38
QISHLOQ XO’JALIGIDA MIKROBIOLOGIYANING O’RNI
Azimov Azizbek Bafojonovich
Ilmiy izlanuvchi:
Buxoro davlat tibbiyot instituti "Biotibbiyot" fakulteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.12736232
Annotatsiya:
Mazkur maqolada qishloq xo’jaligida mikrobiologiyaning o’rni,
mikrobiologik jarayonlarini faollashtirish, chorvachilik komplekslari chiqindilaridan o’g’it olish
haqida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so’zlar:
Mikrobiologiya, fermentlar, vitaminlar, aminokislotalar, biologik
stimulyatorlarni sintez, biotin, pantotenik, nikotinik.
Abstract:
This article provides information on the role of microbiology in agriculture, the
activation of microbiological processes, and the extraction of fertilizers from livestock complex
waste.
Key words:
Microbiology, enzymes, vitamins, amino acids, synthesis of biological
stimulants, biotin, pantothenic, nicotinic.
Аннотация:
В статье представлены сведения о роли микробиологии в сельском
хозяйстве, активизации микробиологических процессов, извлечении удобрений из
отходов животноводческого комплекса.
Ключевые слова:
Микробиология, ферменты, витамины, аминокислоты, синтез
биологических стимуляторов, биотин, пантотеновая, никотиновая.
KIRISH:
Mikrobiologiya kun sayin rivojlanib bormoqda, u ayniqsa, bioximiya, molekulyar
biologiya, biotexnologiya, fitopatologiya, epidemiologiya, genetika va boshqa fanlar bilan uzviy
bog‘liqdir. Mikroorganizmlar kichik o‘lchamga ega bo‘lishidan qat’iy nazar tabiatda moddalar
almashinuvida, murakkab organik moddalarning parchalanishida faol ishtirok etadilar.
Mikroorganizmlarga viruslar, bakteriyalar, arxeylar, bakteriofaglar, bakteriyalarga yaqin
turadigan aktinomitsetlar, ba’zi bir zamburug‘lar, rikketsiyalar, mikoplazma va boshqalar
kiradi. Tabiatda moddalarning almashinuvida, ko‘pgina foydali qazilmalar (torf, toshko‘mir,
neft) hosil bo‘lishida, turli organik moddalarning chirishida mikroorganizmlarning ahamiyati
katta. Oziq-ovqat sanoatida qatiq, kefir, qimiz, pishloq tayyorlash sut-kislotali bijg‘ituvchi
bakteriyalarning, novvoychilik, turli ichimliklar tayyorlash (spirt, vino) esa, achitqi
zamburug‘larning faoliyatlariga bog‘liq bo‘lgan jarayonlardir. Ko‘pgina mikroorganizmlar turli
fiziologik faol moddalar: fermentlar, vitaminlar, aminokislotalar, biologik stimulyatorlarni
sintez qilish xususiyatiga egalar.
