149
QIMMATBAHO METALLARNI OLTIN IZLOVCHILAR USULIDA QAZIB OLISH
AMALIYOTI
Adolat Settiyeva Faxriddin qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti o‘qituvchisi
Email: adolatsettiyeva@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16742442
Annotatsiya:
Ushbu maqola O'zbekiston Respublikasida qimmatli metallarni oltin
izlovchilar usulida qazib olish faoliyatining yangi huquqiy-huquqiy mexanizmlari va sud
xalqaro amaliyot bilan taqqosiy tahlilini o'z ichiga oladi. Hisob mamlakatda joriy etilayotgan
elektron auksion tizimi, yer qa'ri uchastkalaridan yuklash tartibi va byudjetlarga tushumlarni
taqsimlash jarayonlarini tahlil qiladi.
Maqolada Avstraliya, Kanada, Braziliya va Janubiy Afrika mamlakatlarining kichik
miqyosdagi oltin qazib olish tajribalari chuqur o'rganilgan. Har bir mamlakatning qoidalarilash
tizimi, ekologik nazorat mexanizmlari, yer uchastkasi o'z nazorati va muddatlari, tomonidan
hamjamiyatlar bilan hamkorlik yo'llari taqqosiy tahlil qilingan.
Kalit so'zlar:
oltin izlovchilar usuli, qimmatbaho metallar qazib olish, yer qa'ri mineral
resurslardan qo'shimcha yuklash, elektron auksion, Davlat geologiya va mineral resurslar
qo'mitasi, aholi bandligi, tadbirkorlik, xalqaro amaliyot, yong'in, Kanada amaliyoti, Braziliya
garimpo, Janubiy Afrika konchilik ruxsati, ekologik nazorat, yer rekultivatsiyasi, atrof muhitni
zararsizlantirish, byudjet, mineral resurslar, kichik miqyosdagi qazib olish, soliqlar, mineral
resurslar.
Mamlakatimizda aholi bandligini ta'minlash va hududiy ijtimoiy masalalarni hal qilish
maqsadida qimmatbaho metallarni oltin izlovchilar usulida qazib olish faoliyatiga qonunchilik
bilan ruxsat etilishi qimmatbaho metallar va qimmatbaho toshlar muoamalasi sohasidagi yangi
bir yo‘nalish sifatida qayd etilmoqda. Hozirda mamlakatimizda tadbirkorlik
tavakkalchiligigining bitta shakli sifatida ushbu sihani huquqiy jihatdan tartibga solishning
yangi mexanizmlari ishlab chiqilmoqda.
O'zbekiston Respublikasida qimmatbaho metallarni oltin izlovchilar usulida qazib olish
faoliyati yer qa'ridan foydalanishning alohida turi sifatida belgilangan
1
. Ushbu faoliyatning
asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat.
-aholi bandligini ta'minlash va tadbirkorlikni rivojlantirish orqali ijtimoiy masalalarni hal
qilish.
-yer qa'ri uchastkalarini samarali o'zlashtirish va mineral resurslardan optimal
foydalanish.
-oltin va zargarlik mahsulotlari ishlab chiqarishni ko'paytirish orqali iqtisodiyotni
diversifikatsiya qilish.
-qonuniy oltin qazib olish faoliyatini soddalashtirilgan legalizatsiyalash tartibotiga
o‘tqazish va sohani tizimli, elektorn nazorat ostiga olish.
Yangi islohatlarga asosan, qimmatbaho metallarni oltin izlovchilar usulida qazib olish
uchun yer qa'ri uchastkalaridan foydalanish huquqi uchun ruxsatnoma Davlat geologiya va
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Qimmatbaho metallarni oltin izlovchilar usulida qazib olish faoliyatini
amalga oshirish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-4030-son Qarori. (Qonun hujjatlari
ma’lumotlari milliy bazasi, 27.11.2018-y., 07/18/4030/2224-son; 22.04.2021-y., 07/21/5083/0371-son, Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi, 09.04.2022-y., 06/22/101/0288-son;
27.04.2024-y., 06/24/67/0307-son
)
150
mineral resurslar qo'mitasi tomonidan "E-AUKSION" elektron savdo platformasida elektron
auksion yakunlari bo'yicha beriladi
2
. Bitta talabgorga ruxsatnoma asosida berilgan yer qa'ri
uchastkalarining umumiy maydoni yil davomida 20 gektardan oshmasligi, o'lchamlari esa 5
gektargacha bo'lgan uchastkalar taqdim etilishi nazarda tutilgan
3
.
