61
FIRIBGARLIK JINOYATLARINING SODIR ETILISH SABABLARI VA ULARGA
IMKON BERGAN SHART-SHAROITLAR HAQIDA BA’ZI BIR QARASHLAR
Bafoqulov Polvonzoda Telmonovich
Navoiy viloyati Navoiy shahar IIB JXX profilaktika inspektori, leytenant
https://doi.org/10.5281/zenodo.13375045
Jinoyatlarning sodir etilish sabablari va unga imkon bergan shart-sharoitlar ko‘p jihatdan
kompleks va ko‘p omilli bo‘lishi mumkin. Quyidagi asosiy sabablar va shart-sharoitlarni ko‘rib
chiqish mumkin:
1. Ijtimoiy va iqtisodiy omillar:
- Kambag'allik va iqtisodiy tengsizlik: Kambag'allik va iqtisodiy adolatsizlik jinoyatga yo‘l
ochishi mumkin. Uzoq muddatli iqtisodiy qiyinchiliklar jinoyatga moyillikni oshirishi mumkin.
- Ishsizlik: Ishsizlik darajasi yuqori bo‘lsa, odamlar jinoyat qilishga ko‘proq moyil bo‘lishi
mumkin, chunki ular moliyaviy qiyinchiliklarni bartaraf etishga intilishadi.
2. Ta'lim va tarbiya:
- Ta'limning yetishmasligi: Ta’lim darajasi past bo‘lgan odamlar jinoyat qilishga ko‘proq moyil
bo‘lishi mumkin. Ta'limning yetishmasligi jinoyatchilikni oldini olish qobiliyatini pasaytirishi
mumkin.
- Sog'lom tarbiya: Tarbiyaviy muammolar va oilaviy nizolar jinoyatga moyillikni oshirishi
mumkin. Masalan, bolalikda zo‘ravonlik yoki neglectni boshdan kechirish jinoyat qilish
ehtimolini oshirishi mumkin.
3. Yuridik va huquqiy sharoitlar:
- Huquqni muhofaza qiluvchi tizimning zaifligi: Huquqni muhofaza qiluvchi tizimning zaifligi
jinoyatlarning ortishiga olib kelishi mumkin. Huquq-tartibot organlari samarali ishlamasa,
jinoyatchilar uchun jazolanishdan qochish osonroq bo‘ladi.
- Qonunlarning yetarli darajada bajarilmasligi: Qonunlar mavjud bo‘lishi mumkin, ammo
ularning bajarilishi past bo‘lsa, jinoyatlar ko‘proq sodir bo‘lishi mumkin.
4. Psixologik va shaxsiy omillar:
- Psixologik muammolar: Ba'zi psixologik holatlar va ruhiy kasalliklar odamlarning jinoyat
qilishiga olib kelishi mumkin.
- Ijtimoiy bosim va normalar: Ijtimoiy bosim, guruhiy ta'sir va normalar odamlarning jinoyat
qilishiga ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Masalan, ma'lum guruhlarda jinoyatchilikni normal holat
sifatida ko‘rish mumkin.
5. Muammoning mavjudligi:
- Ommaviy ta'sir: Madaniyatdagi, ommaviy axborot vositalaridagi yoki reklamadagi salbiy
tasvirlar va omillar jinoyatchilikka ta'sir ko‘rsatishi mumkin.
Bu omillarning har biri jinoyatlarning sodir etilishiga va uning imkoniyatlariga ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Ularning barchasini hisobga olish va ularni bartaraf etish orqali
jinoyatlarni kamaytirish mumkin.
Yuqoridagi me’zonlar asosida firibgarlikning sabab va shart-sharoitlarini ko‘rib
chiqadigan bo‘lsak quyidagicha fikrga kelishimiz mumkin:
1. Iqtisodiy va moliyaviy omillar:
- Moliyaviy qiyinchiliklar: Firibgarlik qilishning sabablaridan biri iqtisodiy qiyinchiliklar yoki
moliyaviy zaruratdir. Odamlar moliyaviy holatni yaxshilash yoki qarzlarni to‘lash uchun
firibgarlik yo‘lini tanlashlari mumkin.
62
- Qarzdorlik: Yuqori darajadagi qarzlar va iqtisodiy bosim firibgarlikka olib kelishi mumkin,
chunki odamlar tezda pulga ehtiyoj sezishadi.
