12
ISLOM BANKLARINING TARIXI VA ULARNING RIVOJLANISHI
Yavqachova Dildora G’ayratjon qizi
Bank-moliya akademiyasi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16759676
Annotatsiya:
Ushbu maqolada islom banki tizimining shakllanishi, rivojlanish
bosqichlari va hozirgi holati tahlil qilingan. Islom bankining tamoyillari, ya’ni ribo (foiz)ga
asoslanmagan moliyalashtirish, sheriklik asosidagi investitsiyalar va adolat tamoyillarining
iqtisodiy ahamiyati batafsil yoritilgan. Shuningdek, uning zamonaviy moliyaviy bozorlar va
global iqtisodiyotdagi o‘rni ham ko‘rib chiqilgan. Maqolada islom banklarining asosiy
modellariga, jumladan, mudaraba, mushoraka, ijara va murabaha kabi moliyaviy vositalarga
e’tibor qaratilgan. Hozirgi vaqtda islom banklari nafaqat musulmon mamlakatlarida, balki
boshqa mintaqalarda ham keng ommalashib bormoqda. Mazkur maqola mazmunida islom
banki tizimining O‘zbekiston iqtisodiyotiga kiritilishi istiqbollari ham muhokama qilingan.
Kalit so`zlar.
Islom moliyasi, moliyaviy operatsiyalar, savdo, musulmon, madaniyat, ijara,
murabaha, iqtisodiyot, modernizm.
Islom olamida tijorat va moliyaviy operatsiyalar kengayib, savdo yo'llari orqali boshqa
madaniyatlarga ta'sir o‘tkazilgan. O‘sha davrda musulmon olimlari, xususan, Abu Yusuf,
Muhammad ash-Shayboni va boshqa iqtisodchilar moliya va savdo masalalariga oid asarlar
yozib, moliyaviy faoliyat qoidalarini rivojlantirishgan. Islomiy bank tizimining hozirgi
zamonaviy shakli XX asrning ikkinchi yarmida shakllangan. 1970-yillarda islomiy banklar
tashkil etila boshladi.
1963-yil – Misrda birinchi islomiy bank – Mit Ghamr Savings Bank tashkil etildi. U ribosiz
operatsiyalar tamoyiliga asoslangan edi. 1975-yil – Islom taraqqiyot banki (IDB) tashkil etildi.
U islomiy moliya va taraqqiyotni rivojlantirishga qaratilgan xalqaro moliya muassasasi
hisoblanadi.
Shundan so'ng, Saudiya Arabistoni, Pokiston, Malayziya kabi mamlakatlarda islomiy
banklar tez rivojlandi. Hozirgi zamon (XXI asr) Hozirda islomiy moliya dunyo bo‘ylab keng
tarqalgan bo‘lib, turli moliyaviy mahsulotlar va xizmatlarni taklif qiladi: sukuk (islomiy
obligatsiyalar), ijara, murabaha va boshqalar. Islomiy banklarning global moliyaviy tizimdagi
ulushi oshib bormoqda. Malayziya, BAA, Saudiya Arabistoni, Turkiya kabi mamlakatlar bu
sohada yetakchi hisoblanadi.
Islom banki nafaqat diniy tamoyillarga asoslanadi, balki moliyaviy barqarorlik, halollik va
iqtisodiy adolatni ta'minlashni maqsad qiladi. Islomiy moliyada spirtli ichimliklarni isteʼmol
qilish, qimor oʻyinlari, noaniqlik va hokazolar kabi koʻplab ta’qiqlar mavjud boʻlsa-da, „foizning
barcha shakllari ribo va shuning uchun taqiqlangan“ degan eʼtiqod uning asosi boʻlgan
gʻoyadir."Ribo" soʻzi toʻgʻridan-toʻgʻri „ortiqchalik yoki qoʻshimcha“ maʼnosini bildiradi va
„foiz“, „subo“, „ortiqchalik“, „koʻpaytirish“ yoki „qoʻshish“ deb tarjima qilinadi.
