156
SHAXS ISMLARINING QIYOSIY-STRUKTURAL TAHLILI VA TILLARNING
ANTROPONIMIK TIZIMLARIDA DERIVATSIYA USULLARI
Ergashev Ulug‘bek Akbarali o‘g‘li
Farg‘ona davlat universiteti mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15744680
Annotatsiya:
Shaxs ismlari har bir xalqning tarixiy, madaniy va tilshunoslik
xususiyatlarini o‘zida mujassam etgan muhim lingvistik birliklardandir. Ushbu maqolada
shaxs ismlarining fonetik, morfologik va semantik tuzilmalari hamda ularning shakllanish
mexanizmlari, ya’ni derivatsion usullari qiyosiy-lingvistik yondashuv asosida tahlil qilinadi.
O‘zbek, ingliz, rus, arab va turk tillaridagi antroponimik tizimlar misolida ismlarning tuzilishi
va hosil bo‘lish yo‘llari chuqur o‘rganilib, madaniy kontekstda ularning ijtimoiy funksiyalari
ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
shaxs ismlari, antroponimika, derivatsiya, qiyosiy tahlil, struktura,
madaniyat, etimologiya, til tizimi.
Kirish
Shaxs ismlari jamiyatning sotsiokulturologik taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi. Har bir
ism nafaqat insonning individualligini belgilaydi, balki xalqning tarixiy xotirasi, diniy e’tiqodi,
urf-odatlari, milliy qadriyatlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Tilshunoslik fanining
onomastika sohasi aynan ana shu ismlar, joy nomlari, etnonimlar va boshqa nomlash
birliklarini o‘rganadi. Antroponimika esa shaxs ismlarini lingvistik, etimologik va madaniy
kontekstda tahlil qiladigan maxsus yo‘nalish hisoblanadi.
O‘zbek tilida shaxs ismlari qadimdan muhim ijtimoiy va diniy ahamiyatga ega bo‘lgan.
Shu bilan birga, boshqa tillarda ham ismlarning hosil bo‘lish qonuniyatlari turlicha
shakllangan bo‘lib, bu tahlillar orqali tillararo umumiylik va tafovutlarni aniqlash mumkin. Bu
maqola aynan shunday qiyosiy va struktural tahlil orqali shaxs ismlarining chuqur lingvistik
mohiyatini ochishga xizmat qiladi.
Metodologiya
Ushbu tadqiqotda qo‘llanilgan asosiy metodlar quyidagilardan iborat:
Qiyosiy-lingvistik metod:
O‘zbek, ingliz, rus, arab va turk tillaridagi shaxs ismlarining
tuzilmasi va semantikasi taqqoslandi. Bu orqali umumiy va o‘ziga xos jihatlar aniqlab
olindi.
Strukturaviy tahlil:
Ismlarning fonetik, morfologik va semantik tuzilmalari ichki til
tizimi asosida tahlil qilindi.
Derivatsion tahlil:
Shaxs ismlarining hosil bo‘lishi, qo‘shimcha va birliklar orqali
shakllanishi tekshirildi.
Etimologik yondashuv:
Ismlarning kelib chiqish manbalari, tarixiy ildizlari va ularning
semantik o‘zgarishlari o‘rganildi.
Madaniyatlararo tahlil:
Ismlarning diniy, milliy va tarixiy omillar bilan aloqadorligi
ko‘rib chiqildi.
Tahlil uchun asosiy material sifatida turli onomastik lug‘atlar, tarixiy manbalar, statistik
ma’lumotlar, zamonaviy ism kataloglari va nomlash an’analari asos bo‘ldi.
Natijalar va tahlil
3.1. Shaxs ismlarining strukturaviy tuzilmasi
157
Turli tillarda shaxs ismlari grammatik va semantik jihatdan turlicha tuzilishga ega.
Quyida ayrim tillarning asosiy nomlash modellari keltirilgan:
Til
Struktura
Tavsif
Misollar
O‘zbek
Ot + suffiks yoki o‘zaro
birikma
Semantik yuklama yuqori, ot
sifatida ishlatilgan so‘zlar asosida
Ravshan, G‘ayrat,
Doniyor,
Rustamjon
Ingliz
Bibliy/german/french
kelib chiqishli otlar
Ko‘p hollarda diniy yoki qirollik
kontekstida
George, Henry,
Elizabeth,
Catherine
Rus
Ism + otchestvo +
familiya
Formal tizim, patronimik an’ana
mavjud
Ivan Petrovich
Sidorov
Arab
Ism + ibn/ibnat + otasi
ismi + nisbiy
Nasab asosida tuzilgan tizim
Ali ibn Abu Talib,
Umar al-Khattab
Turk
Ism + metaforik so‘zlar
Kombinatsiyalangan, birikma
asosida
Mehmet Ali, Ayşe
Gül, Mustafa
Kemal
Bu struktura orqali tillar orasidagi sistematik farqlar yaqqol ko‘zga tashlanadi.
3.2. Derivatsiya usullari
Shaxs ismlari tilga ko‘ra quyidagi usullar orqali hosil qilinadi:
a) Affiksal derivatsiya:
Bu usulda ismlar maxsus qo‘shimchalar orqali yasaladi.