2. Ta'lim va bilim yetishmasligi:
- Moliyaviy savodsizlik: Firibgarlik qurbonlari ko‘pincha moliyaviy yoki yuridik savodsizligi
tufayli firibgarlarning aldoviga tushadilar. Ta'lim va bilimning yetishmasligi firibgarlikka
osonroq yo‘l ochadi.
3. Yuridik va huquqiy omillar:
- Qonunlarning yetarlicha bajarmasligi: Firibgarlik jinoyatiga qarshi qonunlar mavjud bo‘lsa-
da, ularning amalda bajarilmasligi yoki jazo tizimining zaifligi firibgarlik qilish uchun imkoniyat
yaratadi.
- Samarasiz huquqni muhofaza qilish organlari: Huquqni muhofaza qilish organlarining zaifligi
yoki korruptsiyaga yo‘l qo‘yilishi firibgarlik jinoyatlarini kamaytirishga to‘sqinlik qiladi.
4. Psixologik va shaxsiy omillar:
- Tezkor foyda olish istagi: Odamlar tezda katta foyda olish istagida firibgarlikka yo‘l qo‘yishi
mumkin. Bu ehtiroslar va xohishlar firibgarlik qilishni osonlashtirishi mumkin.
- Ishonch va manipulyatsiya: Firibgarlik qiluvchi shaxslar ko‘pincha qurbonlarni
manipulyatsiya qilish va ularga ishonch hosil qilish orqali aldashadi.
5. Sotsial va madaniy omillar:
- Jamoat bosimi va raqobat: Jamoatdagi raqobat va muvaffaqiyatga erishish istagi firibgarlik
qilish ehtimolini oshirishi mumkin. Odamlar muvaffaqiyatga erishish uchun har qanday yo‘lni
tanlashlari mumkin.
- Madaniy normalar va qadriyatlar: Ba'zi madaniyatlarda moliyaviy muvaffaqiyatga erishish
kerakligi va boshqa shaxslarning xarajatlarini nazorat qilish normalari firibgarlikka olib kelishi
mumkin.
6. Texnologik omillar:
- Internet va raqamli texnologiyalar: Internet va raqamli texnologiyalar firibgarlik uchun yangi
imkoniyatlar yaratadi. Firibgarlar onlayn aldov usullarini ishlatib, osonlik bilan firibgarlik
qilishlari mumkin.
Bu sabablar va shart-sharoitlar firibgarlik jinoyatining sodir etilishiga ta'sir ko‘rsatishi
mumkin va ular bilan kurashish uchun barcha darajalarda choralar ko‘rish zarur.
Firibgarlik jinoyatlarining kamaytirish masalasi HMQOlar oldida turgan eng muhim va
ustuvor vazifalaridan bo‘lib, mazkur vazifalarni amalga oshirish samaradorligini ta’minlash
ko‘proq ogoh etuvchi profilaktik chora-tadbirlarni ishlab chiqishni hamda ularni amalga
oshirishda qo‘llanilayotganfiribgarlik jinoyatining barvaqt profilaktikasi mexanizmini
muntazam ravishda takomillashtirib borishni taqazo etadi. Firibgarlik jinoyatining barvaqt
profilaktikasi samaradorligini ta’min- lash uchun eng avvalo mazkur turdagi jinoyatlarning
sodir etilish sabablari va ularga imkon berayotgan shart-sharoitlarni aniqlash muhim ahamiyat
kasb etadi. Darhaqiqat, har qanday voqea, hodisa, jarayon yoki mavjudlikning mohiyatini
o‘rganish uning kelib chiqishi yoki sodir bo‘lishiga turtki bergan sabablar, imkoniyat yaratgan
shart- sharoitlar haqida aniq ma’lumotga ega bo‘lishni talab etadi. Aksariyat huquqshunos
olimlar huquqbuzarlikni kasallikka, huquqbuzar shaxsni bemorga qiyoslashadi va mazmunan
ularni bir-biriga yaqin tushunchalar deb bilishadi. Darhaqiqat, tizimda jazo huquqbuzar
shaxsni jazolashga emas, balki axloqan tuzatishga xizmat qilishi lozim degan qarash mavjud.
Tibbiyot sohasida esa bemorni ham jisman, ham ruhan sog‘lomlashtirishga e’tibor qaratiladi.
63
Shuni ta’kidlab o‘tish lozimki, huquqbuzarliklarning barcha sabab va sharoitlari kishilar
psixologiyasi va ongiga ta’sir ko‘rsatib, ularda g‘ayriijtimoiy qarashlarni, xulq-atvorni
shakllantiradi
yoki
ularni
oziqlantiradi,
kuchaytiradi.