Bunda, elektron auksionlar natijasida olingan pul mablag'lari teng ulushlarda ikki
yo'nalishda taqsimlanadi:
-
qimmatbaho metallar qazib olinadigan hududlardagi mahalliy byudjetga qo'shimcha
daromad manbai sifatida;
-
O'zbekiston hududida mineral xomashyo bazasini rivojlantirish dasturlarini amalga
oshirishga
4
Avstraliya
dunyodagi eng yirik oltin ishlab chiqaruvchilardan biri bo'lib, kichik
miqyosdagi oltin qazib olish faoliyati uchun rivojlangan tartibga solish tizimiga ega.
Avstraliyaning har bir shtatida o'ziga xos qonunchilik mavjud. Avstraliyada "Prospecting
License" (qidiruv litsenziyasi) tizimi qo'llaniladi, bu kichik miqyosdagi qazib olish faoliyati
uchun mo'ljallangan. Western Australia shtatida bunday litsenziyalar odatda 200 gektargacha
bo'lgan uchaskalar uchun 2 yil muddatga beriladi. Queensland shtatida esa "Fossicking Permit"
(qidiruv ruxsatnomasi) tizimi mavjud bo'lib, bu qiymati o‘ta yuqori bo‘lgan qimmatbaho
metallar va qimmatbaho toshlarni qazib olish faoliyati uchun mo'ljallangan
Avstraliya amaliyotining muhim xususiyati shundaki, u ekologik talablarni juda qattiq
nazorat qiladi. Har qanday qazib olish faoliyati uchun “Environmental Impact Assessment”
(atrof-muhitga ta'sir baholash) o'tkazish majburiydir. Shuningdek, rehabilitatsiya (qayta
tiklash) bondi to'lash talab etiladi, bu yer rekultivatsiya qilish xarajatlarini qoplash uchun
mo'ljallangan.
5
Kanada
ham oltin qazib olish sohasida ilg'or amaliyotga ega mamlakatlardan biridir.
Kanadada "Placer Mining" (sochma oltin qazib olish) faoliyati uchun alohida tartibga solish
tizimi mavjud. British Columbia provinsiyasida “Placer Mining Act” (Sochma oltin qazib olish
qonuni) amal qiladi.
Kanadaning Yukon hududida “Free Miner Certificate” (erkin konchi guvohnomasi) tizimi
qo'llaniladi, bu individual konchilarga kichik miqyosdagi qazib olish huquqini beradi. Bu
guvohnoma yillik asosda yangilanadi va nisbatan arzon narxda (taxminan 25-50 Kanada
dollari) beriladi.
Kanadaning muhim xususiyati shundaki, u mahalliy “First Nations” (tubjoy xalqlar) bilan
kelishuv asosida faoliyat yuritishni talab qiladi. Bu ijtimoiy mas'uliyat va mahalliy
hamjamiyatlar bilan hamkorlik aspektini ta'minlaydi.
