24
GAMIFIKATSIYA USULI CHET TILINI O‘RGANISH MOTIVATSIYASINI
OSHIRISH VOSITASI SIFATIDA
Nazarova Charos
O‘zDJTU Tarjimonlik fakulteti
Ingliz tili amaliy tarjima kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.11401130
ANNOTATSIYA:
Oliy ta’limda chet tillarini o‘qitish shakllari va yondashuvlarini
takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri bu odatda kompyuter o
֥
‘yinlarini
rivojlantirishda qo‘llaniladigan gamifikatsiya tamoyillari va usullarini birlashtirishdir. Ushbu
yondashuv nafaqat talabalarning o‘qishga bo‘lgan motivatsiyasini oshiradi, balki universitet
darajasida chet tili dasturining maqsadlariga muvaffaqiyatli erishish ehtimolini oshiradi.
KALIT SO‘Z:
gamifikatsiya, qiziqish, o‘quv topshirig‘i, jalb qilish, parchalanish, tanlash, fikr-
mulohaza, rag‘batlantirish tizimi.
Gamifikatsiya, shuningdek, "gamifikatsiya" yoki "o‘yinga asoslangan ta’lim" deb nomlanuvchi,
Real muammolarni hal qilishda ishtirokchilarning faolligini oshirish maqsadida o‘yin
printsiplarini o‘yin bo‘lmagan jarayonlar va ssenariylarga qo‘llashdir. “Gamifikatsiya” atamasi,
uning nomidan ko‘rinib turibdiki, kompyuter o‘yinlarini rivojlantirishda qo‘llaniladigan
texnikaga asoslangan va ma’lum sharoitlarda individual xulq-atvor naqshlari bo‘yicha statistik
olingan ma’lumotlarni tahlil qilishga asoslangan.
Gamifikatsiya shunchaki hamma narsani o‘yinga aylantirish emas. Aksincha, bu xodimlarning
motivatsiyasi va hatti-harakatlarini bevosita boshqarish va ularni real dunyodagi muayyan
faoliyat bilan asta-sekin tanishtirish orqali tashkiliy strategiyalarni amalga oshirish uchun
ishlab chiqilgan puxta ishlab chiqilgan o‘yin modeli. Gamifikatsiya nazariyasi shaxslarning
ularga taqdim etilgan vazifalarni hal qilishda ishtirok etish usullarini va kelajakdagi faoliyatga
qiziqishni izchil saqlab turishni qo‘llab-quvvatlaydi. Gamified yondashuv tashkilotlarga tashqi
omillar (ichki motivatsiya) orqali xodimlarning motivatsiyasini oshirish mexanizmlaridan
foydalanishga imkon beradi. Ushbu yondashuvning asosiy jihatlari shundan iboratki, shaxslar
o‘zlari yoqtirgan va o‘zi xohlagan narsani qilish orqali rag‘batlantiriladi.
