60
БОЗОР ХИЗМАТЛАРИНИНГ МОЛИЯВИЙ ЙЎНАЛИШИДА ИННОВАЦИОН
РИВОЖЛАНИШ ХУСУСИЯТЛАРИ
Алимджанова Ойдин Нодировна
Бухоро давлат университети
мустақил тадқиқотчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.15877005
Иқтисодий фанда сўнгги йилларда ўтказилган тадқиқотларни таҳлил қилиш
асосида молиявий хизматлар кўрсатиш соҳасининг таркибий элементи ҳисобланган
банк тизимида инновацион хизматлар кўрсатиш амалиётининг шаклланиши билан
боғлиқ бўлган хусусиятни аниқлашга эришилди. Унга кўра, инновацион молиявий,
жумладан, банк хизматлари замонавий рақамли технологиялар билан молиявий
хизмат кўрсатиш соҳасини ўзаро интеграциялашуви натижасида шаклланган янгича
форматдаги “FinTech” технологияларига асосланган бўлиб, бундан кўзланган мақсад
молиявий ташкилотлар томонидан кўрсатилаётган хизматларни мижозларга
қулайлик яратиш, ҳамда рақобат муҳитини ривожлантириш орқали кўрсатилаётган
хизматларнинг самарадорлигини оширишга қаратилганлиги билан характерланиши
аниқланди.
Жумладан, Ф.Т. Фурлонг
1
, А.Н. Бергер
2
, Ж.Й. Абора
3
, Р. Вернер
4
, Д. Зҳанг
5
каби узоқ
хорижлик олимлар томонидан ўткзилган тадқиқотларни таҳлил қилиш асосида жаҳон
юқорида келтирилган ёндашувларга кўра, инновацион банк хизматлари ривожланиш
босқичлари 2-жадвалда келтирилган босқичларда ривожланганлиги аниқланди.
2-жадвал
Инновацион бозор хизматлари таркибида банк хизматлри кўрсатишнинг
ривожланиш босқичлари
6
Босқич ва амал
қилиш даври
Хусусиятлари
Шаклланган хизмат
турлари
Классик банк
фаолияти (ўрта
асрлар: X-XVI
асрлар)
Иқтисодий фанга “Банк” атамаси
кириб келди
Фоизли қарз бериш (кредит)
Флоренция ва Венецияда
дастлабки тижорат банклари
шаклланди
Валюта айирбошлаш
Депозит хизматлари
кенгайди
Йирик савдо
капитали
банклари
ривожланиш
Савдо ва саноат инқилоблари
бозор хизматлари таркибида
банкчилик хизматларини
ривожлантириш заруриятини
Крежитлаш ҳажми ортиб,
фоиз ставкалари кредит
турига қараб табақалашди
1
Furlong F.T. “Capital regulation and bank lending”, Economic Review-Federal Reserve Bank of San Francisco, No. 3,
1992. – p. 23.
2
Berger A.N. and Christa H.S.B. “How does capital affect bank performance during financial crises?”, Journal of
Financial Economics, Vol. 109 No. 1, 2013. – pp. 146-176
3
Abora J.Y., Agbloyor E.K. and Kuipo R. “Bank finance and export activities of small and medium enterprises”,
Review of Development Finance, Vol. 4 No. 2, 2014. – pp. 97-103,
4
Werner, R. A lost century in economics: Three theories of banking and the conclusive evidence. International Review
of Financial Analysis, Vol. 46, 2016. – pp. 361–379
5
Zhang, D., Cai, J., Dickinson, D. & Kutan, A. Non-performing loans, moral hazard and regulation of the Chinese
commercial banking system. Journal of Banking & Finance, Vol. 63, 2016. – pp. 48–60.
6
Муаллиф томонидан тузилган
61
босқичи
(Капитализмнинг
илк босқичлари:
XVII-XVIII асрлар)
оширди
Савдо капитали ҳажми ортиши
йирик тижорат банклари
фаолиятини йириклашувига
олиб келди
Депозит хизматлари ва
чеклар билан ишлаш
тизимлари шаклланди
Англияда биринчи марказий
банк (Англия банки) ташкил
этилди
Банк ноталари (банк қоғоз
пуллари) муомалага
киритилди
Замонавий
банкчилик
хизматларига
ўтиш босқичи
(XIX аср
ўрталаридан ХХ
асрнинг биринчи
ярми)
Банкчилик хизматлари
кўрсатишнинг меъёрий-ҳуқуқий
асослари ишлаб чиқила
бошланди
Тижорат банкларида
жамғарма фондлари ташкил
этилди
Замонавий тўлов тизимлари
шакллантирилди
Тижорат банклари
фаолиятида инвестицион
фаоллик ортди
Банклар фаолиятида инфляция
ва молиявий инқирозлар
шароитида бошқариш тизимлари
такомиллаштирилди
Банкчилик хизматлари
горизонтал
диверсификациялашди
Рақамли банк
фаолияти (ХХ
асрнинг иккинчи
ярмидан бугунги
кунга қадар)
Банчилик хизматлари соҳасида
ИТ индустрия маҳсулотлари
жорий этилди
Автоматлаштирилган банк
хизматлари
Интернет банкинг, масофавий
банк хизматлари кўрсатиш
иловалари ишлаб чиқилди
Рақамли пуллар
Тўлов тизимларида карталар,
электрон ҳисоб-китоблар
кенгайди
Блокчейн технологиялар ва
криптовалюталар
Ўтказилган таҳлиллар асосида, юқорида келтирилган ёндашувлар бўйича
инновацион банк хизматлари кўрсатиш амалиётини тушунтиришга қаратилган илмий
қарашларнинг хусусиятларини 3-жадвалда келтирилган тартибда қиёсий таҳлил
қилишга эришилди ва қуйидаги илмий хулосаларни шакллантирилди:
3-жадвал
Инновацион банк хизматлари кўрсатиш амалиётига бағишланган илмий
ёндашувлар гуруҳларининг қиёсий таҳлили
7
Ёндашувлар
Камчиликлари
Афзалликлари
Банк соҳасида
қўлланилиши
Классик
ёндашув
Банк хизматлари
кўрсатишнинг
технологик
хусусиятларига
эътибор
Иқтисодий ўсишни
рағбатлантириш
имкониятларига
устуворлик
қаратилади
Банк хизматлари нархи ва
улар
рақобатбардошлигини
оширишга устуворлик
қаратилади
7
Муаллиф томонидан тузилган
62
қаратилмаган
Технологик
ёндашув
Ижтимоий
омиллар инобатга
олинмаган
Инновацион банк
хизмаларида
технологик
ривожланиш
стратегик аҳамият
касб этган
“FinTech”, Блокчейн,
Рақамли банкинг,
блокчейн, сунъий
интеллектга асосланган
атоматлаштирилган банк
хизматлари, “Big Data”
таҳлили ва ҳ.к.
