106
TASVIRIY SAN’AT TERMINOLOGIYASINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Kozimova Zulfiya Ismoilovna
Pavel Benkov nomidagi Respublika ixtisoslashtirilgan rassomlik
maktabi ona tili va adabiyoti fani o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16271821
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tasviriy san’at terminologiyasining o‘ziga xos
xususiyatlari, uning shakllanishi, rivojlanishi va amaliyotdagi ahamiyati tahlil etilgan. Tasviriy
san’at atamalari oddiy so‘zlardan farqli o‘laroq, estetik va texnik ma’noni ifodalovchi
tushunchalardir. Ular san’at asarlarining mazmuni, shakli, texnikasi va uslubiy xususiyatlarini
aniq tasvirlashda xizmat qiladi. Shuningdek, zamonaviy san’at rivoji bilan bog‘liq yangi
terminlar tizimi, o‘zbek tilidagi san’at atamalarining shakllanishidagi muammolar ham ko‘rib
chiqilgan. Ushbu tadqiqot tasviriy san’at tili va tafakkurini chuqurroq anglashda,
san’atshunoslikka oid ilmiy ishlarda va san’at ta’limida terminologik yondashuvning
ahamiyatini ochib beradi.
Kalit so‘zlar:
Tasviriy san’at, terminologiya, san’at atamalari, estetik tushunchalar, texnik
ifoda, kompozitsiya, kolorit, uslub, obraz, kontekst, ko‘p ma’nolilik, zamonaviy san’at, o‘zbekcha
terminlar, san’atshunoslik, san’at tili.
Аннотация:
В данной статье анализируются особенности терминологии
изобразительного искусства, ее формирование, развитие и практическое значение.
Термины изобразительного искусства, в отличие от обычных слов, являются
понятиями, выражающими эстетическое и техническое значение. Они служат для
точного изображения содержания, формы, техники и стилистических особенностей
произведений искусства. Также рассматривается система новых терминов, связанных с
развитием современного искусства, проблемы формирования терминов искусства в
узбекском языке. Это исследование раскрывает важность терминологического подхода
в более глубоком понимании языка и мышления изобразительного искусства, в
научных работах по искусствоведению и в художественном образовании.
Ключевые слова:
Изобразительное искусство, терминология, термины искусства,
эстетические понятия, техническое выражение, композиция, колорит, стиль, образ,
контекст,
многозначность,
современное
искусство,
узбекские
термины,
искусствоведение, язык искусства.
Tasviriy san’at — inson tafakkuri va ichki olamining estetik ifodasidir. Uning boy
mazmuni va murakkab shakl tuzilmalari o‘ziga xos tushuncha va atamalar tizimi orqali
ifodalanadi. Har bir san’at sohasi singari tasviriy san’at ham o‘z terminologiyasiga ega. Bu
terminlar san’at asarining texnik, uslubiy, mazmuniy jihatlarini ifodalashda muhim vosita bo‘lib
xizmat qiladi. Tasviriy san’at terminologiyasining o‘ziga xosligi esa uning obrazlilik, ko‘p
ma’nolilik, kontekstga bog‘liqlik va vaqt bilan o‘zgaruvchanlik kabi xususiyatlarida namoyon
bo‘ladi.
Avvalo, tasviriy san’at atamalari ko‘pincha obrazli va ko‘p qatlamli ma’noga ega bo‘ladi.
Masalan, “kompozitsiya” termini nafaqat tasvir elementlarining joylashuvini, balki ularning
estetik uyg‘unligini ham anglatadi. “Kolorit” esa rasmda ishlatilgan ranglarning o‘zaro
uyg‘unligi, hissiy ta’siri va g‘oyaviy yo‘nalishini bildiradi. Bu kabi terminlar oddiy texnik
tavsifdan tashqari, san’atshunoslik tafakkurining murakkab qatlamlarini ham o‘z ichiga oladi.
107
Ikkinchidan, tasviriy san’at terminologiyasi kontekstga bog‘liq holda farqli ma’nolarga
ega bo‘lishi mumkin. Masalan, “faktura” haykaltaroshlikda asarning material tuzilmasini
bildirsa, grafik san’atda yuzadagi chiziqlar va sirt ifodasi sifatida talqin qilinadi. Bu esa
terminlarning har bir san’at turiga mos ravishda qo‘llanilishi zarurligini ko‘rsatadi.
Uchinchidan, bu terminlar vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi yoki yangilanadi. Masalan,
zamonaviy san’atda “installyatsiya”, “multimedia”, “digital art” kabi yangi tushunchalar paydo
bo‘lgan. Bu holat tasviriy san’at tilining dinamik, zamonga moslashuvchan tizim ekanini
isbotlaydi.
Yana bir muhim jihat, o‘zbek san’atshunosligida terminlar tarjimasi va moslashtirilishi
bilan bog‘liq muammolardir. Ko‘plab atamalar xorijiy tillardan o‘zlashtirilgan bo‘lib, ularni
milliy san’at maktabi ruhiga mos tarzda ifodalash va izohlash ehtiyoji mavjud. Shu nuqtai
nazardan, tasviriy san’at terminologiyasini tizimlashtirish, izohli lug‘atlar tuzish, mahalliy ilmiy
maktablar faoliyatini kuchaytirish dolzarb masalalardan hisoblanadi.
