78
ASALARICHILIK SANOATINING MAMLAKATIMIZNING MINTAQAVIY
RIVOJLANISHIGA QO'SHAYOTGAN HISSASI
Muxitdinov Xudayar Suyunovich
Qarshi muhandislik - iqtisodiyot instituti professori, i.f.d
https://doi.org/10.5281/zenodo.13220914
Annotatsiya:
Ushbu maqolada asalari sanoatining mamlakatimizning mintaqaviy
rivojlanishiga qo'shayotgan hissasi tahlil qilinadi. Asalarichilikning iqtisodiy va ekologik
foydalari, qishloq xo'jaligi bilan bog'liq bo'lgan ijobiy ta'siri va mintaqaviy iqtisodiyotni
rivojlantirishdagi roli ko'rib chiqiladi. Shuningdek, bu sohaning rivojlanishiga ta'sir etuvchi
omillar va kelajak istiqbollari ham muhokama qilinadi.
Kalit so’zlar:
Asalarichilik, mintaqaviy rivojlanish, iqtisodiy foyda, ekologik ta'sir,
changlatish, qishloq xo'jaligi, hosildorlik, ish o'rinlari, iqtisodiy ko'rsatkichlar, qishloq
hududlari, innovatsion texnologiyalar, davlat dasturlari, ekologik muvozanat, oziq-ovqat
mahsulotlari, zamonaviy asalarichilik.
Kirish.
Asalarichilik sanoati mamlakatimiz iqtisodiyotining muhim tarmoqlaridan biri
bo'lib, nafaqat oziq-ovqat mahsulotlari yetishtirish, balki qishloq xo'jaligining samaradorligini
oshirishda ham katta ahamiyatga ega. Asalarilarning changlatuvchilik xususiyati tufayli,
hosildorlik ortadi va ekologik muvozanat saqlanadi. Shu bilan birga, asalarichilikning
mintaqaviy rivojlanishdagi ahamiyati va uning ijtimoiy-iqtisodiy ta'siri ortib bormoqda. Jahon
aholisining tez sur’atlar bilan o‘sib borishi natijasida, aholining oziq-ovqat mahsulotlariga
bo’lgan talabi ham o’sib bormoqda. Shu boisdan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirish
va oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishni ko‘paytirishni eng dolzarb masalalardan biri
sifatida kun tartibiga
chiqarmoqda. Hususan asalarichilik sanoati qishloq xo‘jaligining
muhim va ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib, fermer xo’jaligi, dehqon xo’jaligi va uy xo’jaliklarga
qo‘shimcha daromad keltiradi va changlatish xizmatlari orqali aholi uchun bilvosita oziq-
ovqat ishlab chiqaradi. Asalarichilik sanoatining mamlakatimizning mintaqaviy rivojlanishiga
qo'shayotgan hissasi ko'p jihatdan uning asalarichilik mahsulotlari va qo'shimcha
mahsulotlarni samarali ishlab chiqarish va sotish bo'yicha raqobatbardosh salohiyatiga
bog'liq. Asalarichilik Mamlakatimizda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish va atrof-muhitni
muhofaza qilishda katta rol o‘ynaydi.
Adabiyotlar tahlili.
Asalarichilik sanoati haqida turli adabiyotlar va ilmiy maqolalar
mavjud. Asosan, ushbu sohaning iqtisodiy foydalari, ekologik ta'siri va qishloq xo'jaligidagi
roli haqida yozilgan. Misol uchun, bir qator tadqiqotlar asalarichilikning hosildorlikni
oshirishdagi rolini va changlatish orqali o'simliklarning samaradorligini ko'rsatib beradi.
Shuningdek, mintaqaviy rivojlanishga qo'shgan hissasi va yangi ish o'rinlari yaratishdagi roli
haqida ham ko'plab maqolalar mavjud.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqotda asalarichilik sanoatining iqtisodiy va ekologik
foydalarini aniqlash uchun statistik tahlillar, so'rovnomalar va intervyular o'tkaziladi. Shu
bilan birga, qishloq xo'jaligi va asalarichilikning o'zaro bog'liqligini o'rganish uchun qiyosiy
tahlillar amalga oshiriladi. Mintaqaviy rivojlanishdagi roli esa hududiy iqtisodiy ko'rsatkichlar
va yangi ish o'rinlari soni orqali o'lchanadi.
