmaydi, biroq kibermakonda sodir etiladigan bir qator noqonuniy
harakatlarni oʻz ichiga oladi[1]. Firibgarlikning ushbu turi o'g'irlik jinoyatidan farq qiladi.
Chunki bu holatda jabrlanuvchi ongli ravishda firibgarga shaxsiy maʼlumoti, pul yoki mol-
mulkidan foydalanish ixtiyorini topshiradi
5
.
Phishing
— soxta veb-saytlar yoki elektron pochta orqali odamlarning shaxsiy
ma’lumotlarini o‘g‘irlash.
Malware — zararli dasturlar yordamida kompyuter yoki telefonni nazorat qilish yoki
zarar yetkazish.
Onlayn firibgarlik — soxta do‘konlar, aldovli reklama yoki soxta pul o‘tkazmalari.
Ijtimoiy tarmoqlarda aldov — soxta profillar yoki yolg‘on ma’lumotlar tarqatish. kabi
turlari keng tarqalmoqda
6
.
Kiberfiribgarlik tushunchasiga bir qancha rus olimlari ham o‘z fikrlarini keltirib o‘tishgan.
Xususan, I.A.Mixaylenkoga ko‘ra kiberfiribgarlik bu kiber jinoyatlarning bir ko‘rinishi bo‘lib,
jabrlanuvchini aldashga qaratilgan harakatni o‘zida mujassamlashtiradi. Bunda
jabrlanuvchidan moddiy manfaat olish maqasadida uning sir tutuilishi lozim bo‘lgan
ma’lumotlarini o‘g‘irlash ham nazarda tutiladi
7
.
Yurtimiz olimlari ham kiberfiribgarlikka o‘zlarining ta’riflarini beradilar. A.B.Sabirbayeva
kiberfiribgarlikka “mulkni yoki unga boʼlgan huquqni aldash va yoki ishonchni suiisteʼmol
qilish, shuningdek kompyuterning normal ishlashiga, global tarmoqlar, axborot va
3
Sh.Sh.Suyunov. Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala qilishdan iborat
jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning muhim jihatlari. “Talqin va tadqiqotlar” Respublika ilmiy-uslubiy jurnali 10soni.
01.10.2022 yil B. 105-109.
4
Sh.Sh.Suyunov. Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop moddalarini sotish maqsadisiz
noqonuniy ishlab chiqarish, olish, saqlash, jinoyati tushunchasi // Jamiyat va innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B.
267-277.
5
Sh.Sh.Suyunov. Hodisa sodir bo‘lgan joyni ko‘zdan kechirish tergov xarakatining jinoyat sodir etgan shaxslarni aniqlash
xamda ularning aybini isbotlashdagi axamiyati. “Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli Respublika
ilmiy-amaliy konferensiyasi.
6
A.T.Ashirboyev. Ayblanuvchining qaerda ekanligi noma’lum bo‘lgan hollarda jinoyat ishini to‘xtatishning nazariy va
amaliy jihatlari. Jamiyat va innovatsiyalar № 1 (2024).– 2024. – 314-320 b.
7
N.A. Xushvaktova. Ishni sudga qadar yuritishda ishtirok etuvchi jamoatchilikning tasnifi // Jamiyat va innovatsiyalar
№6 (2024) / ISSN 2181-1415 B. 22-28.
48
telekommunikatsiya tarmoq tizimlari orqali dasturiy taʼminotlarga xalaqit qilish yoki
oʼzgartirish kiritish, shuningdek zararli dasturlardan foydalanishdir” deb baho beradi. Xuddi
shuningdek,
А.U.Аnorboev
o‘z
monografiyasida
“kiberfiribgarlik”
tushunchasiga:
“kibertexnologiyalar orqali aldash yoki ishonchni suiisteʼmol qilish yoʼli bilan oʼzganing mulkini
yoki oʼzganing mulkiga boʼlgan huquqni qoʼlga kiritishi deb” taʼrif beradi. Bundan ko‘rinib
turibdiki, kiberfiribgarlik ham ananaviy firibgarlik jinoyatidan tubdan farq qilmasdan o‘zida
jinoyatning subyektiv tomoni bo‘lgan aldash va ishonchni suiiste’mol qilishni saqlab qolgan
holda, qo‘shimcha ravishda axborot texnalogiyalarini (axborotlarni saqlash va qayta ishlash
vazifasini bajaruvchi texnalogiyalar, raqamli texnalogiyaning sinonimi) ham o‘zida qamrab
oladi
8
.