– taklif etilayotgan muammolarni hal qilishda (involvement) ishtirok etishning
ixtiyoriyligidan kelib chiqadi va ularni hal qilish usullarini (option) tanlash imkoniyatini
nazarda tutadi, bu odamda vaziyatni nazorat qilish tuyg‘usini yaratadi (self-awareness and
responsible decision making).;
– butun vazifani yoki uning qismlarini bajarish vaqtini cheklash bilan bog‘liq (countdown);
– faoliyat subyektining individual xususiyatlariga muvofiq vazifalarni sozlash/tuzatishga
imkon beradi (alignment and customisation);
– kutilmagan holat/ajablanish effektini o‘z ichiga oladi (surprise);
– ijodiy tasavvur va ixtiro bilan bog‘liq (imagination);
– chaqiruvni o‘z ichiga olgan muammolar yoki muammolarni hal qilishni o‘z ichiga oladi
(problem-solving);
– tanqidiy fikrlashni faollashtirishni o‘z ichiga oladi (critical thinking);
– tadqiqot bilan bog‘liq (exploring);
– resurslar/tajriba/baholarni to‘plash va yig‘ishni o‘z ichiga oladi (collecting);
25
– insonning allaqachon boshlagan narsasida izchil bo‘lish tendentsiyasini faollashtiradi
(consistency);
– jamoada birgalikda ishlashni o‘z ichiga oladi (teamwork);
– o'zaro ta’sir paytida samarali aloqa mexanizmlarini taqdim etadi (facilitating
communication);
– rollarni o‘ynashni o‘z ichiga oladi (role-playing);
–
individual va guruh harakatlarining natijalarini kuzatish imkoniyatini taklif qiladi
(visualizing short-term results);
– vaziyatga qarab o‘z-o‘zini hurmat qilish va kayfiyatni yaxshilashga imkon beradi (cheering
up);
– rasmiy tan olish va tasdiqlash bilan bog‘liq (recognition);
– g‘alaba qozonish imkoniyatini beradi (triumphing);
– g‘alaba qozonish bilan bog‘liq (winning); shu bilan birga, muvaffaqiyat, shuningdek,
yutuqdan past bo‘lgan sharoitda o‘z xatolaringiz bo‘yicha o‘qitish orqali ham mumkin.
Muayyan jarayonning gamifikatsiyasi quyidagi beshta boshlang‘ich qoidalarni izchil amalga
oshirishni o‘z ichiga oladi:
1) jarayonga turli bosqichlarda e’tibor va qiziqishni jalb qilish va ushlab turish (attraction +
‘zero experience’ + challenges);
2) jarayonni bir-biriga bog‘liq bo‘lgan ko‘plab kichik bosqichlarga bo‘lish/parchalash
(fragmentation);
3) o‘quv materiallari miqdori/sifatini bosqichma-bosqich/ketma-ket oshirish va ushbu
material bilan kutilayotgan operatsiyalar (cascade process) taklif etilayotgan topshiriqlarni
faoliyat subyektlarining individual xususiyatlariga maksimal darajada moslashtirish
(personalising) va topshiriqlarning har bir bosqichidan o‘tish tartibi bo‘yicha bosqichma-
bosqich ko‘rsatmalar berish (task instruction);
4) doimiy, o‘lchanadigan fikr-mulohazalarni taqdim etish (instant feedback) va talabalar
uchun tushunarli hamda dolzarb bo‘lgan rag‘batlantirish va xavf tizimini yaratish
(progression scale);
5) elektron qurilmalar va kompyuter dasturlaridan faol foydalanish (use of personal
electronic devices). Chet tillarni o‘qitishda gamifikatsiyaning asosiy tamoyillarini qo‘llash, shu
jumladan quyidagi usullardan foydalanish orqali mumkin:
1. Yangi materiallar bilan ishlash uchun dastlabki/kirish topshiriqlarining soddaligi va
mavjudligi muhitini yaratish orqali o‘quv jarayoniga jalb qilish. Darsning barcha
ishtirokchilari ushbu bosqichda teng ravishda ishtirok etishlari, o‘quv materiallari bilan oddiy
(hatto sun’iy ravishda soddalashtirilgan) operatsiyalarni bajarishlari, agar kerak bo‘lsa, o‘z
fikrlarini bildirishlari va himoya qilishlari va birinchi rag‘batlantiruvchi rag‘batlarni olishlari
kerak. Ushbu uslub talabalar o‘rtasida keyingi o‘quv blokining nol/suv bosqichida ishtirok
etish, umumiy biznesga hissa qo‘shish hissini yaratishga yordam beradi.
2. O‘rganilayotgan tematik bloklarning har birini darsdan tashqari ishlar uchun vazifalar
to‘plami bilan bosqichlar zanjiriga ajratish; o‘quv materiallari bilan ishlashning joriy
bosqichining qisqa muddatli va tushunarli maqsadlariga e’tibor qaratish; shu bilan birga,
aytilgan bosqich maqsadlari aniq (specific), o‘lchanadigan (measurable), erishish mumkin
(achievable), tegishli (relevant) va cheklangan bo‘lishi kerak; vaqt, ya’ni erishish muddati
(time-bound).