Natijalar.
BMT tomonidan o‘tkazilgan tahlillarda mazkur muammoning
chuqurlashuvi «aholi o‘sishi bilan birga qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi salohiyatini
kamayib borayotganligi, tuproq sifatining pasayishi va agroiqlimiy resurslardan oqilona
79
foydalanmaslik, eng avvalo, hududlarni qishloq xo‘jaligi tarmoqlariga to‘g‘ri
ixtisoslashtirmaslik oqibatida yuzaga kelmoqda» deb ta’kidlangan. Jahonda mazkur
yo‘nalishdagi tadqiqotlarga, jumladan, qishloq xo‘jaligida asalarichilikni rivojlanishi va
ixtisoslashuviga ta’sir ko‘rsatuvchi iqtisodiy geografik va biologik omillarni ochib berish,
qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilari faoliyatini tashkil etish tizimini ilmiy asoslarini
takomillashtirishga ustuvor ahamiyat berilmoqda. Bu bo rada qishloq xo‘jaligini hududiy
tashkil etishni rejali va bozor iqtisodiyoti sharoitidagi tamoyillarini o‘rganish, mintaqani
ykologik jihatdan o‘zgarishini baholash asosida rejalashtirishga qaratilgan tadqiqotlar muhim
hisoblanadi.
Sog'lom oziq-ovqat (masalan, asal, shohona jele, gulchang va propolis), turli sanoat
tarmoqlari uchun xom ashyo (masalan, asal mumi shamlari va moylash materiallari) va
tibbiyot (asal, propolis, asalari mumi va ari zahari) manbai hisoblanadi. Bu, ayniqsa, bog’lar
va o'rmon zahiralariga yaqin joylashgan jamoalar uchun muhim daromad keltiradigan
faoliyatdir.
Bugungi kunda respublika qishloq xo‘jaligida bozor munosabatlarini shakllantirish,
har bir mintaqalarning yer-suv, agroiqlimiy resurslaridan samarali foydalanish, ekin
maydonlarini hududiy tarkibini va sohadagi tashkiliy-huquqiy bazani takomillashtirish
bo‘yicha qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda va ijobiy natijalarga erishilmoqda.
Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasida «Suvsizlik va qurg‘oqchilikka chidamli,
har bir hududning iqlimiga mos ekinlar, meva va uzumning yuqori hosildor navlarini
yaratish va hosildorlikni 30-35 foizga oshirish» muhim vazifa sifatida belgilangan. Bu borada,
jumladan O‘zbekiston kabi tabiiy-agrar resurslar sifati va miqdori turlicha bo‘lgan
landshaft mintaqalarida qishloq xo‘jaligi yuritishning iqtisodiy geografik biologik
xususiyatlarini aniqlash asosida tarmoqni rivojlantirishga yo‘naltirilgan ilmiy tadqiqotlar
muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 22-dekabrdagi «Oziq-ovqat va qishloq
xo‘jaligi sohasida islohotlarni tadqiq qilish, strategik rejalashtirish hamda boshqarish tizimini
yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ-58 son, 2022-yil 7-iyundagi
«O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030-yillarga
mo‘ljallangan strategiyasida belgilangan vazifalar ijrosini samarali tashkil etishga doir
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi 273-son qarorlari, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2019-yil 23-oktabrdagi 5853-son «O‘zbekiston Respublikasi qishloq
xo‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030-yillarga mo‘ljallangan strategiyasini tasdiqlash
to‘g‘risida»gi, 2023-yil 11-sentabrdagi «O‘zbekiston – 2030» strategiyasigi to‘g‘risidagi PF-
158-son farmonlari hamda mazkur faoliyatga tegishli boshqa meyoriy-huquqiy hujjatlarda
belgilangan vazifalarni amalga oshirishga ushbu dissertatsiya tadqiqoti muayyan darajada
xizmat qiladi.
Tadqiqot natijalari asalarichilik sanoatining qishloq xo'jaligiga va mintaqaviy
rivojlanishga qo'shayotgan ijobiy ta'sirini tasdiqlaydi. Asalarilar orqali changlatish
hosildorlikni oshirishi bilan birga, qishloq xo'jaligi mahsulotlarining sifatini ham yaxshilaydi.