Yuqoridagi bildirilgan fikrlardan kelib chiqib, kiber firibgarlik kiber makonda sodir
bo‘ladigan o‘zgalar mol-mulkini kiberfiribgalikning ananaviy firibgarlikdan quyidaglarda farq
qiladi:
1) jinoyat predmeti plastik kartalarda saqlanadigan naqd bo‘lmagan pullar, elektron pular
(kiriptavalyutalar), aksiyalar
2) sodir etish usuli – axborot texnalogiya vositalari qo‘llagana holda.
3) jinoyat kibermakoda sodir etilayotganli sababli sodir etgan saxshni aniqlash imkoni
murakkabligi
4) kiberfiribgarlikni istalgan joyda (xar xil mamlakatlar) turib amalga oshirish imkoni
mavjudligi nuqtayi nazardan, firibgarlik natijasida o‘zlashtirilgan mablag‘larning qaytarish
imkoni murakkabligi
5) jinoyatchini maxsus bilimarga (IT) ega bo‘lmay aniqlash imkoni mavjud emasligi
9
.
Banklar, onlayn xizmatlar yoki ilovalar ko‘pincha tranzaksiyalarni tasdiqlash uchun SMS-
kodlar (bir martalik parol, ) yuboradi. Masalan, pul o‘tkazish yoki hisobga kirishda. Ular sizga
soxta xabar, telefon qo‘ng‘irog‘i yoki hatto ijtimoiy tarmoqlarda xabar yuborib, o‘zingizni bank
yoki xizmat xodimi deb ko‘rsatadi. So‘ngra, ular sizdan SMS orqali kelgan kodni so‘raydi. Shu
kodni bilib olish bilan ular sizning hisobingizga kirib, pulingizni o‘g‘irlashi mumkin. Bu kabi
boshqa usullar ham juda ko’plab uchraydi. Bu turdagi jinoyatlardan himoyalanish usullari
quiydagicha:
SMS orqali kelgan kodni hech kimga bermang, hatto ular bank xodimi bo‘lsa ham.
Telefoningizda kuchli parol, biometrik himoya (barmoq izi, yuz tanish) o‘rnating. Bank va
boshqa muhim ma’lumotlar haqidagi ma’lumotlarni sir saqlang.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning 25.01.2020 yildagi Oliy
Majlisga Murojaatnomasi. // [Elektron manba].
8
N.Q.Usmanaliyev. “Oqilona muddat” tamoiyilini joriy etish nazariy va amaliy jihatlari //Nauka i innovatsii v sisteme
obrazovaniya. – 2025. – T. 4. – №. 3. – S. 44-50.
9
Sh.S.Agoyev., Asatullaev D. Axborot texnologiyalari sohasidagi o‘g‘irlik jinoyatlarni tergov qilishning o‘ziga xos
xususiyatlari //Obщestvennыe nauki v sovremennom mire: teoreticheskie i prakticheskie issledovaniya. – 2024. – T. 3. –
№. 7. – S. 31-35.
49
3.
O‘zbekiston yuridik ensiklopediyasi. –T., 2009. – B. 199.
4.
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. T.4. –T., 2002. – B. 47.
5.
B.B.Murodov.
Jinoyat-protsessual qonun normalarini erkinlashtirish yo‘llari // Oliy
yuridik o‘quv yurtlarida inson huquqlari muhofazasini ta’minlovchi fanlarning o‘qitishning
zamonaviy muammolari. Toshkent. O‘zbekiston Milliy universiteti huquqshunoslik fakulteti
2009. B. 66-69.
6.
B.B.Murodov.
Jinoyat-protsessual munosabatlarda himoyachining ishtiroki // “Advokatlik
faoliyati: nazariya va amaliyot masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya materiallari.
O‘zR Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti. – Toshkent, 2010.
B. 171-175.
7.
B.B.Murodov.
Xususiy ayblov institutini qo‘llash samaradorligini oshirish yo‘llari //
Xususiy ayblov va yarashuv institutlarini takomillashtirish choralari: Respublika ilmiy-amaliy
konferensiyasi materiallari. T:O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015y.B. 34-40.
8.
B.B.Murodov.
“Jinoyatlarni tergov qilish metodikasi” fanidan o‘quv dasturi. T.: O‘zbekiston
Respublikasi IIV Akademiyasi, 2012. B.24
9.
Sh.Sh.Suyunov.
Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof
ravishda muomala qilishdan iborat jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning muhim jihatlari.
“Talqin va tadqiqotlar” Respublika ilmiy-uslubiy jurnali 10soni. 01.10.2022 yil B. 105-109.
10.
Sh.Sh.Suyunov.
Kompyuter texnika vositalari orqali sodir etilgan firibgarlik jinoyati turlari.
“Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy
konferensiyasi. 9.06.2023 yil
11.
Sh.Sh.Suyunov.
