53
SABR VA CHIDAM FRAZEOLOGIZMLARINING TARIXIY-LINGVISTIK
ILDIZLARI
Jumayeva Muhabbat Mustakimovna
Navoiy davlat universiteti
jumayevamuhabbat547@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15869394
Annotatsiya.
Ushbu maqola sabr va chidam frazeologizmlarining tarixiy va lingvistik
ildizlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Sabr va chidam inson ruhiyatining mustahkamligi,
ijtimoiy hayotdagi o‘zgarishlarga qarshi turish qobiliyatini ifodalovchi muhim frazeologik
birliklardir. Maqolada bu frazeologizmlarning turli tillarda va madaniyatlarda qanday
rivojlanganligi, ularning tarixiy ildizlari va ijtimoiy hayotdagi o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek,
sabr va chidam frazeologizmlarining o‘zbek tilidagi o‘rni va rivojlanish jarayoni hamda ularning
xalq an’analaridagi o‘rni ko‘rsatilgan.
Kalit so‘zlar:
sabr, chidam, frazeologizmlar, tarixiy ildizlar, lingvistika, madaniyat,
tilshunoslik, ijtimoiy munosabatlar, o‘zbek tili, xalq an’analari.
ИСТОРИКО-ЛИНГВИСТИЧЕСКИЕ КОРНИ ФРАЗЕОЛОГИЗМОВ ТЕРПЕНИЯ
И ВЫНОСЛИВОСТИ
Жумаева Мухаббат Мустакимовна.
Навоийский Государственный Университет
jumayevamuhabbat547@gmail.com
Аннотация.
Данная статья посвящена изучению историко-лингвистических
корней фразеологии терпения и выносливости. Терпение и выносливость – важные
фразеологизмы, выражающие силу человеческого духа, способность противостоять
переменам в общественной жизни. В статье анализируется, как развивались эти
фразеологизмы в разных языках и культурах, их исторические корни и роль в
общественной жизни. Также показаны место и процесс развития фразеологии терпения
и выносливости в узбекском языке и их место в народных традициях.
Ключевые слова:
терпение, выносливость, фразеология, исторические корни,
языкознание, культура, языкознание, общественные отношения, узбекский язык,
народные традиции.
HISTORICAL-LINGUISTIC ROOTS OF THE PHRASEOLOGISMS OF PATIENCE
AND ENDURANCE
Jumayeva Muhabbat Mustaqimovna
Navoi State University
jumayevamuhabbat547@gmail.com
Annotation.
This article is devoted to the study of the historical and linguistic roots of the
phraselogisms of patience and endurance. Patience and endurance are important
phraseological units that express the strength of the human spirit, the ability to resist changes
in social life. The article analyzes how these phraseologisms have developed in different
languages and cultures, their historical roots and place in social life. It also shows the place and
development process of the phraseologisms of patience and endurance in the Uzbek language,
as well as their place in folk traditions.
54
Keywords:
patience, endurance, phraseologisms, historical roots, linguistics, culture,
linguistics, social relations, Uzbek language, folk traditions.
Frazeologizmlar tilshunoslikda juda muhim o‘ringa ega bo‘lib, ular tildagi tayyor,
barqaror birikmalar sifatida tilning boyligini, milliy madaniyat va mentalitetini ifodalaydi.
Frazeologizmlar, odatda, ko‘chma ma’noga ega bo‘ladi. Ularning tarkibiy qismlarining alohida
ma’nolari umumiy ma’noga to‘liq mos kelmaydi. Shu bois tilshunoslikda frazeologik ma’no va
uning tahlili alohida o‘rganiladi. Frazeologizm tilshunoslikda muhim o‘rin tutadi, chunki ular
tilning faqat grammatik yoki sintaktik tuzilmasini emas, balki uning madaniy, tarixiy va ruhiy
qatlamlarini ham aks ettiradi. Sabr va chidam kabi frazeologizmlar o‘zining ma’nosi va
ishlatilishida insonning ruhiy holati, ijtimoiy munosabatlar va an’anaviy qadriyatlarni yoritadi.
Bu maqolada sabr va chidam frazeologizmlarining tarixiy-tilshunoslik ildizlari tahlil qilinadi.
Frazeologizm bu nutqning yakuniy va mustahkam birligi bo‘lib, ikki yoki undan ortiq so‘zdan
tashkil topgan va muayyan ma’no ifodalovchi strukturadir. Frazeologizmlar, ko‘pincha,
o‘zlarining boy tarixiy ildizlari, madaniy va lingvistik aloqalari orqali ajralib turadi. Ayniqsa,
sabr va chidam kabi inson ruhiyatiga taalluqli tushunchalar o‘ziga xos frazologik ifodalarga ega.