ADABIYOTLAR VA METODOLOGIYA:
Qadimdan yuqumli kasalliklarning sabablarini
tabiblar izlay boshlashgan. Abu Ali ibn Sino (460-377 y.) chechak, moxov va boshqa yuqumli
kasalliklarning qo‘zg‘atuvchilari tirik mavjudod ekanligini, suv va havo orqali yuqishini
ta’kidlagan. 1550 yilda shishaga ishlov beruvchilar Gans va Zaxariy Yansenlar mayda narsalarni
kattalashtirib ko‘rsatuvchi asbob yasadilar. 1609-1610 yillarda G.Galiley (1564-1642) birinchi
sodda mikroskop ixtiro qildi. 1617-1619 yillarda K.Drebbel oldingi mikroskoplarni
takomillashtirib, ikki linzali qavariq ob’ektivli mikroskopni yaratdi. Bu mikroskop yordamida
M.Malpigi, Ya.Svammerdam, A.Kirxer va boshqalar o‘simlik va hayvonlarning O‘zbekistonda
biotexnologiya fanining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan, tashkilotchi olimlardan biri b.f.d.,
professor M.M.Raximov bo‘lib, bu olim mamlakatimizning bir necha oliygohlarida, xususan
Mirzo Ulug‘bek nomli O‘zbekiston Milliy universitetida, Toshkent Davlat Agrar universitetida,
39
Toshkent Farmatevtika institutida biotexnologiya kafedralarini tashkil qilgan. M.M.Raximov -
M.V.Lomonosov nomidagi Moskva Davlat Universitetida taxsil olgan va 1968 yil kimyo fanlar
nomzodi ilmiy darajasiga sazovor bo‘lgan. Yuzga yaqin fan doktorlari va fan nomzodlariga
ustozlik qilib kelmoqda. 600 ga yaqin ilmiy maqolalar, o‘quv qo‘llanmalar, darsliklar va
patentlar muallifi. Mamlakatimizning qator orden va medallari biln taqdirlangan. O‘zbek
olimlaridan T.G.G‘ulomova, A.H.Vahobov, X.A.Berdiqulov, R.Shoyaqubov, Z.R.Axmedova,
Z.F.Ismoilov, I.J.Jumaniyozov va boshqalar mamlakatimizda biotexnologiyaning rivojlantirish
ustida ilmiy va amaliy ishlar olib bormoqdalar.
NATIJALAR:
Qishloq xo‘jaligida ham mikroorganizmlar muhim rol o‘ynaydi, chunki
ularning faoliyati natijasida tuproqda o‘simliklar uchun zarur bo‘lgan oziq moddalar to‘planadi,
tuproqning unumdorligi ortadi, buning oqibatida ekinning hosili ham yuqori bo‘ladi. Keyingi
yillarda Respublikamizda qishloq xo’jalik mahsulotlarini ishlab chiqarish va ularni ko’paytirish
borasida qator farmoyishlar chiqarilmoqda. Qishloq xo’jalik mahsulotlarini ishlab
chiqarishdagi asosiy talablardan biri bu kimyoviy o’g’itlar sarfini kamaytira oladigan, ekologik
talablarga javob beradigan biologik preparatlarni yaratishdir. Tuproqda rivojlanadigan
mikroorganizmlar o’simliklarni oziq moddalar, gormonlar, vitaminlar va boshqa fiziologik faol
birikmalarga bo’lgan ehtiyojini to’la ta’minlaydi. Mikrozim -2 o'simliklarning o'sishiga ijobiy
ta'sir ko'rsatadi va hosilni taxminan 10% ga oshiradi. Shu bilan birga, superfosfat bilan
o'g'itlangan tuproqlarda fosforobakterinning samaradorligi oshadi. Mikrozim -2
o'simliklarning ildiz tizimining o'sishini kuchaytirishi aniqlangan. Buni B. megaterium
Mikrozim -2 biologik faol moddalar, jumladan tiamin, Mikrozim -2 piridoksin, biotin,
pantotenik va nikotinik kislotalar, B12 vitamini va boshqa birikmalar hosil qilishi bilan izohlash
mumkin. Ushbu moddalar rivojlanishning dastlabki bosqichlarida o'simliklarning o'sishini
biroz kuchaytiradi. Hozirgi vaqtda qishloq xo'jaligida tuproq mikrobiologik jarayonlarini
faollashtiradigan bir qator biologik mahsulotlar qo'llaniladi. Biologik mahsulot issiqxonalarda
sabzavot va gul ekinlarini etishtirish uchun ishlatiladigan biologik faol tuproqlarni ishlab
