103
BOSHLANG‘ICH SINFDA O‘QITUVCHI NUTQINING O‘QUVCHILAR MULOQOT
KOMPETENSIYASINI SHAKLLANTIRISHDAGI PSIXOPEDAGOGIK
IMKONIYATLARI
Kurbanova Santalat Nurmuxammedovna
Surxondaryo viloyati Termiz shahridagi
22-sonli maktab boshlangʻinch sinf oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16271369
ANNOTATSIYA:
Ushbu tezisda boshlang
‘
ich sinf o
‘
quvchilarining muloqot
kompetensiyasini shakllantirishda o
‘
qituvchi nutqining psixopedagogik ta
’
sir mexanizmlari
tahlil qilinadi. Muloqot kompetensiyasi boshlang‘ich sinf o‘quvchisida o
‘
z fikrini aniq ifodalash,
suhbatdoshni tinglash, ijtimoiy vaziyatga mos muloqot shaklini tanlay olish kabi
ko
‘
nikmalarning shakllanishini nazarda tutadi. Shuningdek, o
‘
qituvchi nutqi orqali sinfda
sog
‘
lom psixologik va lingvistik muhitni yaratish, o
‘
quvchilarda nutqiy faollikni oshirish hamda
ijtimoiy muloqotda qatnashish qobiliyatini rivojlantirish bo
‘
yicha samarali yo
‘
llar ko
‘
rsatib
beriladi. Tezisda mahalliy va xorijiy psixopedagog olimlarning qarashlari asosida metodik
tavsiyalar ham keltirildi.
KALIT SO‘ZLAR:
boshlang
‘
ich ta
’
lim, o
‘
qituvchi nutqi, muloqot kompetensiyasi,
psixopedagogik muhit, bolalar nutqi, og
‘
zaki ifoda, ijtimoiy muloqot, lingvistik rivojlanish,
emotsional ta
’
sir, dars jarayoni
Zamonaviy ta
’
lim tizimida shaxsga yo
‘
naltirilgan yondashuv asosida o
‘
quvchining
individual rivojlanishiga e
’
tibor kuchaymoqda. Ayniqsa, boshlang
‘
ich ta
’
lim bosqichi
bolalarning nutqiy, ijtimoiy va psixologik jihatdan shakllanishida asosiy poydevor bosqichi
bo
‘
lib xizmat qiladi. Ushbu bosqichda o
‘
quvchilarning muloqot kompetensiyasini
shakllantirish — nafaqat til o
‘
rgatishning, balki ijtimoiy munosabatga kirishish, fikrni aniq
ifodalash, faol tinglash va o
‘
zaro madaniyatli munosabat yuritishning muhim omili hisoblanadi.
Boshlang
‘
ich ta
’
limda mazkur kompetensiyani rivojlantirish jarayoni ko
‘
p jihatdan
o
‘
qituvchining og
‘
zaki nutq faoliyatiga, uning lingvistik va emotsional ifoda vositalaridan
foydalanish mahoratiga bevosita bog
‘
liq. O
‘
qituvchi tomonidan yaratiladigan psixologik iqlim,
sinfdagi lingvistik muhit va shaxsiy muloqot uslubi o
‘
quvchilarda o
‘
z fikrini erkin, ijtimoiy
maqbul tarzda ifodalashga zamin yaratadi. Zero, muloqot kompetensiyasi mustahkamlangan
o
‘
quvchi nafaqat dars jarayonida, balki kundalik hayotda ham ijtimoiy jihatdan faol va
madaniyatli muloqotga qodir shaxs bo
‘
lib shakllanadi.
Shu bois, boshlang
‘
ich sinf o
‘
quvchilarining muloqot kompetensiyasini shakllantirishda
o
‘
qituvchining nutqiy pozitsiyasi, psixopedagogik yondashuvi va muloqotga yo
‘
naltirilgan
metodik faoliyati alohida ilmiy-pedagogik tadqiqot mavzusi sifatida o
‘
rganilishi zarur.
Muloqot kompetensiyasi shaxsning ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishi, fikrini aniq,
ravon, ijtimoiy maqbul va kontekstga mos tarzda ifodalashi, suhbatdoshni tushunishi va unga
mos ravishda muloqot qurish qobiliyatidir. Ushbu kompetensiyaning boshlang
‘
ich bosqichda
shakllanishi, birinchi navbatda, sinfdagi nutqiy muhit, o
‘
qituvchining shaxsiy yondashuvi va
nutqiy faoliyati bilan chambarchas bog
‘
liqdir.