Islom iqtisodchilari Choudhuri va Malikning fikriga koʻra, qiziqishning yoʻq qilinishi xalifa
Umar (milodiy 634-644-yillarda) davrida „toʻliq islom iqtisodiy tizimi bilan kulminatsiyaga
uchragan ilk islomda bosqichma-bosqich jarayon ortidan sodir boʻlgan.
Boshqa manbalar (Islom va musulmon dunyosi entsiklopediyasi, Temur Qur’on) bunga
qoʻshilmaydi va baʼzida huquqiy hiylalar (hiyyal) yordamida) musulmon jamiyatida bu
harakatlar davom etganligini taʼkidlaydi“. Shu jumladan Usmonli imperiyasi davrida ham
shunday boʻlgan. Yana bir manbada (International Business Publications) aytilishicha, „Islom
13
oltin davri“ davrida islom huquqi va iqtisodining „klassik huquqshunoslari orasida riboga
nisbatan umumiy nuqtai nazari“ oltin va kumush valyutalarga foiz qoʻllash harom boʻlgan, lekin
riba emas va shuning uchun qogʻoz yoki oddiy metallar kabi boshqa materiallardan tashkil
topgan pul birliklariga nisbatan foizlarni qoʻllash maqbuldir. 19-asr oxirida islom modernistlari
Yevropaning qudrati va taʼsirining kuchayishiga hamda uning musulmon mamlakatlarini
mustamlaka qilishiga munosabat bildirishdi, foiz stavkalari va sugʻurta amaldagi zamonaviy
iqtisodiyotda „samarador investitsiyalar uchun dastlabki shartlar“ qatoriga kirishi yoki
yoʻqligini qayta koʻrib chiqishdi. Sayyid Ahmad Xon isteʼmol uchun qarz berish toʻlovlari bilan
cheklangan deb bilgan gunohkor riba „sudxoʻrlik“ va tijorat sarmoyasi uchun qarz berish uchun
qonuniy noriba „foiz“ oʻrtasidagi farqni ilgari surdi.
Biroq, 20-asrda islom uygʻonish tarafdorlari islomchilar faollar barcha foizlarni ribo deb
belgilash, musulmonlarni qatʼiy belgilangan stavkalardan qochgan „Islom banklari“da qarz
berish va qarz olishga majburlash ustida ishladilar. 21-asrga kelib, bu islom banking harakati
„dunyo boʻylab foizsiz moliyaviy korxonalar institutlarini“ yaratdi. Agar toʻlanadigan foizlar
investitsiya natijasida olingan foyda yoki zarar bilan bogʻliq boʻlsa, Islomda qarz berishga
ruxsat beriladi. Foyda tushunchasi islomda foyda, zarar va tavakkalchilikni teng taqsimlash
ramzi sifatida namoyon boʻladi.
Muhammad Navid kabi uygʻonish tarafdorlari islom banki „dinning oʻzi kabi qadimgi,
uning tamoyillari asosan Qurʼondan olingan“, deb taʼkidlasa-da, dunyoviy tarixchilar va islom
modernistlari buni zamonaviy hodisa yoki „oʻylab topilgan anʼana“ deb bilishadi.
Taʼkidlanishicha, Zubayr ibn al-Avvomning mablagʻ yigʻish biznesi deyarli foizsiz bank boʻlgan.
