17
ESHITISHIDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALARNING BILISH JARAYONLARINI
RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI
Abdullayeva Umida Qahramonovna
Buxoro Innovatsiyalar universiteti
pedagogika, psixologiya va sport kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16760783
Annotatsiya:
Ushbu maqolada eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning bilish jarayonlari
— diqqat, xotira, tafakkur, idrok va nutqning rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillar tahlil qilingan.
Shuningdek, eshitish cheklovlari bilan yashayotgan bolalarda kognitiv faoliyatning shakllanishi
va rivojlanishi, maxsus pedagogik yondashuvlarning o‘rni, vizual va taktil sezgi orqali
kompensator mexanizmlarning rivojlanishi yoritib berilgan. Maqola maxsus pedagogika,
defektologiya va inkluziv ta’lim sohasida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar uchun foydalidir.
Kalit so’zlar:
Eshitish nuqsoni, bilish jarayonlari, diqqat, xotira, idrok, maxsus
pedagogika, kompensator mexanizmlar, surdotarbiya.
ОСОБЕННОСТИ РАЗВИТИЯ ПОЗНАВАТЕЛЬНЫХ ПРОЦЕССОВ У ДЕТЕЙ С
НАРУШЕНИЕМ СЛУХА
Абдуллаева Умида Кахрамоновна
Бухарский университет инноваций Преподаватель кафедры педагогики,
психологии и спорта
Аннотация:
В данной статье проанализированы факторы, влияющие на развитие
познавательных процессов — внимания, памяти, мышления, восприятия и речи — у
детей с нарушением слуха. Также освещены формирование и развитие когнитивной
активности у детей с ограничениями слуха, роль специальных педагогических подходов,
а также развитие компенсаторных механизмов через визуальное и тактильное
восприятие. Статья будет полезна специалистам в области специальной педагогики,
дефектологии и инклюзивного образования.
Ключевые слова:
Нарушение слуха, познавательные процессы, внимание, память,
восприятие, специальная педагогика, компенсаторные механизмы, сурдопедагогика.
CHARACTERISTICS OF THE DEVELOPMENT OF COGNITIVE PROCESSES IN
CHILDREN WITH HEARING IMPAIRMENTS
Abdullaeva Umida Kahramonovna
Bukhara University of Innovations Lecturer of the Department of Pedagogy,
Psychology, and Sports
Abstract:
This article analyzes the factors affecting the development of cognitive
processes — attention, memory, thinking, perception, and speech — in children with hearing
impairments. It also highlights the formation and development of cognitive activity in children
living with hearing limitations, the role of special pedagogical approaches, and the development
of compensatory mechanisms through visual and tactile perception. The article is useful for
specialists working in the fields of special pedagogy, defectology, and inclusive education.
Keywords:
Hearing impairment, cognitive processes, attention, memory, perception,
special pedagogy, compensatory mechanisms, surdopedagogy.
18
Kirish:
Eshitish — inson uchun asosiy sezgi organlaridan biri bo‘lib, u orqali bola atrof-
muhit bilan o‘zaro aloqaga kirishadi, nutqni egallaydi, shaxsiyati va tafakkuri shakllanadi.
Eshitish qobiliyatining buzilishi yoki yo‘qligi nafaqat kommunikativ, balki bilish jarayonlariga
ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bunday bolalar axborotni eshitish orqali emas, balki ko‘rish,
teginish, hid bilish orqali qabul qilishga majbur bo‘ladi. Shu sababli, ularning bilish jarayonlari
o‘ziga xos yo‘l bilan rivojlanadi va maxsus pedagogik yondashuvlarni talab qiladi.
Bola rivojlanishida eshitish organining ahamiyati beqiyosdir. Eshitish orqali bola tashqi
muhit bilan aloqa o‘rnatadi, nutq o‘rganadi va atrofdagi hodisalarni anglaydi. Ammo eshitishida
nuqson mavjud bo‘lgan bolalarda bu jarayonlar murakkablashadi. Shunga qaramay, ular to‘g‘ri
ta’lim-tarbiya, moslashtirilgan muhit va maxsus metodik yondashuvlar yordamida bilish
faoliyatlarini rivojlantirishlari mumkin.
1. Bilish jarayonlarining mazmuni va ahamiyati
Bilish jarayonlari — bu bolaning olamni idrok etishi, uni anglab yetishi va unga
munosabat bildirish shakllaridir. Bu jarayonlar ichida idrok, diqqat, xotira, tafakkur va nutq
asosiy o‘rin tutadi.
2. Eshitish nuqsoni va bilish jarayonlariga ta’siri
Eshitish nuqsoni bolaning tashqi olam haqidagi tasavvurlarini shakllantirishiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, og‘zaki nutqning yetarlicha rivojlanmasligi tafakkur va
tushunchalarning shakllanishini sekinlashtiradi. Bu holat eshitish cheklovli bolalarda
diqqatning tez chalg‘uvchanligi, xotiraning sustligi va idrokning kechikishi bilan namoyon
bo‘lishi mumkin.