Shuning
uchun
ham
huquqbuzarliklarning sabab va sharoitlari hamma vaqt ijtimoiy psixologik xususiyatga ega.
Ijtimoiy-psixologik sabab va sharoit¬lar ijtimoiy sharoitlardan kelib chiqqan bo‘lib, ma’lum
darajada mustaqildir.
Firibgarlik jinoyatini sodir etish sababini o‘rganish maqsadida shu turdagi jinoyatni sodir
etib jazoni ijro etish muassasalarida jazo o‘tayotgan mahkumlarorasida o‘tkazilgan anketa
so‘rovlari natijalari shuni ko‘rsaktmoqdaki, so‘rovda ishtirok etgan 1395 nafar mahkumlarning
30,5 foizi moddiy yetishmovchilik, 28,8 % ta’lim-tarbiyadagi kamchilik, 17% ishsizlik, 13,5 %
huquqiy madaniyatning pastligi, 5,3 foizi profilaktik ishlari yetarli emasligi, 2,2 foizi huquqni
muxofaza qiluvchi organlarning faoliyatidagi kamchiliklarni sabab sifatida e’tirof etishgan.
Yoshlar tomonidan firibgarlik jinoyatining sodir etilishi sababini o‘rganish yuzasidan
o‘tkazilgan so‘rovda ishtirok etgan mahkumlarning 38,1% ta’lim va tarbiyadagi sustkashlik,
32% ishsizlik, 14,9 % huquqiy madaniyatning pastligi, 5,4 % moddiy yetishmovchilik, 4,1 %
oson yo‘l bilan pul topish, 1,6 %ni ichkilik, 0,6 % internetning salbiy ta’siri deb belgilashgan.
Tahlillardan kuzatish mumkinki, firibgarlik jinoyatining sodir etilishining asosiy
sabablardan biri shaxslardagi pulga bo‘lgan extiyojning mavjudligidadir. Shuni unutmaslik
lozimki, shasxlarda firibgarlik jinoyatini sodir etishga undovchi boshqa turdagi extiyojlar ham
mavjud. Har qanday insonda jismoniy ehtiyoj qondirishga bo‘lgan xoxish kuchliroq bo‘ladi.
Huquqshunos olimlarning fikriga ko‘ra, ayrim toifadagi firibgarlar xayotda zaruriy ehtiyojni
qondirish estagida firibgarlikka qo‘l urishadi. Firibgarlar orasida spirtli ichimlikka ruju qo‘ygan
va giyohvandlikka chalinganlarda asosan bunday xolat kuzatiladi. Chunki, ularda hayotga,
yaxshi yashashga bo‘lgan qiziqish so‘ngan bo‘ladi. Ular faqatgina kundalik jismoniy ehtiyojini
qondirish maqsadida bo‘lishadi.
Firibgarlik bilan bog‘liq jinoyatchilikka qarshi kurashning eng muhim va asosiy
yo‘nalishlaridan biri mazkur turdagi jinoyatlarning barvaqt profilaktikasidir. Ushbu
profilaktikaning o‘ziga xos jihatlaridan biri sodir etilayotgan firibgarlik jinoyatlarining sabab va
sharoitlarini aniqlash hamda ularni bartaraf etish choralarini ko‘rishdir. Shuningdek,
profilaktik chora-tadbirlarni qo‘llash samaradorligi huquqni muxofaza qiluvchi organlarning
keng jamoatchilik bilan hamkorligining to‘g‘ri tashkil etilganligiga bog‘liqdir.
Yuqoridagi omillarni bartaraf etmay turib biz jamiyatda uchraydigan salbiy holatlar, shu
jumladan firibgarlik jinoyatlarini oldini olishda natijalarga erishib bo‘lmasligini anglashimiz
lozim. Shu boisdan, bugungi kunda mamalakatimizda turli sohalarda amalga oshirilayotgan
islohotlarda aholining kam ta’minlangan qatlamini ijtimoiy qo‘llab quvvatlash, yangi ishchi
o‘rinlarini yaratish, “uyushmagan yoshlar”ning mavjud muammolarini aniqlash va bartaraf
etish, kichik biznes va tadbirkorlikni rivojlantirish, aholining turmush darajasini oshirish
borasida ko‘zga ko‘rinarli ishlar amalga oshirildi va ular davom ettrilmoqda.