Mazkur maqolada sabr va chidam frazeologizmlarining tarixiy-lingvistik ildizlari va ularning
rivojlanishiga oid tahlil yuritiladi. Ularning ijtimoiy hayotdagi o‘rni, madaniyatdagi ahamiyati
va tilda qanday shakllanganligi haqida fikr yuritiladi. Shuningdek, o‘zbek tilidagi sabr va chidam
frazeologizmlarining hozirgi zamon tilshunosligi doirasidagi ahamiyati ko‘rsatiladi.Mаvzugа
оid аdаbiyоtlаr tаhlili (Literаture review). Sabr va chidamga oid frazeologik birliklarning
tarixiy ildizlarini o‘rganish, nafaqat tilshunoslarga, balki xalqlarning madaniy va ijtimoiy
rivojlanish jarayonlarini ham tushunishga yordam beradi. Bu frazeologik birliklar tarixan
ijtimoiy hayotda ahamiyatli o‘rin tutgan va hozirgi kunda ham jamoatchilik, ma’naviyat va
shaxsiyatning muhim jihatlarini aks ettiradi. Ma’lum bir tilning xazinasi sifatida frazeologiyani
keltirish mumkin. Negaki frazeologiya xalqning tarixini, madaniyati va oʻziga xosligini
ko‘rsatadi. Frazeologizmlar, asosan, millatning urf-odatlarini, anʼanalarini o‘zida aks ettiradi.
Ammo ingliz tili frazeologiyasida milliy an`analarni ifodalab keluvchi fiziologik birlik (ushbu
ilmiy ishda frazeologik birliklar iborasi FB ko‘rinishida qisqartirilgan)lar bilan bir qatorda,
xalqaro frazeologizmlar ham uchraydi. Ba’zi frazeologik birliklarda arxaik elementlar saqlanib
qolgan. Frazeologik birliklarni nutqni bezaydigan vosita sifatidagina qarash noto‘g‘ri bo‘lib, ular
ham boshqa til birliklari singari yuqori informativ xususiyatga ega, tilda nominativ va
komunikativ funksiya bajaruvchi birliklardir. Frazeologik birliklari mavjud bo‘lmagan birorta
til ham yo‘q [6;183-b.]. Sabr va chidam frazeologizmlarini, ularning tarixiy kelib chiqishini
o‘rgangan ba’zi olimlar ularning yaratgan manbalari mavjud bo‘lib ular hozirgi kunga qadar
keng foydalanib kelmoqda. O‘tgan asrning 40–50-yillarida Sh.Rahmatullayev (1969),
G.A.Bayramov (1983), M.F.Chernov (1986) bu soxaga o‘z xissasini qo‘shgan [1;1203-
b.].Tаdqiqоt metоdоlоgiyаsi (Reseаrch Methоdоlоgy). Sabr va chidam frazeologizmlarining
tarixiy lingvistik ildizlariga bag‘ishlangan ushbu maqolada ilmiy tadqiqotning qiyosiy tahlil,
analiz, sintez kabi metodlaridan samarali foydalanildi. Bunda sabr va chidamning frazeologik
birliklari tarixiy kontekstda
qanday shakllanganini aniqlash maqsad qilingan. Buning uchun bir qator zamonaviy
lug‘atlar, etimologik manbalar va tilshunoslik tadqiqotlari asosida tahlil o‘tkazilgan.Tаhlil vа
nаtijаlаr (Аnаlysis аnd results). Sabr va chidam frazeologizmlari tarix davomida ko‘plab adabiy
55
asarlarda va xalq og‘zaki ijodida keng qo‘llanilgan. O‘zbek xalq og‘zaki ijodida sabr va chidam
bilan bog‘liq ko‘plab maqollar, hikmatlar va iboralar uchraydi. Bu iboralar insonning
kurashdagi muvaffaqiyatlari yoki muvaffaqiyatsizliklarini tasvirlaydi. Masalan, «sabr qilgan
sari, omad keladi» yoki «chidamli bo‘lsang, to‘rtta tog‘ni ham o‘tib ketasan» kabi iboralar sabr
va chidamning qadrlanib, ularga ijtimoiy-psixologik ma’no berilganini ko‘rsatadi. Sabr va
chidam tushunchalarining quyidagicha tahlil qilishimiz mumkin: Ular bir biridan quyidagicha
tasniflash mumkin.Sabr [a. chidam, bardosh, iroda, qat’iyat]. 1. Biror holat yoki hodisani
bardosh bilan kutish, qanoat qilish; o‘zini tiyish. Sabr tagi – sariq oltin. Maqol. Banda deganning
sabrdan boshqa chorasi yo‘q. Hamza, Tanlangan asarlar [2;411-b.]. Bu tushuncha etimologik
lug‘atda quyidagicha ma’no anglatadi. Sabr bu arabcha so‘z sabr (un) shakliga ega (APC, 427);
o‘zbek tiliga sad undoshini s undoshiga almashtirib qabul qilingan: sabr-сабр; ko‘p ma’noli
sabara felining toqatli bo‘ldi ma’nosi bilan (APC. 427) hosil qilingan I bob masdari bo‘lib
(ATG.142), toqat ma’nosini anglatadi [3;365-b.]. Sabr qilish iborasi ko‘pincha vaqt o‘tgach, sabr
natijasida yaxshi natijalarga erishishni anglatadi. Bu frazeologizmlar odamni og‘ir sharoitda
tinchlanishga, o‘ziga ishonishga va imkoniyatlarni kutishga undaydi. Chidam–qiyinchilik, dard,
alam, azob va sh.k.ga toqat qila olish qobiliyati; to‘zim, toqat, sabr-bardosh. Chidami yo‘q odam.