6
2
O’sha manba
3
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Qimmatbaho metallarni oltin izlovchilar usulida qazib olish faoliyatini amalga
oshirish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-4030-son Qarori. (Qonun hujjatlari
ma’lumotlari milliy bazasi, 27.11.2018-y., 07/18/4030/2224-son; 22.04.2021-y., 07/21/5083/0371-son, Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi, 09.04.2022-y., 06/22/101/0288-son;
27.04.2024-y., 06/24/67/0307-son
)
4
and
https://www.mining-technology.com/data-insights/gold-in-australia/
5
https://www.statista.com/statistics/1039391/australia-gold-production-volume/
6
https://www.wagov.pipeline.preproduction.digital.wa.gov.au/service/natural-resources/mineral-
151
Braziliya
Lotin Amerikasining yirik oltin ishlab chiqaruvchi mamlakati sifatida
"Garimpo" deb ataladigan kichik miqyosdagi oltin qazib olish faoliyati uchun o'ziga xos tizimga
ega. Braziliya qonunchiligida bu faoliyat "Artisanal and Small-scale Gold Mining"
(hunarmandchilik va kichik miqyosdagi oltin qazib olish) deb ataladi.
Braziliyada DNPM (Departamento Nacional de Produção Mineral) tomonidan "Permissão
de Lavra Garimpeira" (kichik miqyosdagi qazib olish ruxsatnomasi) beriladi. Bu ruxsatnoma
odatda 50 gektargacha bo'lgan uchastkalar uchun beriladi va 5 yil muddatga amal qiladi.
Biroq Braziliya amaliyotida ekologik va ijtimoiy muammolar mavjud bo'lib, xususan
Amazon mintaqasida noqonuniy qazib olish faoliyati katta ekologik zarar keltirmoqda. Bu holat
O'zbekiston uchun Braziliya modelini to'liq qo'llashda ehtiyotkor bo'lish zarurligini ko'rsatadi.
7
Janubiy Afrika
oltin qazib olish sohasida boy tarixga ega bo'lib, "Small-scale Mining"
korxonasi hududda rivojlangan huquqiy bazaga ega. Janubiy Afrikada “Mineral and Petroleum
Resources Development Act” (MPRDA) asosida kichik miqyosdagi qazib olish faoliyati tartibga
solinadi.
Janubiy Afrikada "Mining Permit" tizimi qo'llaniladi, bu kichik miqyosdagi operatsiyalar
uchun mo'ljallangan. Bu ruxsatlar odatda 1.5 gektargacha bo'lgan uchastkalar uchun beriladi
va maksimal 5 yil muddatga amal qiladi.
Janubiy Afrika amaliyotining muhim jihati "Mining Charter" (qazib olish xartiyasi)
mavjudligi bo'lib, bu “Black Economic Empowerment “(qora tanli aholining iqtisodiy
huquqlarini kengaytirish) dasturining bir qismidir
8
.
O'zbekiston tizimi xalqaro amaliyot bilan bir qator o'xshash jihatlarga ega. Birinchidan,
elektron auksion tizimi zamonaviy global tendensiyalarga mos keladi va shaffoflikni
ta'minlaydi. Avstraliyaning ba'zi shtatlari va Kanadaning ayrim provinsiyalari ham online
tender tizimlaridan foydalanadi.
Ikkinchidan, yer rekultivatsiya qilish majburiyati deyarli barcha rivojlangan
mamlakatlarda mavjud. Bu ekologik mas'uliyat prinsipini aks ettiradi va O'zbekiston
yondashuvining xalqaro standartlarga muvofiqligini ko'rsatadi.
Uchinchidan, mahalliy byudjetlarga tushumlarni yo'naltirish mexanizmi ko'plab
mamlakatlarda qo'llaniladi. Kanada va Avstraliyada ham royalty (litsenziya to'lovlari) mahalliy
hokimiyatlarga yo'naltiriladi.
Yaqin istiqbolda Xalqaro sertifikatlash standartlarini joriy etish, shuningdek, Responsible
Mining Initiative (mas'ul qazib olish tashabbusi) kabi dasturlarga qo'shilish choralarini ko‘rish
O‘zbekistonda qimmatbaho toshlar va qimmatbaho metallar qazib olish ishini yanada
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, regional hamkorlik mexanizmlarini rivojlantirish ham muhim bo‘lib,
Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan tajriba almashish va umumiy standartlar ishlab chiqish
maqsadga muvofiq
Ilmiy-tadqiqot faoliyatini kuchaytirish orqali qazib olish texnologiyalarini
takomillashtirish va atrof-muhitga salbiy ta'sirni kamaytirish bo‘yicha amaliy choralar
ko‘rishni tizimli yo‘lga qo‘yish lozim.