Masalan:
O‘zbek tilida: -bek (
Jasurbek
), -jon (
Zokirjon
), -xo‘ja (
Tohirxo‘ja
)
Rus tilida: -ov, -ev, -in (
Ivanov
,
Pushkin
) – odatda familiya sifatida ishlatiladi
Arab tilida: al- (
al-Bag‘dadi
), ibn (
ibn Yusuf
)
b) Kompozitsiya (birikma ismlar):
Ikki yoki undan ortiq so‘z birikmasi asosida ism
hosil qilinadi:
O‘zbek:
Shahzoda
,
Nodirbek
Ingliz:
Mary-Anne
,
Billy-Joe
Turk:
Fatma Zehra
,
Hasan Hüseyin
c) Semantik derivatsiya:
Ba’zan shaxs ismi bo‘lishi mumkin bo‘lgan so‘zlar ma’naviy
yoki metaforik ma’nolar asosida tanlanadi:
Gulbahor
(gul+bahor),
Shirin
(yoqimli),
G‘ayrat
(faollik)
Inglizcha:
Hope
,
Grace
,
Destiny
d) Transliteratsiya va o‘zlashtirish:
Boshqa tillardan o‘zlashtirilgan ismlar, ko‘pincha
fonetik o‘zgartirishlar bilan:
Aleksandr → Iskandar
Joseph → Yusuf
Michael → Mikoil
3.3. Shaxs ismlarining madaniy-diniy xususiyatlari
Ismlar ko‘plab madaniy va diniy an’analar bilan bog‘liq. O‘zbek ismlarining ko‘p qismi
islomiy manbalardan olingan:
Muhammad, Abdurahmon, Zubayr
. Ingliz tilidagi ismlar esa
ko‘pincha xristian an’analaridan kelib chiqadi:
John, Mary, David
.
158
Arab tilida ism tanlashda Qur’on va hadislar asosiy manba hisoblanadi. Rus va turk
tillarida esa ismlar ko‘pincha tarixiy shaxslar, etnik belgilar yoki milliy qahramonlar nomiga
bog‘liq bo‘ladi.
Munozara
Tilshunoslikdagi qiyosiy tahlillar shaxs ismlarining shakllanishi nafaqat grammatik
me’yorlar asosida, balki sotsiomadaniy faktorlar ta’sirida vujudga kelishini ko‘rsatadi. Har bir
til va xalq o‘zining tarixiy xotirasi, qadriyatlari, din va mentalitetiga qarab nomlash tizimini
ishlab chiqqan. Bu jihatlar ayniqsa derivatsiya usullarida yaqqol namoyon bo‘ladi. Shaxs
ismlari – bu tilning yashash tarixini, tafakkurini va estetik didini aks ettiruvchi ko‘zgudir.
Shuningdek, globalizatsiya ta’sirida shaxs ismlari tizimida o‘zaro o‘zlashishlar, yangicha
kombinatsiyalar va neonomlar paydo bo‘lmoqda. Bu holat zamonaviy antroponimika uchun
yangi tadqiqot yo‘nalishlarini ochadi.
Xulosa
Shaxs ismlarining qiyosiy-struktural tahlili tillararo umumiylik va tafovutlarni
aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Har bir til o‘zining fonetik va morfologik xususiyatlari
asosida shaxs ismlarini shakllantiradi. Derivatsion usullar esa ushbu shakllanishda markaziy
rol o‘ynaydi. Maqolada ko‘rib chiqilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, antroponimik tizimlar —
bu tildagi ijtimoiy-madaniy jarayonlarning lingvistik in’ikosi bo‘lib, ularni o‘rganish orqali xalq
ruhiyati, tarixiy taraqqiyoti va dunyoqarashi haqida muhim ma’lumotlarga ega bo‘lish
mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Карпенко Ю.А.
Основы ономастики
. – М.: Наука, 1983.
2.
Salahov A.
O‘zbek ismlari lug‘ati
. – Toshkent: O‘zbekiston, 2007.
3.
Alford, R.
Naming and Identity: A Cross-Cultural Study
. – New Haven: HRAF Press, 1988.
4.
Melikuziev,
A.
L.
(2022).
Historical
and
modern
classification
of
paralinguistics.
Academicia Globe: Inderscience Research
,
3
(10), 126-128.
5.
Akbarali o‘g, E. U. B. (2025). ONOMASTIK TIZIMNING SHAKLLANISH TARIXI.
Лучшие
интеллектуальные исследования
,
41
(1), 277-281.
6.
Akbarali o‘g, E. U. B., & Inomjonovna, E. D. (2025). INGLIZ TILI ONOMASTIK TIZIMIDA
ANTROPONIMIYA
SOHASINING
SHAKLLANISHI.
Лучшие
интеллектуальные
исследования
,
41
(1), 266-276.
7.
Akbarali o‘g, E. U. B. (2025). TILSHUNOSLIKDA ANTROPONIMLAR MUAMMOSI.
Лучшие
интеллектуальные исследования
,
41
(1), 282-289.