Chidam bermoq. – Kelsa boshga har og‘irlik, voh dema, Bardosh qilib, chidam ko‘rsat, oh dema.
Habibiy. Bola faqir har bir og‘irlikni chidam bilan yengishdan boshqa chorasi yo‘q [4; 479-b.].
Endi chidam so‘zining etimologik kelishini ko‘rib chiqamiz. Chidam – «sabr-toqat», «bardosh».
Bola faqirning har bir ogʻirlikni chidam bilan yengishdan boshqa chorasi yo‘q (Parda Tursun).
Bu ot eski o‘zbek tilida «bardosh ber-» ma’nosini anglatuvchi chыda fe’lidan -m qoʻshimchasi
bilan yasalgan; keyinchalik, a unlisi ä unlisiga almashgan, ы unlisining qattiqlik belgisi
yoʻqolgan: chida-+m=chidam, chidäm [5;424-b.]. Chidamli bo‘lish frazeologizmi esa, ko‘proq,
jismoniy yoki ma’naviy chidamning davomiyligini ta’kidlaydi, ya’ni, insonning uzoq vaqt
davomida qiyinchiliklarga qarshi kurashishga tayyorligini bildiradi. Bundan tashqari, bu
frazeologik birlik psixologik va ruhiy holatlarni ifodalovchi frazeologik birliklarda ishlatiladi.
Xulоsа vа tаkliflаr (Cоnclusiоn /Recоmmendаtiоns). Sabr va chidam frazeologizmlari
nafaqat tilning bir qismi, balki inson ruhiyatining va ijtimoiy muhitning aks sadosidir. Ularning
tarixiy va lingvistik ildizlarini o‘rganish, tilshunoslarga frazeologizmning taraqqiyotini, ijtimoiy
hayotdagi o‘rni va xalqning ma’naviy qadriyatlarini anglashda yordam beradi. Bu
frazeologizmlar xalqning ruhiy mustahkamligi, qiyinchiliklarga qarshi turish va ijtimoiy
hayotdagi o‘zgarishlarga moslashuvchanligini ifodalaydi. Sabr va chidam frazeologizmlarining
tarixiy-lingvistik ildizlari ularning keng tarqalgan va uzoq tarixga ega ekanligini ko‘rsatadi. Bu
frazalar nafaqat tilning leksik xususiyatlari, balki insoniyatning ruhiy va ma’naviy taraqqiyoti,
jamiyatdagi qadriyatlar bilan bog‘liq. Tarixiy, madaniy va lingvistik aspektlarni birlashtirgan
holda, sabr va chidam frazeologizmlarining rivojlanishi va ma’nosi, o‘zbek tilining va xalqining
ruhiyatini tushunishda muhim o‘rin tutadi. Shunday qilib, sabr va chidam frazeologizmlarining
tarixiy tilshunoslik ildizlarini o‘rganish, ularning tilshunoslikdagi o‘rnini va jamiyatdagi
ahamiyatini tushunishga imkon yaratadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Begmatov E., Umarov E., Hojiyev A. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. Toshkent, 2020, 411-bet.
56
2.
Begmatov E., Umarov E., Hojiyev A. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. Toshkent, 2020, 479-bet.
3.
Maksetova Z.T. Tilshunoslikda frazeologik birliklarning o‘rganilishi va ularning tasnifi.
Scientific Journal Impact Factor. February 2024, Volume 2, Issue 1, p. 101–106.
4.
Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining etimologik lugʻati. Toshkent, “Unuversitet”, 2003.
5.
Sapayeva Z.Sh. Ingliz va o‘zbek tillarida frazeologizmlarining semantik va
lingvokulturologik tahlili. Science and Education Scientific journal, Impact Factor 3.848,
January 2023, Volume 4, Issue 1, p. 132–137.