chiqarish uchun mo'ljallangan. Biologik faol tuproqlar pestitsidlarning tez parchalanishiga,
mikroorganizmlarining fitopatogenlarga qarama-qarshiligi tufayli tuproqning yaxshilanishiga
yordam beradi.Bamil - chorvachilik komplekslari chiqindilaridan bioo'g'it. Bamil tarkibida ko'p
miqdorda organik azot, fosfor, mikroelementlarning keng doirasi mavjud. Bami-laning asosiy
boshlang'ich komponenti hayvonlarning chiqindilarini qayta ishlashdan olingan quritilgan
mikrobial biomassadir. Bamil yopiq tuproqdagi sabzavot ekinlarida eng samarali hisoblanadi,
bu erda hosilni 40-60% ga oshiradi. Shu bilan birga, mahsulot sifati sezilarli darajada
yaxshilanadi. Biotron - sabzavot va meva ekinlari uchun ishlatiladigan tuproq
mikroorganizmlarning murakkab biopreparati (AQShda ishlab chiqarilgan). E-2001 - tuproq
bakteriyalarining kompleks biopreparati, 0 0 1 F sabzavot ekinlarida (Gretsiyada ishlab
chiqarilgan) ishlatiladi. Biologik mahsulotlarni eksperimental o'rganish natijalari. "Tiklanish"
(biofertilizer) - tuproq unumdorligini samarali tiklaydi, hosildorlikni oshiradi, kompost
tayyorlashni tezlashtiradi, tuproqni yumshatishni tezlashtiradi, o'simliklarning sovuqqa
chidamliligini oshiradi. Bio-o'g'itlar o'z-o'zini davolashga qodir bo'lgan tuproqning pishib etishi
uchun birgalikda va samarali ishlash maqsadida tabiiy ravishda ajratilgan foydali tirik
mikroorganizmlar guruhini o'z ichiga oladi. Tuproqqa qo'llash har xil turdagi
mikroorganizmlarning xilma-xilligini oshiradi, mikroorganizmlarning murakkab tabiiy
jamoalarini yaratadi. Bundan tashqari, o'tkazilgan korrelyatsiya tahlili tuproqning fermentativ
40
va mikrobiologik faolligi o'rtasida sezilarli bog'liqlikni aniqladi: masalan, fosfataza darajasi va
ammonifikatsiya qiluvchi mikroorganizmlar soni (r = -0,48), shuningdek, teskari korrelyatsiya
mavjud edi. fosfataza va oligonitrofillar (r = -0,51), shuningdek, fosfataza faolligi va
o'rganilayotgan o'g'itlardagi umumiy fosfor tarkibi o'rtasidagi muhim kuchning teskari
korrelyatsiyasi (r = -0,72). O'g'itlardagi azot miqdori va ureaza faolligi o'rtasida ham teskari
bog'liqlik aniqlangan.
XULOSA:
Bentonit saqlovchi oʻgʻitlar taʼsirida gʻoʻza tutgan tuproqning fermentativ
faolligini oʻrganish ikkinchisining azot va fosfor rejimlari darajasiga ijobiy taʼsirini koʻrsatdi.
Ureaza va fosfataza faolligining engil pasayishi azot va fosfor o'z ichiga olgan birikmalarning
etarli miqdorini ko'rsatadi, ya'ni. o'simliklarning oziqlanishi uchun qulay sharoitlar,
o'simliklarning o'sishi va rivojlanishi uchun maqbul rejim yaratish, hosildorlikni oshirish,
shuningdek, o'rganilayotgan o'g'itlardan foydalanish darajasini oshirish.
References:
1.
Tokhirov B.B., Mustafoyev X., Tagayeva M.B. Production of microscopic always, their use
in livestock and poultry // Экономика и социум. 2021, №. 4-1. p.426-427.
2.
Ходжимуродова Н.Р., Хакимова Н.Х., Тогаева М.В. Бухоро вохаси сугориладиган
ўтлоқи аллювиал тупроқларида микроорганизмлар фаоллиги // Республика
илмийамалий анжумани материаллари туплами.Гулистон, 2020. 166 б.
3.
M.B. Togaeva, Z.T.Safarova, N.A.Azizova. Main sources of increasing the productivity of
alluval soils of medium salt grazine of bukhara region // JournalNX. – Т. 6. – №. 06. p. 88- 93.
