57
BUDJET MABLAG‘LARIDAN SAMARALI FOYDALANISHDA MOLIYAVIY
NAZORATNING ROLI
Jurayev Nomoz Tursunpulotovich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15876853
Davlat budjeti mamlakat moliyaviy tizimining markaziy elementi bo‘lib, ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanish jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Budjet orqali jamiyat ehtiyojlariga
yo‘naltiriladigan moliyaviy resurslar shakllantiriladi, taqsimlanadi va maqsadli sarflanadi.
Biroq ushbu jarayonlarning samaradorligi davlat tomonidan olib boriladigan moliyaviy
nazoratning mavjudligi va sifatiga bevosita bog‘liqdir. Moliyaviy nazorat - bu davlat
resurslarining to‘g‘ri, oqilona va maqsadli ishlatilishini ta’minlashga qaratilgan nazorat
faoliyati bo‘lib, u budjet mablag‘larining noqonuniy ishlatilishining oldini olishda muhim
vosita hisoblanadi.
Budjet mablag‘laridan samarali foydalanish - bu nafaqat moliyaviy tartib-intizom, balki
davlat siyosatining asosiy ko‘rsatkichlaridan biridir. Moliyaviy nazorat uch bosqichda amalga
oshiriladi: dastlabki nazorat (rejalashtirish bosqichida), joriy nazorat (ijro davomida) va
keyingi nazorat (hisobot davrida). Ushbu bosqichlarning har biri budjet ijrosi ustidan izchil va
tizimli yondashuvni talab qiladi.
Moliyaviy nazoratning asosiy maqsadi — budjet mablag‘larining manzilli va oqilona
sarflanishini, shuningdek, ularning kutilgan natijalarga olib kelishini ta’minlashdir. Bu
jarayonda davlat moliyaviy nazorat organlari Hisob palatasi, Iqtisodiyot va moliya vazirligi,
Soliq qo‘mitasi va boshqa tegishli tashkilotlar muhim rol o‘ynaydi. Ular nafaqat tekshiruv,
balki tahlil, baholash va monitoring funksiyalarini ham bajaradi. Davlat moliyaviy
nazoratining vazifalari sirasiga esa davlat byudjeti va maqsadli jamg‘armalar daromadlarining
to‘liq va o‘z vaqtida tushishini nazorat qilish, budjet intizomini mustahkamlash, moliyaviy
hisobotlarning haqqoniyligini baholash, shuningdek, davlat xarajatlarining samaradorligini
oshirishga qaratilgan tavsiyalar ishlab chiqish ham kiradi. Bundan tashqari, moliyaviy nazorat
davlat moliya boshqaruv tizimining ochiqligini va jamoatchilik oldidagi hisobdorligini
ta’minlashga xizmat qiladi. U iqtisodiy xavfsizlikni mustahkamlash, korrupsiyaviy xavflarni
aniqlash hamda davlat sektorida samarali boshqaruv tamoyillarini rivojlantirishda muhim
vosita hisoblanadi (1-jadval).
1-jadval
Davlat moliyaviy nazoratining asosiy vazifalari
№
Vazifa nomi
Izoh
1
Mablag’lardan maqsadli va oqilona
foydalanishni ta’minlash
Davlat byudjeti mablag‘larining belgilangan
yo‘nalishlarda sarflanishini nazorat qilish.
2
Qonunchilikka rioya etilishini
tekshirish
Moliyaviy va soliq qonunlari bajarilishini
nazorat qilish orqali intizomni mustahkamlash.
3
Davlat mulkini saqlash va
boshqarish
Davlat aktivlaridan samarasiz foydalanishning
oldini olish, isrofgarchilikni bartaraf etish.
4
Korrupsiya va
huquqbuzarliklarning oldini olish
Moliyaviy qonunbuzarliklarni aniqlash va
ularning takrorlanishini bartaraf etishga xizmat
qiladi.
58
5
Moliyaviy faoliyatni tahlil qilish va
baholash
Mablag‘lar harakati, shakllanishi va sarflanishi
ustidan chuqur tahlil va monitoring.
6
Ichki zaxiralarni aniqlash
Moliyaviy resurslardan foydalanishda
qo‘shimcha imkoniyatlarni izlab topish va
ulardan foydalanish.
7
Yagona moliyaviy siyosatga
ko‘maklashish
Davlatning umumiy iqtisodiy strategiyasiga
muvofiq ravishda moliyaviy barqarorlikni
ta’minlash.
8
Islohotlarning moliyaviy
monitoringi
Ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar doirasidagi
xarajatlarning samaradorligini nazorat qilish.
Davlat moliyaviy nazoratining obyekti sifatida faqat budjet mablag‘laridan
foydalanuvchi xo‘jalik yurituvchi subyektlar emas, balki davlat resurslaridan foydalanuvchi
har qanday tashkilotlar ham e’tiborga olinadi. Davlat moliyaviy nazorati tizimining muhim
funksiyalaridan biri – moliyaviy resurslardan foydalanishning barcha bosqichlarini qamrab
olgan holda nazorat organlari faoliyatining institutsional samaradorligini ta'minlashdan
iboratdir. Davlat moliyaviy nazorati davlat nazoratining ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib,
mamlakat iqtisodiy tizimining samarali faoliyat yuritishini ta’minlaydi.