Psixopedagogik yondashuv nuqtayi nazaridan qaralganda, o
‘
qituvchi nutqi faqatgina
axborot yetkazuvchi vosita bo
‘
lib qolmay, balki bolaning emotsional, ijtimoiy va kommunikativ
rivojlanishida psixologik model sifatida ham namoyon bo
‘
ladi. L.S.Vygotskiy o
‘
zining "yaqin
taraqqiyot zonasi" haqidagi nazariyasida aynan muloqot orqali bolaning tafakkur, til va shaxsiy
104
o
‘
sishi faollashishini alohida ta
’
kidlaydi. Vygotskiyga ko
‘
ra, bola o
‘
z salohiyatining yuqori
darajalariga yetishi uchun uning nutqiy rivojlanishiga pedagogik vositachilik zarur bo
‘
ladi.
O
‘
zbekistonda ham bu boradagi tadqiqotlar orasida bir necha pedagoglarning ishlari
e
’
tiborga molikdir. Jumladan, M.X.Tohirova o
‘
qituvchi nutqini bola uchun til va fikrni anglashga
yo
‘
naltirilgan faol kommunikativ model sifatida talqin qiladi. Unga ko
‘
ra, boshlang
‘
ich sinf
o
‘
quvchisi muloqot qilishni darslik orqali emas, balki o
‘
qituvchining real nutqi orqali o
‘
rganadi.
Shuningdek, zamonaviy xorijiy manbalarda ham o
‘
qituvchi nutqi orqali bolalarning
kommunikativ salohiyatini shakllantirish zarurati alohida ko
‘
rsatib o
‘
tiladi. Masalan,
«Common European Framework of Reference (CEFR)»da muloqot kompetensiyasi
“
shaxsning
ijtimoiy holatlar doirasida fikr bildirish, tushunish, qayta ifoda etish va madaniyatlararo
muloqotga kirisha olish layoqati” sifatida ta
’
riflanadi. CEFR tavsiyalarida ayniqsa boshlang
‘
ich
bosqichdagi til o
‘
rgatish jarayonida o
‘
qituvchining til vositalarini kontekstual asosda qo
‘
llashi,
muloqotga ochiq bo
‘
lishi va o
‘
quvchini faol suhbatdosh sifatida shakllantirishi ustuvor tamoyil
sifatida belgilangan.
Amaliy kuzatuvlar shuni ko
‘
rsatadiki, o
‘
z nutqida boshlang‘ich sinf o‘quvchisiga
yo
‘
naltirilgan shaxsiy murojaatlar, ifodali ohang, so
‘
z va iboralarni soddalashtirib tushuntirish,
tinglovchini jalb etuvchi pauza va intonatsiyalardan foydalangan o
‘
qituvchilar sinfda faol
kommunikativ muhitni yaratishga erishadi. Bunday sharoitda o
‘
quvchilarning nutqiy faolligi
oshadi, ular erkin fikr bildiradi, muloqotda qatnashishga intiladi, savollar beradi, o
‘
zaro
suhbatda ishtirok etadi.
Bundan tashqari, o
‘
qituvchining nutqiy faoliyati orqali o
‘
quvchilarda
emotsional
xavfsizlik muhiti
vujudga keladi. Pedagogik psixologiya nuqtayi nazaridan, bolaning nutqiy
faolligi ko
‘
p hollarda uning o
‘
zini qulay his etishi, tinglanayotganini anglash va hurmat
qilinayotganini his etish bilan bog
‘
liq. O
‘
qituvchi nutqining aynan shunday ijobiy psixologik
muhitni yaratishdagi roli beqiyosdir.
Shu sababli, boshlang
‘
ich sinfda o
‘
qituvchining har bir darsdagi og
‘
zaki murojaati,
nutqining tuzilishi, intonatsiyasi, ohangdorligi, emotsional yondashuvi va didaktik mahorati
muloqot kompetensiyasi shakllanishining asosiy vositasi sifatida qaralishi lozim. Bu nafaqat
nutqiy kompetensiya, balki o
‘
quvchining shaxsiy rivojlanishiga xizmat qiladigan omildir.
O
‘
tkazilgan nazariy tahlil va amaliy kuzatuvlar natijasida shuni ishonch bilan aytish
mumkinki, boshlang
‘
ich sinfda o
‘
quvchilarning muloqot kompetensiyasini shakllantirishda
o
‘
qituvchi nutqining psixopedagogik ta
’
siri hal qiluvchi o
‘
ringa ega. O
‘
qituvchi nutqi o
‘
quvchi
uchun nafaqat axborot manbai, balki tilning real modelidir. U muloqot vositasi sifatida
bolalarda eshitish madaniyati, savol-javob madaniyati, emotsional ifoda va ijtimoiy muomala
odobini shakllantirishda faol rol o
‘
ynaydi.
