103
FRAZEOLOGIK BIRLIKLAR ORQALI YOSHGA BO‘LGAN MADANIY
MUNOSABAT: MILLIY MENTALITET TALQINI
Xamrakulova Sabina Feyruzxanovna
Farg‘ona davlat universiteti tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16885134
Annotatsiya:
Mazkur maqolada turli tillardagi frazeologik birliklar asosida inson yoshiga
nisbatan bo‘lgan madaniy va ijtimoiy munosabatlar tahlil qilinadi. Jumladan, o‘zbek tilidagi
“sakkizda sakkizlik”, “o‘ttizdagi o‘zbek”, “qirqqa kirgan” kabi birikmalar, rus, ingliz va boshqa
tillardagi ekvivalentlar bilan qiyoslab, milliy mentalitetdagi yoshga bo‘lgan qarashlar
o‘rganiladi. Tadqiqotda yosh tushunchasining ijtimoiy qadriyatlar, urf-odatlar va jamiyatdagi
mavqe bilan bog‘liqligi frazeologik misollar orqali yoritilgan. Maqolada madaniyatlararo
tafovutlar va umumiyliklar aniqlanib, frazeologizmlar lingvokulturologik yondashuv asosida
tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
frazeologik birlik, yosh tushunchasi, milliy mentalitet, lingvokulturologiya,
madaniy qadriyatlar, yoshga munosabat
KIRISH
Til faqat aloqa vositasi bo‘lib qolmay, balki xalq tafakkurining oynasidir. Ayniqsa,
frazeologik birliklar xalqning tarixiy tajribasi, dunyoqarashi va qadriyat tizimini aks ettiradi.
Inson hayotining har bir bosqichi bolalik, o‘smirlik, yoshlik, ulg‘ayish va keksalik har bir
jamiyatda alohida ahamiyatga ega. Bu ahamiyat frazeologik birliklar orqali o‘z ifodasini topgan.
O‘zbek xalqining yoshga bo‘lgan munosabati milliy mentalitet, odob-axloq me’yorlari va
qadimiy an’analar bilan bevosita bog‘liqdir. Maqolada yosh tushunchasining frazeologik
in’ikosi o‘zbek, rus va ingliz tillari misolida o‘rganiladi.
O‘zbek tilida yosh tushunchasi:
O‘zbek tilida yoshga oid frazeologizmlar ko‘pincha
ijtimoiy maqom, tajriba va hurmat
bilan bog‘lanadi. “Qirq yosh g‘am boshi” iborasi kishi hayotining muhim, mas’uliyatli davrini
anglatadi. Bu yoshda inson oilaviy va ijtimoiy jihatdan to‘liq shakllangan bo‘lishi kutiladi. “Etuk
yosh”, “yetmishga kirgan”, “sochiga oq tushgan” iboralari inson hayotining muayyan
bosqichlarini, odatda, hurmat bilan ifodalaydi.
Bolalikka oid iboralarda esa mehr, beg‘uborlik va soddalik aks etadi: “sakkizda sakkizlik”,
“maktab yoshidagi bola”, “yosh qurtdek bola”. Bu iboralarda yosh kishi hali tajribasiz, ammo
umidli inson sifatida tasvirlanadi.
Qizig‘i shundaki, yoshga oid iboralarda ko‘pincha
muqaddaslik va ijtimoiy mas’uliyat
tushunchalari bilan uyg‘unlik mavjud. “Keksani hurmat qil”, “kichikni izzatla” kabi maqollarda
yosh farqlari jamiyatdagi muomala madaniyatining negizi sifatida qaraladi.
Rus va ingliz tillarida yoshga nisbatan munosabat (kengaytirilgan):
Rus tilida yoshga oid frazeologizmlar turli ijtimoiy vaziyatlar va stereotiplar asosida
yaratilgan. Masalan, “Старость — не радость” (qarilik – quvonch emas) iborasi qarilik bilan
bog‘liq qiyinchiliklarni bildiradi. “Седина в бороду — бес в ребро” (soch oqarganda jin uradi)
esa keksalikda kishining g‘ayrioddiy harakatlarini hajv bilan ifodalaydi.
Ingliz tilida esa yoshga oid iboralar ko‘pincha zamonaviy hayot tarzi bilan uyg‘unlashgan:
“He is past his prime” — u eng faol yoshidan o‘tgan.
