46
BOSHLANG‘ICH SINF INGLIZ TILI DARSLARIDA O‘QUVCHILARNING
FUNKSIONAL SAVODXONLIGINI BADIIY ASARLAR YORDAMIDA
SHAKLLANTIRISHNING DIDAKTIK MODELI
Turdaliyeva Qizlarxon Ilhomjon qizi
Namangan Davlat Universiteti 1-bosqich tayanch doktaranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15770399
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf ingliz tili darslarida o‘quvchilarning
funksional savodxonligini shakllantirishda badiiy asarlardan foydalanishga asoslangan
didaktik model ishlab chiqish va uning asosiy komponentlarini aniqlash masalasi yoritilgan.
Tadqiqotda funksional savodxonlik tushunchasining til o‘rganishdagi roli, badiiy matnlar orqali
o‘quvchilarda muloqotga kirishish, fikr ifodalash, tushunganini qayta bayon qilish kabi
ko‘nikmalarni rivojlantirish imkoniyatlari ilmiy-nazariy asosda tahlil qilinadi.
Maqolada ishlab chiqilgan didaktik model tarkibiga til materiali, interfaol topshiriqlar,
kontekstual yondashuv hamda reflektiv baholash tizimi kiritilgan bo‘lib, ularning o‘zaro
uyg‘unligi o‘quvchilarning kommunikativ kompetensiyasini shakllantirishga xizmat qiladi.
Tadqiqot xulosalari boshlang‘ich ta’limda ingliz tili darslarini samarali tashkil etish va
funksional savodxonlikni rivojlantirish uchun amaliy tavsiyalarni taqdim etadi.
Kalit so‘zlar:
boshlang‘ich sinf, ingliz tili darslari, funksional savodxonlik, badiiy asarlar,
didaktik model, komponent, ilmiy-nazariy asos, til materiali, interfaol topshiriqlar, kontekstual
yondashuv, reflektiv baholash tizimi, kommunikativ kompetensiya, amaliy tavsiyalar.
Kirish
Zamonaviy ta’lim tizimining asosiy maqsadi – o‘quvchining hayotiy ehtiyojlarini hisobga
olgan holda uni mustaqil fikrlovchi, muloqotga kirishuvchan va funksional bilimlarga ega shaxs
sifatida shakllantirishdir. Ayniqsa, chet tilini o‘rgatishda o‘quvchilarda tilni faqat yodlash emas,
balki real hayotiy vazifalarni hal etishga yo‘naltirilgan kommunikativ vosita sifatida qo‘llay
olish ko‘nikmalarini rivojlantirish muhim hisoblanadi. Shu nuqtayi nazardan, funksional
savodxonlik bugungi ingliz tili o‘qitish metodikalarida asosiy tushunchalardan biriga aylangan.
Funksional savodxonlik bu – o‘quvchining o‘rgangan til birliklarini kundalik hayotda,
ijtimoiy muloqotda, matnni tushunishda va uni qayta ifodalashda samarali qo‘llay olish
qobiliyatidir. Bu ko‘nikmalarni shakllantirishda badiiy matnlar, ayniqsa yosh bolalarga
mo‘ljallangan hikoyalar, ertaklar va dialogli sahnalar o‘ziga xos didaktik vosita bo‘lib xizmat
qiladi. Chunki badiiy matnlar bolalarning tilga qiziqishini oshirish, ularni kontekst asosida
fikrlashga, tushunganini ifodalashga va muloqotga kirishishga rag‘batlantiradi. Shu sababli,
badiiy asarlar asosida funksional savodxonlikni rivojlantirishga qaratilgan didaktik model
ishlab chiqish va uni amaliyotga tatbiq etish hozirgi bosqichda dolzarb ilmiy-metodik
vazifalardan biri sanaladi.
Mazkur maqola aynan shu ehtiyoj asosida shakllangan bo‘lib, unda badiiy matnlardan
foydalanilgan holda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining funksional savodxonligini bosqichma-
bosqich rivojlantirishga qaratilgan didaktik modelning tarkibiy qismlari, metodik
yondashuvlari hamda amaliy qo‘llanish mexanizmlari nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi.
Boshlang‘ich ta’limda ingliz tili darslarini samarali tashkil etishda o‘quvchilarning
funksional savodxonligini shakllantirish muhim o‘rin egallaydi. Bu savodxonlik o‘quvchining til
47
materialini nafaqat yod olishi, balki uni maqsadga muvofiq, hayotiy vaziyatlarda erkin va to‘g‘ri
qo‘llay olishini nazarda tutadi. Ushbu kompetensiyani rivojlantirishda badiiy asarlar didaktik
vosita sifatida alohida o‘rin tutadi.
Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, badiiy matnlar asosida tashkil etilgan mashg‘ulotlar
interfaollik, muloqotga kirishish, fikrni anglash va ifodalash, emotsional tajriba asosida
o‘rganish kabi o‘quv faoliyatlarini faollashtiradi. Biroq bu jarayon tasodifiy emas, balki maxsus
metodik tarkibiy qismlar asosida shakllanishi zarur. Ushbu komponentlar: til materiali,
kontekstual yondashuv, topshiriqlar tizimi, reflektiv baholash, va vizual resurslardan iborat
bo‘lib, har biri o‘z funksiyasiga ega.