Moliyaviy nazoratning samaradorligi budjet ijrosining shaffofligi, hisobdorlik
tamoyillariga rioya etilishi hamda korrupsiyaviy xavflarning minimallashtirilishida namoyon
bo‘ladi. Ayniqsa, raqamli texnologiyalar va avtomatlashtirilgan nazorat tizimlari orqali davlat
xarajatlari ustidan real vaqt rejimida nazoratni tashkil etish imkoniyati kengayib bormoqda.
Davlat moliyaviy nazoratining samaradorligini ta’minlash uchun barcha darajadagi
davlat hokimiyati va boshqaruv tizimlari o‘rtasida uzviy aloqadorlikka ega bo‘lgan, aniq
vakolatlar bilan belgilangan, tashkiliy, moliyaviy va huquqiy jihatdan ta’minlangan institutlar
tizimi zarur hisoblanadi. Bunday tizim davlatning moliyaviy-iqtisodiy siyosati vazifalarini
amalga oshirishi, aholining ijtimoiy-iqtisodiy hayot darajasini oshirishga xizmat qilishi lozim.
O‘zbekiston Respublikasida hozirgi kunda moliyaviy nazoratning turli darajadagi
subyektlari faoliyat yuritmoqda va ular o‘zaro funksional aloqadorlik asosida
integratsiyalashgan. Mazkur nazorat organlari yagona tizim doirasida, umumiy maqsadlarga
yo‘naltirilgan holda faoliyat yuritishi talab etiladi. Ularning asosiy vazifalari davlat moliyaviy
resurslarining to‘liq va o‘z vaqtida shakllanishini ta’minlash, byudjet mablag‘larining
saqlanishi, samaradorligi va maqsadli sarflanishi ustidan tizimli nazoratni amalga oshirishdan
iboratdir. Shuningdek, ushbu tizim moliyaviy faoliyatning qonuniyligi va iqtisodiy
samaradorligini oshirishga qaratilgan.
Moliyaviy nazorat davlat moliyasini boshqarish, xo‘jalik subyektlarining moliyaviy
faoliyatini tartibga solish va moliyaviy resurslar harakatini nazorat qilishda muhim
boshqaruv vositasi hisoblanadi. U moliyaviy munosabatlarning barcha bosqichlarini —
resurslarni shakllantirish, taqsimlash va foydalanish jarayonlarini qamrab oladi. Ushbu
nazorat maxsus shakl va uslublar orqali davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, hamda
yuridik shaxslar tarkibidagi maxsus bo‘limlar tomonidan amalga oshiriladi. Moliyaviy
nazoratning asosiy vazifasi iqtisodiy subyektlar tomonidan moliya-xo‘jalik faoliyatini tartibga
soluvchi normativ-huquqiy hujjatlarga va moliyaviy intizomga qat’iy rioya etilishini
tekshirishdan iboratdir.
59
Mazkur masalaning dolzarbligi ayniqsa 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan “Yangi
O‘zbekistonni rivojlantirish strategiyasi” doirasida kuchaymoqda. Ushbu strategiya davlat
moliyasining ochiqligi va samaradorligini ta’minlash, korrupsiyaga qarshi kurashish, va
ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarning moliyaviy asosi sifatida moliyaviy nazorat institutlarini
yanada rivojlantirishni nazarda tutadi.
Xulosa qilib aytganda, moliyaviy nazorat budjet mablag‘laridan samarali foydalanishni
ta’minlaydigan muhim boshqaruv vositasi bo‘lib, u davlatning ijtimoiy-iqtisodiy siyosatini
amalda ro‘yobga chiqarishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Moliyaviy nazoratning tizimli, shaffof
va natijador asosda amalga oshirilishi budjet resurslarining samaradorligini oshiradi, davlat
boshqaruvining ishonchliligini mustahkamlaydi va fuqarolarning davlat institutlariga bo‘lgan
ishonchini kuchaytiradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Шохин С.О. Проблемы и перспективы развития финансового контроля в
Российской Федерации. – М.: Финансы и статистика, 1999. С. 78-79
2.
Жиянова Н. Э. Управление государственными финансами. Учебное пособие. / - Т.:
"ИҚТИСОД-МОЛИЯ", 2019. - 384 с
3.
Мысляева И.И. Государственные и муниципальные финансы Учебник М: ИНФРА -
М, 2013. – 393стр.
4.
Васильева, В. М. Государственная политика и управление : учебник и практикум
для бакалавриата и магистратуры / В. М. Васильева, Е. А. Колеснева, И. А. Иншаков. —
М. : Издательство Юрайт, 2018. — 441 с.