Инновацион
диффузия-
маркетинг
ёндашувлари
Инновацион ёки
рақамли
инфратузилманин
г ривожланиш
ҳолати етарли
даражада
инобатга
олинмайди
Тижорат банклари
мижозларининг
потенциал
талабига мос
келадиган
инновацион банк
хизматлари
кўрсатишни
қўллаб-
қувватлайди
“Очиқ банк (Open
Banking)” стратегиялари,
махсус
ихтисослаштирилган
мобил иловалар, махсус
шартлар асосида
индивидуал банк
хизматлари таклифи ва
ҳ.к.
Институциоа
н ёндашув
Инфратузилма
таркибига
кирувчи давлат
ёки назорат
ташкилотлари
сонини
кўпайтириш
бўйича асоссий
таклифлар
кўплиги
Ташқи муҳитнинг
таъсирини
баҳолаган ҳолда,
институтларнинг
инновацион
функцияларини
мақсадли
белгилайди
Регулятор (Марказий
банк) ва тизим (пул-
кредит ёки банк тизими)
таҳлилига қаратилган
биринчи, иқтисодий муносабатлар тизими амал қилишида банкчилик хизматлари
бозор хизматлари таркибида иқтисодий ўсишни рағбатлантиришда миллий
иқтисодиёт тармоқларидаги инвестицион ресурсларга бўлган талабни қондириши,
мамлакатдаги пул айланишини назорат қилиш, тўлов операцияларини амалга
ошириш, валюта айирбошлаш, аҳолига депозит хизматлари кўрсатиш асосида уларга
қўшимча даромад олиш имкониятларини яратиш каби молиявий хизматларга бўлган
эҳтиёжни қондирилишида муҳим аҳамият касб этади;
иккинчидан, инновацион банк хизматлари банкчилик тизимида мижозларнинг
ушбу турдаги хизматлардан фойдаланиш бўйича инновацион маҳсулотларга бўлган
эҳтиёжларига мос келадиган, мамлакатдаги амалдаги қонунчилик билан чекланмаган,
мавжуд инфратузилма таъминотига эга бўлган ҳолда, қулай ва арзон нархлардаги янги
турдаги банк хизматларининг кўрсатилишида намоён бўлади;
учинчидан, бугунги кунда инновацион банк хизматларини кўрсатиш амалиётини
ташкил этишда инновацион технологиялар, жумладан, блокчейн, “FinTech”, сунъий
интеллект (AI) га асосланган автоматлаштирилган хизмат кўрсатиш тизимлари, “Big
63
Data” маълумотлар базаси, рақамли ва масофавий банкинг каби дастурлардан кенг
фойдаланилиб, бу эса банк хизматларини ташкил этишда мижозга йўналтирилган
“Очиқ банкчилик” стратегияларини шаклланишига олиб келмоқда.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Furlong F.T. “Capital regulation and bank lending”, Economic Review-Federal Reserve
Bank of San Francisco, No. 3, 1992. – p. 23.
2.
Berger A.N. and Christa H.S.B. “How does capital affect bank performance during
financial crises?”, Journal of Financial Economics, Vol. 109 No. 1, 2013. – pp. 146-176
3.
Abora J.Y., Agbloyor E.K. and Kuipo R. “Bank finance and export activities of small and
medium enterprises”, Review of Development Finance, Vol. 4 No. 2, 2014. – pp. 97-103,
4.
Werner, R. A lost century in economics: Three theories of banking and the conclusive
evidence. International Review of Financial Analysis, Vol. 46, 2016. – pp. 361–379
5.
Zhang, D., Cai, J., Dickinson, D. & Kutan, A. Non-performing loans, moral hazard and
regulation of the Chinese commercial banking system. Journal of Banking & Finance, Vol. 63,
2016. – pp. 48–60.