3. Kompensator mexanizmlar va ularning roli
Eshitish nuqsoni mavjud bo‘lgan bolalarda boshqa sezgi organlari — ko‘rish, teginish, hid
bilish kuchayadi. Bu kompensator imkoniyatlar to‘g‘ri rivojlantirilsa, bilish jarayonlaridagi
kamchiliklar qisman qoplanishi mumkin.
4. Maxsus pedagogik yondashuvlar
Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlashda surdotarbiya metodlari, imo-ishora
tili, vizual didaktik materiallar, logopedik mashg‘ulotlar katta ahamiyatga ega. Bu usullar
bolaning nutqiy va bilish rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning bilish jarayonlarini rivojlantirishda maxsus
yondashuvlar, individual ta’lim dasturlari va ota-ona hamkorligi muhim ahamiyatga ega. To‘g‘ri
tashkil etilgan ta’lim va tarbiya jarayoni natijasida bunday bolalar jamiyatda faol ishtirok
etuvchi, mustaqil fikrlovchi shaxs sifatida shakllanishi mumkin.
Kompensator mexanizmlar
Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarda boshqa sezgi organlari faolroq rivojlanadi. Bu
holatni "kompensator rivojlanish" deb atash mumkin. Masalan:
Ko‘rish
orqali bola atrofdagi hodisalarni aniqlab, axborotni vizual obrazlar shaklida qabul
qiladi;
Teginish
orqali shakl, harorat, faktura kabi fizik xususiyatlarni sezadi;
Lab o‘qish
(lablardan so‘zni anglash) – eshitish cheklovi bo‘lgan bolalarda muhim
muloqot vositasiga aylanadi;
I
mo-ishora tili
– ijtimoiy muloqotda asosiy aloqa shakliga aylanishi mumkin.
Maxsus pedagogik yondashuvlar
Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlashda quyidagi metod va yondashuvlar muhim:
19
Surdotarbiya
– eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun maxsus metodika asosida
o‘qitish va tarbiyalash tizimi;
Vizual didaktik materiallar
– dars jarayonida ko‘rgazmali vositalar, rasmlar,
piktogramma va videomateriallardan foydalanish;
Individual yondashuv
– har bir bolaning imkoniyat va ehtiyojlariga mos dastur asosida
ishlash;
Texnik vositalar
– eshitish apparatlari, kochlear implantlar, maxsus dasturlar;
Inkluziv ta’lim
– umumiy ta’lim muassasalarida bunday bolalarni moslashtirilgan
uslubda o‘qitish va rivojlantirish.
Ijtimoiy-psixologik qo‘llab-quvvatlash
Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar ko‘pincha o‘zini jamiyatdan ajratilgan yoki yetarlicha
anglanmagan deb his qiladi. Shuning uchun:
Ota-onalar bilan hamkorlik;
Psixologik maslahatlar;
Ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish;
O‘ziga ishonchni mustahkamlashga qaratilgan mashg‘ulotlar muhim rol o‘ynaydi.
Xulosa:
Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar intellektual imkoniyatlarga ega bo‘lishlariga
qaramasdan, ularning bilish jarayonlari turlicha rivojlanadi. Bu rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash
uchun maxsus pedagogik yondashuvlar, kompensator vositalar va individual o‘qitish
metodlarini tatbiq etish zarur. Bunday bolalarning ijtimoiy integratsiyasini ta’minlash uchun
jamiyat, ota-ona va pedagoglar hamkorlikda harakat qilishi lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ziyayeva M.M.
Maxsus pedagogika
– Toshkent: “O‘qituvchi” nashriyoti, 2019. – 260 bet.
→ [sah. 55–89]: Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning bilish jarayonlari haqida.
1.
Raximova N.N., Turg‘unova Z.I.
Surdotarbiya: eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan
ishlash metodikasi
– Toshkent: TDPU nashriyoti, 2021. – 188 bet.
→ [sah. 42–75]: Kompensator
mexanizmlar va idrok faoliyati haqida ma’lumotlar.
2.
Глухов В.П.
Специальная психология
– Москва: Академия, 2015. – 320 с.
→ [стр. 102–
150]: Познавательное развитие детей с нарушениями слуха.
3.
Мастюкова Е.М.
Дети с нарушениями слуха: психология и педагогика
– Москва:
Владос, 2017. – 288 с.
→ [стр. 65–119]: Роль зрения и тактильных ощущений в
познавательной деятельности.
4.
Солдатова Г.У.
Инклюзивное образование: теория и практика
– Санкт-Петербург:
Питер, 2018. – 256 с.
→ [стр. 90–132]: Психолого-педагогическая поддержка
слабослышащих детей.