26
3. Talabalar yangi til materiallarini o‘zlashtirishlari (ma’lumotlarning kaskadli taqdimoti) va
o‘rganilayotgan tilning barcha 4 jihatlarining yig‘indisida ushbu material bilan turli xil
operatsiyalarni bajarishlari bilan vazifalarni bosqichma-bosqich o‘zgartirish va
murakkablashtirish: tinglash, gapirish, o‘qish, yozish. Bunday murakkablikni chiziqli ravishda
emas, balki “o‘yinchi yo‘li” deb ataladigan tarzda amalga oshirish maqsadga muvofiqdir, u
ko‘plab jalb qilish davrlaridan iborat (harakat motivatsiyasi → harakat → fikr-mulohaza) va
talabalarning qobiliyatlari va imkoniyatlaridagi farqlarni hisobga olgan holda oldindan ishlab
chiqilgan “senariylarni” o‘z ichiga oladi. O‘quv jarayonining turli bosqichlarida talabaning o‘zi
tanlagan tanlov: nol / tayyorgarlik bosqichidan boshlab-o‘quv intizomini o‘zi tanlash
imkoniyati, keyin operatsion bosqichda – kurs mazmunini vaziyatli ravishda o‘zgartirish,
bajarilgan topshiriqlarning murakkablik darajasini aniqlash, o‘qituvchi bilan onlayn yoki
offlayn rejimda o‘zaro ta’sir qilish usullari va shakllarini tanlash, topshiriqlarni bajarish
vaqtini muvofiqlashtirish qobiliyati; va yakuniy/baholash bosqichida – bajarilgan nazorat
topshiriqlarining shakli va qiyinchilik darajasini tanlash qobiliyati.
4. Talabalarga o‘quv topshiriqlarini bajarish jarayonida o‘z faoliyatini dinamik ravishda
sozlash imkoniyatini beradigan doimiy, o‘lchanadigan va tezkor fikr-mulohazalarni olishni
ta’minlash; akademik yutuqlar uchun mukofotlarning jamlangan tizimidan foydalanish;
talabalarga qo‘shimcha rag‘batlantirish imkonini beradigan murakkablikdagi qo‘shimcha
topshiriqlarni taklif qilish; talabalarda ijobiy raqobat ruhini yaratish; har bir talabaning
taraqqiyotini baholash tizimi orqali vizualizatsiya qilish, bu quyidagi shakllarni o‘z ichiga
olishi mumkin: ballar (erishilgan natijalarning raqamli belgisi), nishonlar (erishilgan
natijalarning vizual belgisi), bonuslar (kutilmagan mukofotlarni olish), darajalar (yangi
tarkibga kirishni kengaytirish va ochish), reyting (mavzuning uning orasidagi pozitsiyasi
shunga o'xshash, ma’lum miqdordagi ballar bilan baholanadi); yutuqlar shkalasi (bosqichma-
bosqich o‘sishni vizual ko‘rsatish); o‘ziga xos belgi/sertifikat/faxriy yorliq (butun kursni
tugatgandan so‘ng jamoat e’tirofiga sazovor bo‘lish).