Yana qo‘shimcha sifatida ayta olamizki, o
‘
z nutqini shaxsga yo
‘
naltirilgan, ifodali,
emotsional hamda muloqotga ochiq tarzda tashkil etuvchi o
‘
qituvchilar sinfda sog
‘
lom til
muhiti yaratadi. Bunday muhitda o
‘
quvchilar o
‘
z fikrini erkin bildiradi, ijtimoiy vaziyatlarga
mos nutqiy javob shakllantiradi va o
‘
zaro muloqotga faol kirishadi. Xususan, muloqot
kompetensiyasining quyidagi tarkibiy qismlari shakllanadi: fikrni tushunarli ifodalash,
suhbatdoshni tinglash, izoh berish, savol berish va javob qaytarish, ijtimoiy nuqtayi nazarni
anglash va unga mos muloqot uslubini tanlash.
Mazkur holatlardan kelib chiqib, quyidagi
amaliy-metodik tavsiyalar
ni ilgari surish mumkin:
105
1.
O
‘
qituvchi nutqi ustida ongli ishlash
: o
‘
qituvchilar nutqining mazmuni, soddaligi,
intonatsiyasi va emotsional ifoda vositalaridan foydalanish malakasini muntazam rivojlantirish
zarur.
2.
Lingvopsixologik refleksiya amaliyotini yo
‘
lga qo
‘
yish
: har bir darsdan so
‘
ng
o
‘
qituvchi o
‘
z nutqining bolalarga ta
’
siri haqida tahliliy fikr yuritishni odatga aylantirishi
kerak.
3.
Muloqotga yo
‘
naltirilgan interfaol metodlarni keng qo
‘
llash
: dramatizatsiya, rol
o
‘
ynash,
“
ochiq mikrofon”,
“
savol-qiziqish” usullari o
‘
quvchilarning kommunikativ faolligini
oshiradi.
4.
CEFR mezonlariga mos kompetensiyalarni bosqichma-bosqich shakllantirish
:
o
‘
qituvchi nutqi o
‘
quvchilarning A1-A2 darajadagi ijtimoiy nutq kompetensiyasini nazarda
tutgan holda qurilishi kerak.
5.
Emotsional xavfsizlik muhitini yaratish
: o
‘
qituvchining iliq, hurmatli va
rag
‘
batlantiruvchi ohangda muloqot olib borishi bolaning erkin fikrlashiga zamin yaratadi.
Xulosa qilib aytganda, boshlang
‘
ich ta
’
limda o
‘
qituvchi nutqining pedagogik va psixologik
jihatdan ongli tashkil etilishi nafaqat til o
‘
rgatish, balki shaxsni kommunikativ jihatdan
rivojlantirish uchun zarur asosdir. Bu esa muloqot kompetensiyasini shakllantirish orqali
ta
’
lim jarayonini ijtimoiy-tarbiyaviy kontekstda samarali tashkil qilishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ashurova D. O
‘
qituvchi nutqining kommunikativ jihatlari // Til va adabiyot ta
’
limi. – 2020.
– №3. – B. 67–71.
2.
Bruner D. Ta
’
lim madaniyati / Ingliz tilidan tarj. – T.: Ilm ziyo, 2004. – 214 b.
3.
Council of Europe. Common European Framework of Reference for Languages: Learning,
Teaching, Assessment – Companion Volume. – Strasbourg: Council of Europe Publishing, 2020.
– 228 p.
4.
G
‘
ulomova Z. Boshlang
‘
ich sinflarda muloqotli o
‘
yinlar orqali nutqni rivojlantirish //
Ilmiy-amaliy tadqiqotlar. – 2022. – №4. – B. 91–95.
5.
Jumayeva D. Boshlang
‘
ich sinf o
‘
quvchilari muloqot kompetensiyasini rivojlantirishda til
o
‘
rgatish metodikasi: Ped. fan. bo
‘
yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. –
Toshkent, 2021. – 28 b.
6.
Maxkamova M.M. Nutq madaniyati va notiqlik san
’
ati. – T.: Fan va texnologiya, 2018. – 192
b.
7.
Richards J.C. Communicative Language Teaching Today. – Cambridge: Cambridge
University Press, 2006. – 96 p.