Shuningdek, asalarichilik yangi ish o'rinlari yaratish va qishloq hududlarida iqtisodiy faollikni
oshirishda katta rol o'ynaydi.
80
Xulosa va takliflar.
Asalarichilik sanoati mamlakatimizning mintaqaviy rivojlanishiga
sezilarli hissa qo'shmoqda. Ushbu sohani yanada rivojlantirish uchun quyidagi takliflarni
ilgari suramiz:
Asalarichilikka oid ilmiy-tadqiqot ishlarini kengaytirish va zamonaviy texnologiyalarni
joriy etish.
Asalarichilik mahsulotlarining marketingini yaxshilash va eksport salohiyatini oshirish.
Asalarichilikni qo'llab-quvvatlovchi davlat dasturlarini kengaytirish va moliyaviy
yordam ko'rsatish lozimdir.
References:
1.
UNEP, 2021, Towards a Green Economy: Pathways to Sustainable Development and
http://www.unep.org/greenekonomy
2.
Qodirov, Farrux, and Xudayar Muhitdinov. "Features that increase efficiency in the
provision of medical services and factors affecting them."
Ta'lim va rivojlanish tahlili onlayn
ilmiy jurnali
2.7 (2022): 192-199.
3.
Muxitdinov, Madina Bozorova Xudayar, and Farrux Qodirov. "THE ROLE AND
IMPORTANCE OF TELEMEDICINE IN THE PROVISION OF MEDICAL SERVICES TO THE
POPULATION."
International Conference on Information Science and Communications
Technologies ICISCT
. Vol. 4. 2022.
4.
Мухитдинов, Худаяр Суюнович. "Анализ и прогноз потребительских расходов и
уровня доходов населения при неустойчивости цен." (1994).
5.
Suyunovich, Mukhitdinov Khudoyar. "Normahmatov Khayriddin Mingliyevich providing
health care services to the population of the region."
journal The American Journal of
Management and Economics Innovations (ISSN-2693-0811) for
3.02 (2021).
6.
Mukhitdinov Kh.S. Econometric Modeling Of Public Service Networks. Psychology and
Education (2020) 57(8): 625-632 ISSN: 00333077
7.
Suyinovich, Muxitdinov Xudoyor, Rakhimov Anvar Norimovich, and Muxitdinov
Shoxjaxon Xudoyorvich. "The forecast for the development of the public services sector." Solid
State Technology 63.6 (2020): 18671-18681.
8.
Mukhitdinov, Shoxijahon Khudoyarogli. "An imitation model of quality utility services to
the population." South Asian Journal of Marketing & Management Research 10.12 (2020): 44-
50.
9.
Юлдошев Дониёр Абдурахмонович Ш.Х.Муқхитдинов. “МИНТАҚА ТУРИЗМИНИ
РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ ОПТИМАЛ ТАРТИБГА СОЛИШ НАЗАРИЙ АСОСЛАРИ”,
ACADEMIC
RESEARCH
IN
MODERN
SCIENCE,
2023/2,
https://doi.org/10.5281/zenodo.7623681
10.
Sh.X. Muxitdinov, “Рақамли иқтисодиёт шароити коммунал хизматлар соҳасини
ривожлантиришга таъсир қилувчи омиллар таъсирини баҳолаш”, ХОРАЗМ МАЪМУН
АКАДЕМИЯСИ АХБОРОТНОМАСИ, 2022/10, 2022/10-2
11.
Ш.Х. Мухитдинов, “Қишлоқда коммунал хизмат кўрсатиш сифатини АКТдан
фойдаланиб ошириш”, 2021/8/7
12.
Muxitdinov Shoxijaxon Hudoyorovich,” ECONOMETRIC MODEL OF IMPROVING THE
81
QUALITY OF PUBLIC UTILITIES”, Journal of Management Value & Ethics, Том 128, Номер
ISSN-2249-9512, Journal of Management Value & Ethics Gwalior Management Academy
(GMA) Publications.
13.
Qodirov, Farrux. "GPON TEXNOLOGIYASI-OPTIK KIRISH TARMOG'I."