5. Turli xil elektron qurilmalar va xizmatlardan foydalanish, bu bir tomondan talabalarga
o‘quv topshiriqlarini bajarishning turli bosqichlarida zarur bo‘lgan o‘quv ma’lumotlarining
mavjud o‘zgaruvchan manbalarini taqdim etish, shuningdek talabalarni mavjud ma’lumotlarni
qayta ishlashning texnologik vositalari bilan jihozlash imkonini beradi, boshqa tomondan,
o‘quv jarayonining barcha ishtirokchilari o‘rtasida samarali aloqa vositasi bo‘lib, kerakli
ma’lumotlarni kuzatish va to‘plash imkonini beradi. Talabalar faoliyati statistikasi, kiruvchi
ma’lumotlarni tahlil qilish, o‘qituvchining talabalarning chet tilini o‘rganishga bo‘lgan
ehtiyojlarini aniqlash, o‘quv topshiriqlarining maqsadlari va mazmunini to‘g‘irlash, ularga
taqdim etilgan vazifalarni bajarish usullarida talabalarning individual xususiyatlarini aniqlash
va talabalarni o‘rganilayotgan fan mantig‘ida zarur harakatlarga undash qobiliyatini
kengaytirish.
References:
1.
Axliddinov R.Sh. umumiy o‘rta ta’lim sifatini boshqarishning ijtimoiy-pedagogik asoslari
(kadrlar tayyorlash milliy dasturi asosida) ped.fan.dok... diss. Toshkent, 2002. 338.b.
2.
Asilova G. Bojxona va soliq yo‘nalishlari talabalarining davlat tilida kasbiy muloqot
yuritish kompetensiyasini rivojlantirish (rus guruhlarida): avtoref.. dok.ped. nauk. –Toshkent,
27
2017.-14 b.;
3.
Mamatqulov Х.А. Pedagoglarga xorijiy tillar bo‘yicha kasbiy kompetentlikni
rivojlantirishning axborot-metodik ta’minotini takomillashtirish: ped. fan. bo‘y. fal. d-ri
(PhD) ... diss. avtoref.-Т.: 2018.-47 b.;
4.
Samatova B.R. Ingliz tilini o‘qitishda nofilologik yo‘nalish talabalarining motivatsiyasi
(yurispendensiya yo‘nalish misolida): ped. fan. bo‘y. fal. d-ri (PhD) ... diss. -Т.: 2020.-172 b.;
5.
Tursunnazarova E.T. Developing nonspecial teachers motivation in
6.
learning English. //Multidisciplinary scientific journal “ARHIVARIUS” collection of
scientific publications// - Ukraine, Kiev: 2019, -p:130-134// Impact factor 2,8.
7.
Tursunnazarova E.T. O‘quvchi yoshlarga chet tilini o‘qitishda
8.
samarali usullardan foydalanish. // “Uzluksiz Ta’lim” ilmiy-uslubiy jurnal № 2 //
Toshkent, 2018. – B. 108-111.
9.
Tursunnazarova E.T. Foreign experiences in the formation of nonprofessional teachers’
English learning motivation. // EPRA International Journal of Research and Development
(IJRD). India, 2021, - Value: 1.241. -B. 63-66. Impact Factor: 8.013.
10.
Tursunnazarova E.T. Nomutaxassis o‘qituvchilarning ingliz tilini
11.
o‘zlashtirish motivatsiyasini oshirishda mnemonika usullarining imkoniyatlari. //
“Pedagogik Mahorat”. – Buxoro, 2021. - № 4.
12.
Tursunnazarova E.T. Principles of motivating learners’ in learning English. //
“Innovаtsion yondаshuvlаr аsosidа milliy tа’lim tizimini tаkomillаshtirish” mаvzusidаgi
xаlqаro ilmiy-аmаliy konferensiya mаteriаllаri to‘plami 73-77 bet. Xalqaro ilmiy-amaliy
konferensiya materiallari. Navoiy viloyati XTXQTMOHM nashri, 2021. 425 b.
13.
Tursunnazarova E.T. Ingliz tilini o‘qitishda mnemonika usullaridan foydalanishning
metodik jihatlari. // Umumtа’lim mаktаblаri tа’lim jаrаyonidа аxborot-kommunikаtsiya
texnologiyalаridаn foydаlаnishning dolzаrb muаmmolаri vа yechimlаri. Respublika ilmiy-
amaliy konferensiya materiallari.160-168 bet. - Navoiy viloyati XTXQTMOHM nashri, 2021.
218 b