“Act your age!” — yoshinga yarasha harakat qil. Bu iboralarda jamiyatda yoshga doir
kutishlar, me’yorlar aks etadi.
104
Bu tillardagi iboralar yoshni shunchaki biologik ko‘rsatkich emas, balki
ijtimoiy xatti-
harakatlar, ma’naviy-psixologik holat
sifatida talqin etadi.
Milliy mentalitet talqini (kengaytirilgan):
Milliy mentalitet deganda xalqning tarixiy tajribasi, qadriyatlar tizimi, ijtimoiy ongdagi
stereotiplar tushuniladi. O‘zbek mentalitetida yosh — bu ijtimoiy maqom, hurmat va vazifa
bilan bog‘liq tushuncha. “Yoshligida qilganini qariganda topadi” iborasi yoshlikdagi mehnat va
bilim keksalikdagi baraka bilan bog‘lanishini bildiradi.
Yevropa madaniyatlarida esa yoshga munosabat ko‘proq
individga yo‘naltirilgan
, ya’ni
shaxsning erkinligi, tanlovi va hayot sifati asosida baholanadi.
Masalan, Yapon madaniyatida keksa yosh hurmat timsoli bo‘lsa, g‘arbda ko‘proq
produktiv yosh
ustuvor ahamiyatga ega.
XULOSA
Frazeologik birliklar xalq tafakkurining aksidir. Ular orqali yosh tushunchasi, unga
nisbatan ijtimoiy-madaniy qarashlar aniqlanadi. O‘zbek tilidagi iboralarda yosh — bu tajriba,
maqom va qadriyat bo‘lsa, g‘arb tillarida bu shaxsiy holat sifatida talqin etiladi. Demak,
frazeologizmlar tahlili millatlararo tafovut va umumiyliklarni chuqur anglash imkonini beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Абдуллаева З.Ф. Фразеологияда баҳоловчанлик ва эмоционаллик. — Тошкент:
Университет, 2021.
2.
Koonin A.V. English Idioms: Idiomaticity, Structure, and Function. — M.: Vysšaja Škola,
2002.
3.
Назарова М. Инсон ва ёш категориясининг тилдаги акс этиши. — Т.: Фан, 2018.
4.
Khamrakulova, S. A. B. I. N. A., & Zokirov, M. T. (2022). Phraseological units expressing old
age of a human being in the English and Russian languages.
ISJ Theoretical & Applied
Science
,
1
(105), 280-283.
5.
Хамракулова, С. (2024). СОПОСТАВЛЕНИЕ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ,
ОБОЗНАЧАЮЩИХ ЮНОШЕСКИЙ ВОЗРАСТ И МОЛОДОСТЬ В УЗБЕКСКОМ И РУССКОМ
ЯЗЫКАХ.
Theoretical aspects in the formation of pedagogical sciences
,
3
(6), 86-90.
6.
Хамракулова, С. Ф. (2024). СОПОСТАВИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ
ЕДИНИЦ.
ВЫРАЖАЮЩИХ
ВОЗРАСТ
ЧЕЛОВЕКА
В
УЗБЕКСКОМ
И
РУССКОМ
ЯЗЫКАХ.«MODERN PHILOLOGICAL PARADIGMS: INTERACTION OF TRADITIONS AND
INNOVATIONS
,
4
(25.04), 871-874.
7.
Хамракулова, С. Ф. (2024). ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИЕ ЕДИНИЦЫ, ОБОЗНАЧАЮЩИЕ
ВОЗРАСТ ЧЕЛОВЕКА В АНГЛИЙСКОМ, УЗБЕКСКОМ И РУССКОМ ЯЗЫКАХ.
Вестник науки
и образования
, (6 (149)-1), 40-44.
8.
Feyruzkhanovna, K. S. (2024). EXPRESSING ELDERLY AGE THROUGH IDIOMATIC
EXPRESSIONS IN THE ENGLISH AND RUSSIAN LANGUAGES.
Western European Journal of
Linguistics and Education
,
2
(11), 144-147.
9.
Melikuziev, A. (2024). Paralinguistic Features as Crucial Indicators of Intent and Emotion
in Communication.
Engineering problems and innovations
,
2
(Spec. 1).
