144
OʻQUVCHILARDA TARBIYA FANI DARSLARI ORQALI HUQUQIY
KOMPETENTLIKNI RIVOJLANTIRISHNING DIDAKTIK IMKONIYATLARI
Jumanova Hafiza Xoliqulovna
Navoiy davlat universiteti. Pedagogika va psixologiya kafedrasi
tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15738198
Annotatsiya:
Ushbu tezisda umumtaʼlim maktablarida oʻquvchilarning huquqiy
kompetentligini rivojlantirishda tarbiya fani darslarining o‘rni va didaktik imkoniyatlari tahlil
qilinadi. Zamonaviy taʼlim mazmuni o‘quvchilarda nafaqat bilim, balki ularning shaxsiy va
ijtimoiy hayotida muhim bo‘lgan huquqiy ong va madaniyatni shakllantirishga qaratilgan.
Tezisda huquqiy tarbiya berishda tarbiya fanining mazmuni, metodikasi va pedagogik
yondashuvlar orqali bu jarayon qanday samarali amalga oshirilishi mumkinligi yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
huquqiy kompetentlik, tarbiya fani, huquqiy ong, didaktik imkoniyatlar,
maktab taʼlimi.
Kirish:
Bugungi kunda jamiyatda yuz berayotgan ijtimoiy-huquqiy jarayonlar, yosh avlodni huquqiy
jihatdan yetuk va masʼuliyatli shaxs sifatida voyaga yetkazishni taqozo etmoqda. Shu boisdan,
umumtaʼlim maktablarida tarbiya fani orqali o‘quvchilarda huquqiy bilim va tushunchalarni
shakllantirish, ularda qonunlarga hurmat, fuqarolik pozitsiyasi va ijtimoiy faollikni
rivojlantirish dolzarb masalalardan hisoblanadi. Tarbiya fani – o‘quvchining shaxsiy va ijtimoiy
rivojlanishida katta rol o‘ynaydi.
Asosiy qism:
Tarbiya fani darslari – o‘quvchilarda ijtimoiy fazilatlar, huquqiy ong, axloqiy qadriyatlar
va fuqarolik madaniyatini shakllantirishda asosiy vositadir. Mazkur fan orqali quyidagi didaktik
imkoniyatlardan foydalanish mumkin:
1.
Huquqiy mavzularni integratsiyalash:
Tarbiya darslarida Konstitutsiya, bolalar
huquqlari, fuqaro burchlari kabi mavzularni tarbiyaviy mavzular bilan bog‘lab o‘rganish
o‘quvchilarda chuqurroq tushuncha hosil qiladi.
2.
Muammoli vaziyatlar tahlili:
O‘quvchilarga real hayotiy vaziyatlardan misollar
keltirilib, ularning huquqiy jihatdan yechimi muhokama qilinadi. Bu metod mantiqiy fikrlash,
huquqiy tahlil qilish ko‘nikmasini shakllantiradi.
3.
Rol o‘yinlari va insenirovkalar:
Sud jarayonlari, fuqarolik masalalari, maktabdagi
nizolarni bartaraf etish bo‘yicha rolli o‘yinlar orqali o‘quvchilar faol ishtirok etadi va huquqiy
amaliyotni anglaydi.
4.
Loyihaviy faoliyat:
O‘quvchilar huquqiy mavzularda plakatlar, prezentatsiyalar va
bukletlar tayyorlab, ularni sinfda taqdim etishadi. Bu esa ijodkorlikni ham rivojlantiradi.
5.
Ota-onalar bilan hamkorlik:
O‘quvchining huquqiy tarbiyasida oila ham muhim o‘rin
tutadi. Tarbiya fanining didaktik imkoniyati sifatida oilaviy suhbatlar, ota-onalar yig‘ilishlarida
huquqiy mavzular muhokamasi tashkil qilinadi.
6.
Xalqaro tajriba:
Jahonning ko‘plab rivojlangan mamlakatlarida, xususan, Finlyandiya,
Germaniya, Kanada, Yaponiya kabi davlatlarda maktab taʼlimiga huquqiy kompetentlikni
singdirish taʼlim siyosatining muhim qismiga aylangan. Bu davlatlarda huquqiy tarbiya
mustaqil fan sifatida yoki fuqarolik taʼlimi ichida olib boriladi. Masalan, Finlyandiyada
145
o‘quvchilarga sud jarayonlarining modeli, fuqarolik jamiyati institutlari, shaxsiy huquqlar va
erkinliklar amaliy tarzda o‘rgatiladi.
7.
O‘zbekiston taʼlim tizimida islohotlar:
So‘nggi yillarda mamlakatimizda huquqiy
tarbiya va fuqarolik madaniyatini rivojlantirish borasida muhim qadamlar qo‘yilmoqda. 2020
yildan boshlab yangilangan «Tarbiya konsepsiyasi» asosida tarbiya fani tarkibida huquqiy
savodxonlik va huquqiy madaniyat elementlari o‘rgatilib, o‘quvchilarning huquqiy
kompetentligi rivojlantirilmoqda. Yangi darslik va metodik qo‘llanmalar, interfaol uslublar
orqali huquqiy mavzularni samarali yetkazish imkoniyati kengaymoqda.
8.
Axborot texnologiyalari imkoniyati:
Raqamli resurslar, onlayn testlar, huquqiy
viktorinalar orqali o‘quvchilarda huquqiy bilimlarni mustahkamlash samarali bo‘lmoqda.
Ayniqsa, huquqiy bilimlarni multimedia orqali berish o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otadi.
Xulosa:
O‘quvchilarda huquqiy kompetentligini rivojlantirish ta’limning asosiy vazifalaridan
biridir. Tarbiya fani darslarining didaktik imkoniyatlaridan samarali foydalanish
o‘quvchilarning huquqiy bilimlarini mustahkamlash, ularni ijtimoiy-huquqiy muhitda to‘g‘ri
harakat qilishga o‘rgatishda muhim rol o‘ynaydi. Bu esa yurtimizda huquqiy demokratik
jamiyat qurilishiga zamin yaratadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: «Oʻzbekiston», 2023.
2.
Karimov I.A. Yuksak maʼnaviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Maʼnaviyat, 2008.
3.
Pedagogika va psixologiya asoslari. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: TDPU, 2022.
4.
Raximova N. «Huquqiy madaniyat va tarbiya jarayonida uning o‘rni». – Ilmiy maqola.
«Pedagogika va psixologiya» jurnali, 2021.
5.
Jo‘raqulova Z. «Maktabda huquqiy tarbiya masalalari». – Toshkent: Fan, 2020.
6.
UNESCO. Education for Global Citizenship: A Guide for Policymakers. – Paris: UNESCO,
2015.
7.
Finnish National Agency for Education. National Core Curriculum for Basic Education. –
Helsinki, 2016.