АХБОРОТ-
КОММУНИКАЦИЯ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИНИНГ РИВОЖЛАНИШ ИСТИҚБОЛЛАРИ мавзусидаги
Республика илмий-амалий анжуман МАЪРУЗАЛАР ТЎПЛАМИ
(2018).
14.
Qodirov, F. "Ijtimoiy va xizmat ko ‘rsatish sohasini rivojlantirishda sog ‘liqni saqlash
xizmatlarini ekonometrik modellashtirishning ahamiyati."
O ‘zR FA VI Romanovskiy nomidagi
Matematika instituti
(2022).
15.
Qodirov, F. "Qashqadaryo hududi aholisiga xizmat ko ‘rsatish tarmoqlari va ularga ta’sir
etuvchi omillar."
O ‘zbekiston Qishloq Va Suv xo ‘jaligi” Jurnali
(2022).
16.
QODIROV, F. "Axoliga xizmat ko ‘rsatish soxasining modellashtirishni tizimli imitatsiya
qilish."
IЈTISODIY ILMIY-AMALIY OYLIK NAShR
(2022).
17.
Qodirov, F. "Hududlarda tibbiy xizmatlarni dasturiy paketlar yordamida elektron tibbiy
bazasini yaratish."
O’zbekiston Respublikasi Oliy Va o’rta Maxsus ta’lim Vazirligi Namangan
Muhandislik-Qurilish Instituti
(2022).
18.
Qodirov,
F.
"Hududlarda
tibbiy
xizmat
ko
‘rsatishni
ekonometrik
modellashtirish."
Xorazm ma’mun akademiyasi axborotnomasi
(2022).
19.
Qodirov, F. "Qashqadaryo viloyati aholisiga tibbiy xizmat ko ‘rsatish tarmoqlarini
rivojlantirishning istiqbollari."
O ‘ZBEKISTON QISHLOQ VA SUV XO ‘JALIGI» âà «AGRO
ILM
(2022).
20.
Qodirov, F. "Qishloq aholisiga sog ‘liqni saqlash xizmatlari ko ‘rsatish tarmoqlari
rivojlanish mexanizmining statistik tahlili."
Andijon Mashinasozlik Instituti
(2022).
21.
Qodirov, Farrux. "Aholiga tibbiy xizmat ko ‘rsatishdan olingan daromad va xarajatlarni
imitatsion modeli."
Moliya bozorini rivojlantirishning ustuvor yo'nalishlari, zamonaviy
tendensiyalari va istiqbollari" mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallar
to’plami
11.5 (2022).
22.
Qodirov, Farrux. "O’ZGARUVCHILARI AJRALGAN VA AJRALADIGAN DIFFERENSIAL
TENGLAMALAR."
Journal of Advanced Research and Stability
(2022).
23.
Kодиров, Фаррух. "ZAMONAVIY KOMPYUTER O'YINLARI VA ULARNING
SINFLANISHI."
Scienceweb academic papers collection
(2019).
24.
Qodirov, Farrux. "YER ОSTI SUVLАRINING FIZIK ХОSSАLАRI, KIMYOVIY TАRKIBI,
HАRАKАTI VА GRUNTLАRNING SUV O’TKАZUVCHАNLIGI, FILTRАTSIYA QОNUNI."
Analytical
Journal of Education and Development
(2022).
25.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Stoks Formulasi. Sirt Integrallari Tadbiqlari/Ijtimoiy
fanlarda innovasiya onlayn ilmiy jurnali." (2022): 15.
26.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "O’zgaruvchilari ajralgan va ajraladigan differensial
tenglamalar/Barqarorlik va yetakchi tadqiqotlar onlayn ilmiy jurnali." (2022): 20.
27.
Qodirov, Farrux. "Development of scientific and technological system of management of
industrial enterprises. Scienceweb academic papers collection." (2023): 1.
28.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "IMPORTANCE OF KASH-HEALTH WEB PORTAL IN THE
DEVELOPMENT OF MEDICAL SERVICES IN THE REGIONS."
Conferencea
(2022): 80-83.
82
29.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "CREATION OF ELECTRONIC MEDICAL BASE WITH THE
HELP
OF
SOFTWARE
PACKAGES
FOR
MEDICAL
SERVICES
IN
THE
REGIONS."
Conferencea
(2022): 128-130.
30.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options."