Zubayr pulni saqlash xizmatini texnik jihatdan oʻzgartirib, Zubayr toʻlashi shart boʻlgan qarz
boʻlib, bu amaliyotga kashshof boʻldi. Zubayrning oʻz mijozlaridan foiz olinmasdan, xalqdan
omonat qabul qilish amaliyoti Zubayrning vafoti chogʻida 2 000 000 dinor miqdorida oshib
ketgan qarziga duchor boʻlishiga sabab boʻlgan edi. Biroq, al-Zubayr mijozlarning omonat
pullarini oʻzining daromadli biznesi uchun sarmoya qilgan, shuning uchun uning merosxoʻrlari
oilasiga koʻp meros qoldirib, qarzlarini toʻlashga muvaffaq boʻlishgan. Uning oʻlimidan soʻng
uning oʻgʻli Abdulloh ibn Zubayr mulkni 1.600.000 dinorga sotdi. Bu amaliyotga Ibn Taymiya
oʻzining "Majmui fatvo "sida oʻxshagan mumtoz olimlarning ijmosiga koʻra ruxsat berilgan
Islomiy moliyada islom dinidagi shariat hukmlariga asoslangan moliyaviy amallar
tushuniladi. Islomiy moliyaga shariat asosida amalga oshiriladigan ssudalar, zakot, sadaqa va
vaqf kiradi. Ularning har biri bilan batafsil tanishib, islomiy moliyaning kambagallik darajasini
qisqartirishdagi ahamiyatini anglashimiz mumkin.
Islomiy mikroqarz qisqa muddatga kam taminlangan yoki iqtisodiy tomondan barqaror
bolmagan shaxslarga beriladigan kichik miqdordagi qarzdir. Bu turdagi mikroqarz kichik va
orta biznes yurituvchi shaxslar uchun ham mos keladi. Odatdagi moliya tizimidagi
mikrokreditlar foizli qarz asosiga qurilgan bolib, unda qarz oluvchining ozigina tavakkal qiladi.
Qarz beruvchi tashkilot banklarning yagona maqsadi boshqalarga qarz berish ortidan foyda
olish boladi. Islomda foizli qarzga yol qoyilmaydi, bu holatga ribo deyiladi. Ribo islomda harom
qilingan bolib, u nafs muqtai nazaridan ham ijtimoiy va iqtisodiy jihatlardan ham zararli amal
hisoblanadi. Jamiyatda faqat ozining manfaatini ustun deb biluvchilar bolishi, ular odamlarning
muhtojligidan foyda olishi odamlar orasidagi adovat va hasad tuygularini orttiradi. Ijtimoiy-
iqtisodiy jihatdan jamiyat bir-biridan katta farq qiluvchi tabaqaga bolinib qoladi.
14
Odatdagi mikrokredit tizimida faqatgina qarz oluvchi zararga kiradi, qarz beruvchi
tashkilot doim foyda oladi. Foydaga qarz beruvchi ham qarz oluvchi ham sherik bo’ladi. Islomiy
mikrokreditda ikki tomon hamkor, sherik sifatida ishlashi foydani ham ikki tomonga
bo’linishini talab qiladi.
Sudxorlik aralashmagan holda qarzni qaytarishning ozgarmas stavkasi amal qiladi.
Shaffoflik taminlanib ikki tomon huquq va majburiyatlari qarz shartnomasida ochiq
yozilishi, ikkinchi tomonda esa ochiqlanmagan qarz shartlarining bolmasligi shart qilib
belgilanadi. Ijtimoiy farovonlik va adolat tamoillariga amal qilinadi. Islom insonlarni
tadbirkorlikka, kasbkorlarni organishga chaqirib, har bir musulmonga kifoya qilsa boladigan
darajadagi rizqni halol mehnat qilib topishga targib etadi. Islom dini jamiyatdagi boy va
kambag‘allarni hamjihatlikka va mehr oqibatga yollaydi. Islomning asosiy arkonlaridan
bo‘lmish zakot aynan jamiyatdagi mulkiy tengsizlik va kambag‘allikni yеchimi sifatida katta
ijtimoiy ahamiyatga ega. Shuningdek, islom dini g‘oyalarida kambag‘al va miskinlarga ehson
qilishlik savobli amal sifatida musulmonlarga targ‘ib etiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ahmadjonov, A Abdullayev, M Mamayusupov, O Umarjonov. (2021). Raqamli
iqtisodiyotda boshqaruv muammolari. Science and Education, 2(10), 636-642.
2.
O`zbekiston milliy ensiklopediyasi 2010
3.
Muhammadsodiq Muhammadyusuf “Islom tarixi”