7
https://www.climatepolicyinitiative.org/publication/presidential-decrees-exacerbate-the-contradiction-in-mining-
regulations-at-the-expense-of-the-environment/
8
https://transparency.org.au/publications/south-africa-mining-licence-process-map/
152
O'zbekistonda qimmatbaho metallarni oltin izlovchilar usulida qazib olish tizimining joriy
etilishi mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy salohiyatini oshirishga qaratilgan muhim qadam
hisoblanadi. Xalqaro amaliyot bilan solishtirish shuni ko'rsatadiki, O'zbekiston yondashuvining
asosiy tamoyillari global tendensiyalarga mos keladi, ammo ba'zi jihatlarda o'ziga xos
xususiyatlarga ega.
Avstraliya, Kanada, Braziliya va Janubiy Afrika tajribalarini o'rganish O'zbekiston uchun
muhim bo‘lib, ekologik nazoratni kuchaytirish, mahalliy hamjamiyatlar bilan hamkorlikni
rivojlantirish va texnologik innovatsiyalarni joriy etish yo'lida zarur choralarni taqdim etadi.
Xalqaro eng yaxshi amaliyotlardan foydalanish va mahalliy sharoitlarga moslashish orqali
O'zbekiston qimmatbaho metallar va qimmatbaho toshlar qazib olish ishini tashkil etish
sohasida mintaqaviy ustunlikka ega bo‘lgan mamlakatlardan biriga aylanishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
“Qimmatbaho metallar va qimmatbaho toshlar to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi
Qonuni. https://lex.uz/uz/docs/-5595448 (Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi,
24.08.2021-y., 03/21/710/0815-son; 07.02.2025-y., 03/25/1025/0116-son; 18.04.2025-y.,
03/25/1058/0355-son; 18.04.2025-y., 03/25/1059/0357-son)
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Qimmatbaho metallarni oltin izlovchilar
usulida qazib olish faoliyatini amalga oshirish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF-4030-son Qarori. (Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 27.11.2018-y.,
07/18/4030/2224-son; 22.04.2021-y., 07/21/5083/0371-son, Qonunchilik ma’lumotlari
milliy bazasi, 09.04.2022-y., 06/22/101/0288-son; 27.04.2024-y., 06/24/67/0307-son)
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “Yangi O‘zbekistonning
2022–2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF–60-son
Farmoni//https://lex.uz/docs/5841063.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Zargarlik sanoatini davlat tomonidan qo‘llab-
quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori, (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari
to‘plami, 2017-y., 32-son, 809-modda; Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 01.03.2018-
y.,
07/20/3577/0871-son,
20.05.20.05.2019-y.,
06/19/5721/3149-son,
23.09.23.09.23.09.2020-y., 06/20/6066/1317-son) https://lex.uz/uz/docs/-3302648
5.
https://investingnews.com/daily/resource-investing/precious-metals-investing/gold-
investing/top-gold-producing-countries/
6.
https://www.mining-technology.com/data-insights/gold-in-australia/,
7.
https://www.statista.com/statistics/1039391/australia-gold-production-volume/
https://www.wagov.pipeline.preproduction.digital.wa.gov.au/service/natural-
resources/mineral-resources/prospecting-licences
9.
https://www.climatepolicyinitiative.org/publication/presidential-decrees-exacerbate-
the-contradiction-in-mining-regulations-at-the-expense-of-the-environment/
10.
https://transparency.org.au/publications/south-africa-mining-licence-process-map/
11.
Istanbul Mineral va metallar eksportchilari uyushmasi (IMMEX). "Turkiya zargarlik
153
buyumlari eksporti statistikasi", 2024 yil.
12.
Italiya ko'rgazmalar guruhi. "VicenzaOro: Italiya zargarlik buyumlari bozori tahlili", 2024
yil.