Hodisa sodir bo‘lgan joyni ko‘zdan kechirish tergov xarakatining jinoyat
sodir etgan shaxslarni aniqlash xamda ularning aybini isbotlashdagi axamiyati. “Zamonaviy
dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi.
12.
Sh.Sh.Suyunov.
Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop
moddalarini sotish maqsadisiz noqonuniy ishlab chiqarish, olish, saqlash, jinoyati tushunchasi
// Jamiyat va innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B. 267-277.
13.
A.T.Ashirboyev.
Ayblanuvchining qaerda ekanligi noma’lum bo‘lgan hollarda jinoyat ishini
to‘xtatishning nazariy va amaliy jihatlari. Jamiyat va innovatsiyalar № 1 (2024).– 2024. – 314-
320 b.
14.
A.T.Ashirboyev.
Jinoyat ishini to‘xtatish tushunchasi va ahamiyati. Eksmertkriminalistik
faoliyat: istiqbollar va innovatsiyalar mavzusidagi xalqaro konferensiya materillari to‘plami. T.,
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi, 2023. – B. 381-388.
15.
A.T.Ashirboyev.
Ayblanuvchining ishtirokini ta’minlash imkoni bo‘lmagan taqdirda
dastlabki tergovni to‘xtatish: Nazariya va amaliyot. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar
Akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limining Axborotnomasi № 1 (2024).– 2024. 95-98 b.
16.
A.T.Ashirboyev
. Curishtiruv va dastlabki tergovni to‘xtatish instituti: xalqaro tajriba va
o‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirish istiqbollari //Obщestvennыe nauki v
sovremennom mire: teoreticheskie i prakticheskie issledovaniya. – 2024. – T. 3. – №. 14. – S.
37-42.
17.
N.Q.Usmanaliyev.
“Oqilona muddat” tamoiyilini joriy etish nazariy va amaliy jihatlari
//Nauka i innovatsii v sisteme obrazovaniya. – 2025. – T. 4. – №. 3. – S. 44-50.
18.
N.Q.Usmanaliyev.
Jinoyat ishini yuritishni to‘xtatish va tiklash muddatlari bilan bog‘liq
ayrim mulohazalar //Teoreticheskie aspektы stanovleniya pedagogicheskix nauk. – 2025. – T.
50
4. – №. 6. – S. 40-47.
19.
N.Q.Usmanaliyev.
Protsessual muddatlarning hisoblashda qo‘llaniluvchi me’zonlarning
ayrim jihatlari //problems and solutions of scientific and innovative research. – 2024. – T. 1. –
№. 3. – S. 25-30.
20.
N.Q.Usmanaliyev. Baynazov J
. O‘g‘irlik jinoyati bo‘yicha hodisa sodir bo‘lgan joyni ko‘zdan
kechirish tergov harakatining yangi usullari //Nauka i innovatsii v sisteme obrazovaniya. –
2024. – T. 3. – №. 8. – S. 69-74.
21.
Sh.S.Agoyev., Shakirova S
. Qiynash jinoyatini tergov qilish: nazariya va amaliyot //Razvitie
i innovatsii v nauke. –2024. – T. 3. – №. 6. – S. 75-81.
22.
Sh.S.Agoyev., Abduxamidov A
. Guvoxlantirish tergov xarakatini o‘tkazishning axamiyati
//Obщestvennыe nauki v sovremennom mire: teoreticheskie i prakticheskie issledovaniya. –
2024. – T. 3. – №. 7. – S. 49-51.
23.
Sh.S.Agoyev., Asatullaev D
. Axborot texnologiyalari sohasidagi o‘g‘irlik jinoyatlarni tergov
qilishning o‘ziga xos xususiyatlari //Obщestvennыe nauki v sovremennom mire: teoreticheskie
i prakticheskie issledovaniya. – 2024. – T. 3. – №. 7. – S. 31-35.
24.
Sh.S.Agoyev., Tashev U
. Ekspertiza faoliyatining armaniston respublikasi jinoyat-
protsessual qonunchiligidagi huquqiy asoslari //Razvitie i innovatsii v nauke. – 2024. – T. 3. –
№. 6. – S. 48-56.
25.
N.A. Xushvaktova
. Ishni sudga qadar yuritishda ishtirok etuvchi jamoatchilikning tasnifi
// Jamiyat va innovatsiyalar №6 (2024) / ISSN 2181-1415 B. 22-28.
26.
N.A. Xushvaktova
. Oilada sodir etiladigan tazyiq va zo‘ravonlikka uchragan xotin-qizlarni
himoya qilish chora-tadbirlari // Zamonaviy fan va ta’lim ilmiy yangiliklari Vol. 2 №2 (2024)
ISSN 3030-3044 Researchbib Impact Faktor:7.9 B. 81-86.