Quyida bu komponentlarning didaktik modeldagi ulushi grafigi keltirilgan:
Funksional savodxonlikni shakllantirishdagi asosiy metodik komponentlar ulushi
Yuqoridagi grafikdan ko‘rinib turibdiki, funksional savodxonlikni shakllantirishda eng
muhim metodik komponent sifatida topshiriqlar tizimi (30%) ajralib turadi. Bu shuni
anglatadiki, badiiy matnga asoslangan topshiriqlar (savol-javoblar, dramatizatsiyalar, dialog
yaratish, asosiy fikrni anglash) orqali o‘quvchi o‘zlashtirgan til materialini faol muloqotda
qo‘llaydi.
Keyingi o‘rinda til materiali (25%) va kontekstual yondashuv (20%) turadi. Til materiali
o‘quvchining lug‘at boyligini va grammatik ko‘nikmasini shakllantiradi, kontekstual yondashuv
esa bu bilimlarni haqiqiy hayotiy vaziyatlarda qo‘llashga yo‘naltiradi.
Reflektiv baholash (15%) o‘quvchilarning tushunganini qayta bayon qilish, munosabat
bildirish va o‘z fikrini ifodalash ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Eng kam ulush
vizual resurslarga (10%) to‘g‘ri kelgan bo‘lsa-da, ular yosh o‘quvchilarning e’tiborini jalb etish
va matn mazmunini tushunishda muhim vosita sifatida qaraladi.
Ushbu tahlillar asosida, boshlang‘ich ta’lim jarayonida funksional savodxonlikni
shakllantirishga yo‘naltirilgan didaktik modelni tuzishda aynan topshiriqlarning mazmuni va
konteksti metodik markaz sifatida tanlanishi zarurligi isbotlanadi.
48
Boshlang‘ich sinf ingliz tili darslarida o‘quvchilarning funksional savodxonligini
badiiy asarlar yordamida shakllantirishning didaktik modeli.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining funksional savodxonligini shakllantirishda badiiy
asarlardan foydalanishga asoslangan didaktik model o‘qitish jarayonini bosqichma-bosqich,
tizimli va samarali tashkil etish imkonini beradi. Ushbu modelda kirish bosqichida darsning
asosiy maqsadi belgilanadi, yoshga mos badiiy matn tanlanadi hamda o‘quvchilarning
tayyorgarlik darajasi aniqlanadi. Bu bosqich o‘quv materialining individual qabul qilinishini
ta’minlab, til o‘rgatishga oid metodik ishlov uchun asos yaratadi. Keyingi jarayonda
o‘rgatilayotgan til materiali kontekstual yondashuv orqali boyitilib, multimodal vositalar
yordamida o‘quvchi faoliyati vizual, eshitish va emotsional jihatdan faollashtiriladi. Ayniqsa
topshiriqlar tizimi orqali o‘quvchilar matn asosida muloqotga kirishadi, fikrini bildiradi va
o‘zlashtirgan til birliklarini real vaziyatlarda qo‘llay boshlaydi.
Natijada o‘quvchilarda funksional savodxonlikning asosiy ko‘nikmalari – matnni
tushunish va qayta ifodalash, qisqa va lo‘nda so‘zlash, real muloqotda tilni to‘g‘ri ishlata olish,
fikr bildirish va munosabat ifodalash shakllanadi. Model yakunida esa refleksiya va baholash
jarayonlari orqali o‘quvchilar o‘z o‘zini baholashni, anglashni va fikrni tahlil qilishni o‘rganadi.
Ushbu modelda ta’lim subyekti sifatida o‘quvchining faolligi va mustaqil fikrlashi markazga
qo‘yiladi, bu esa chet tilini o‘rganish jarayonini faqat bilim olish emas, balki amaliy faoliyatga
aylantiradi. Shu jihatdan mazkur model boshlang‘ich ta’limda kommunikativ va
kompetensiyaviy yondashuvni uyg‘unlashtirgan samarali metodik mexanizm sifatida e’tirof
etiladi.
References:
Используемая литература:
49
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Гальскова Н.Д. Современная методика обучения иностранным языкам: Пособие
для учителя. — М.: АРКТИ, 2022. — 336 с.
2.
Ахмедова Н.М. Boshlang‘ich ta’limda ingliz tili o‘qitish metodikasi. — Toshkent: «Fan va
texnologiya», 2021. — 198 b.
3.
Савельева И.М., Шамов А.Н. Формирование функциональной грамотности младших
школьников на уроках иностранного языка. // Иностранные языки в школе. — 2022. —
№5. — С. 38–44.
4.
Ходжаева У.Б. Zamonaviy ta’lim jarayonida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning funksional
savodxonligini shakllantirish muammolari. // Ilm sarchashmalari. — 2023. — №1. — B. 56–
60.
5.
Кавалерова Л.Н. Методика формирования функциональной грамотности
средствами художественного текста. — М.: Просвещение, 2020. — 212 с.
6.
Назарова Д. Инглиз тили дарсларида бадиий матнлардан фойдаланиш орқали
мулоқот кўникмаларини шакллантириш. // Ўқитувчи журнали. — 2022. — №3. — Б. 25–
29.
7.
Nation, I.S.P. Teaching ESL/EFL Reading and Writing. — New York: Routledge, 2009. —
276 p.
8.
Cameron, L. Teaching Languages to Young Learners. — Cambridge: Cambridge University
Press, 2001. — 192 p.
9.
Harmer, J. The Practice of English Language Teaching. — 5th ed. — London: Pearson
Education, 2015. — 446 p.
10.
Vygotsky, L.S. Thought and Language. — Cambridge, MA: MIT Press, 1986. — 287 p.