Tasviriy san’at atamalarining morfologik tahlili atamani til sistemasida olib qaraydi,
alohida soʻz shakllari va ularning qanday bogʻlanganligini aniqlaydi. Masalan, bosh kelishikdagi
bo‘yoq, san’at, portret so‘zlari qaratqich kelishigida bo‘yoqning, san’atning, portretning, chiqish
kelishigida bo‘yoqdan, san’atdan, tushum kelishigida bo‘yoqni, san’atni kabi shakllar bilan
bogʻlangan. Demak, morfologiya san’atga oid atamalar turlanishining xususiyatlarini
tekshiradi, so‘zning morfologik tarkibi, uning shakllari va grammatik ma’nolari, so‘z turkumlari
va ularga xos shakl yasash yo‘llarini oʻrgatadi.
1
Morfologik tahlilning vazifasi faqat so‘z shakllari va ular anglatgan umumiy grammatik
ma’nolarni oʻrganish bilan cheklanmaydi. Lug‘aviy birliklaming semantik va shakl
xususiyatlarini aniqlash asosida belgilangan so‘zlarning leksik-grammatik kategoriyalari, ya’ni
so‘z turkumlari haqidagi ta’limotni oʻrganishdan iborat.
Tasviriy san`at turlari o`z xususiyatlariga qarab real borlikni obyektiv mavjud sifatlari -
hajm, rang, fazo, shuningdek, predmetning moddiy shakli va nurhavo muhiti, harakat va
o`zgarishlari hissini yaratadi. Bunda tasvirning hissiy konkretliligidan illyuzionizmgao`tish
mumkin. Tasviriy san`at faqat ko`rish mumkin bo`lgan narsalarnigina tasvirlab qolmay, balki,
asarlarida hodisalarning vaqtinchalik rivoji, uning u yoki bu qismi(fabula), erkin
hikoyanavislik, dinamik harakatlarni ham aks ettirib, dunyoni g`oyaviy o`zlashtirish
imkoniyatlarini kengaytiradi.
2
Tasviriy san`at insonning ruhiy qiyofasini, uning o`zgalar bilan o`zaro munosabatlarini,
tasviriy holatning psixologik va emotsional mazmunini ham yoritadi. Ba`zan mavjud bo`lmagan,
rassom tasavvurining mahsuli bo`lgan obrazlarni ham yuzaga keltiradi. Insoniyat tarixidagi
turli davrlarni aks ettiradi.
Fanlararo ensiklopedik tadqiqotlarni murakkablashtiradigan ikkinchi sabab -
ta’riflarning tavsif xususiyatidir. San’at tarixi, estetika va madaniyatshunoslikda fundamental
tushunchalarni raqamli belgilar yoki formulalar yordamida ifodalash mumkin bo'lgan aniq
fanlardan farqli o‘laroq, tushunchalarni aniqlashning asosiy vositasi tabiatan noaniq bo'lgan
1
D.S.Usmonova, R.A.Xojiakbarova “Tasviriy san’atga oid atamalarning morfologik xususiyatlari tahlili”. International
scientific-online conference. 5-6-bet.
2
M.B.Safaraliyeva. “Tasviriy san`at va uning terminlari haqida tushuncha”. Zamonaviy ilm-fan va ta’lim istiqbollari
ilmiy-amaliy konferensiya to‘plami. 2024/30-avgust
108
so'zdir.
3
Shu munosabat bilan ingliz tili noyob imkoniyatlarni taqdim etadi - Yevropa tillarining
eng yoshi, u tarixan yunon, lotin, roman, german va sharq shevalaridan ko'plab leksemalarni
o'zlashtirgan. Ingliz va o’zbek tillari tlining formulalari ma'no soyalariga boy va bu ob'ektiv
terminologiya ko'rinishini yaratadigan anglikizmlar yoki germanizmlarga murojaat qilishni
keraksiz qiladi. Biroq, o'tgan asr uchun tabiiy bo'lgan ilmiy tillarning baynalmilallashuvi har
doim ham o‘zgargan atamalarning asosli ravishda kiritilishi bilan bog‘liq.
Xulosa qilib aytganda, tasviriy san’at terminologiyasi faqat atamalar to‘plami emas, balki
bu san’atni tushunish, talqin qilish va unga ilmiy yondashishning muhim vositasidir. Uning
o‘ziga xosligi obrazli mazmun, ko‘p ma’nolilik, kontekstga bog‘liqlik va zamonaviylikka
moslashuvchanlikda namoyon bo‘ladi. Bu xususiyatlarni chuqur o‘rganish orqali
san’atshunoslik sohasi yanada boyitiladi, san’at tili esa aniq va tushunarli shaklga ega bo‘ladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
D.S.Usmonova, R.A.Xojiakbarova “Tasviriy san’atga oid atamalarning morfologik
xususiyatlari tahlili”. International scientific-online conference.
2.
M.B.Safaraliyeva. “Tasviriy san`at va uning terminlari haqida tushuncha”. Zamonaviy ilm-
fan va ta’lim istiqbollari ilmiy-amaliy konferensiya to‘plami. 2024/30-avgust.
3.
D.Y.Rahmonova “Tasviriy san’atga oid terminlarning fundamental asoslari”. Iqro jurnali
2023. IMPACT FACTOR (RESEARCH BIB) – 7,245.
3
D.Y.Rahmonova “Tasviriy san’atga oid terminlarning fundamental asoslari”. Iqro jurnali 2023. IMPACT FACTOR
(RESEARCH BIB) – 7,245
