96
MONBELYARD ZOTLI SIGIRLARNING QIZLARINI TANA TUZILISHIGA
BOG‘LIQLIKDAGI SUT MAHSULDORLIGI
Erdanova Go’zal Mirulug’ovna
Toshkent Davlat Agrar universiteti assistenti
Yusupova Kamola Yunus qizi
Toshkent Davlat Agrar universiteti magistr
https://doi.org/10.5281/zenodo.13925020
Annotatsiya.
Monbelyard zotli sigirlarning qizlarining II-lakaktatsiyasida sigirlarning
eksterer tana tuzilishi tipi bo‘ycha sut-go‘sht tipiga mansub sigirlarda tengqurlari go‘sht-sut
tipiga nisbatan yag‘rin balandligi 2,28%, sag‘ri balandligi 0,94 %, ko’krak ayanasi 0,58%, 3.1%-
ga ortiqcha bo‘lgan bo‘lsa, ko’krak chuqurligi 1,67 %.orqa do’ng suyagi kenglini 2,62%, poycha
aylanasi 3,56%-ga tengqurlari sut –go‘sht eksterer tana tuzilishi tipidan ortiqcha bo‘ldi.
Sut-go‘sht tipiga mansub bo‘lgan sigirlarining yag‘rin balandligi go‘sht-sut tipiga mansub
tengdoshlariga nisbatan tegishli ravishda 2,8 sm, sag‘ri balandligi 2,63 sm-ga, ko‘krak eni 3,2
sm-ga yuqori, ko‘krak chuqurligi 5,6 (P>0,95) sm-ga kam, ko‘krak aylanasi 3,2 sm-ga (P>0,999),
tananing qiya uzunligi 3,8 sm-ga yuqori bo‘ldi, orqa do‘ng suyagi 2,4 sm-ga, poycha aylanasi
1,66 sm-ga (P>0,95) kam bo‘ldi.
Abstract.
In the II-lactation of the daughters of the Montblyard breed, according to the
type of external div structure of the cows, the milk-meat type cows have a height of 2.28%,
the height of the udder is 0.94%, compared to the meat-milk type. Breast size is 0.58%, 3.1%
more, chest depth is 1.67%. sht became more than the type of exterior div structure.
The height of the cows of the milk-meat type is 2.8 cm, the height of the withers is 2.63
cm, and the width of the chest is 3.2 cm. is higher, chest depth is 5.6 (P>0.95) cm less, chest
circumference is 3.2 cm (P>0.999), div oblique length is 3.8 cm higher , the back femur
decreased by 2.4 cm, the leg circumference decreased by 1.66 cm (P>0.95).
Kalit so‘zlar:
Loktsiya, Monbelyard zotli, eksterer tana tuzilishi, sut-go‘sht,go‘sht-sut tipi,
sag‘ri balandligi, ko‘krak chuqurligi, tananing qiya uzunligi, orqa do‘ng suyagi, poycha aylanasi
Adabiyotlar sharxi.
Sigirlarning sut mahsuldorlik darajasi, zotidan qat’iy nazar, ko‘plab
omillar qatorida kelib chiqishiga, ya’ni genotipiga bog‘liq. Mahsuldorligi bo‘yicha yuqori irsiy
salohiyatga ega ajdodlardan olingan avlodlar odatda yuqori darajadagi mahsuldorlikni yuzaga
chiqaradilar. Buni ko‘plab olimlarning tadqiqotlarining natijalarini tahlil qilish natijasida
shakllangan xulosalarida ham ko‘rish mumkin U.N.Nosirov, M.Dosmuxamedova va boshqalar.
Arnautovskiy I.D., Bajenova E.V. tadqiqotlari natijalarining ko‘rsatishicha, shvits zotli
qoramollar podasida ularning mahsuldorlik yo‘nalishini hisobga olgan holda juftlash usullarini
qo‘llash maqbul tipdagi sigirlar salmog‘ini podada oshirish imkonini beradi. Mualliflar
ma’lumotlariga qaraganda, ota va onalarining mahsuldorlik yo‘nalishi sut tipiga ega
qoramollarni juftlashdan olinib yetishtirilgan sut tipidagi sigirlarning sut mahsuldorligi
laktatsiya davomida otalari sut onalari sut-go‘sht yo‘nalishidagi qoramollaridan olingan
tengqurlariga nisbatan 458,1 kg va otalari sut, onalari go‘sht-sut yo‘nalishidagi qoramollardan
olinib yetishtirilgan sigirlardan 983,5 kg yuqori bo‘lganligi aniqlangan, sutdorlik koeffitsienti
esa sut tipidagi sigirlarda 856,7 kg-ni tashkil etgan va yuqorida keltirilgan guruhlardagi
tengqurlarinikidan tegishli ravishda 106,0 va 223,8 kg yuqori bo‘lganligi qayd etilgan. Bu
97
ma’lumotlar podalarda juftlash usullaridan maqsadli foydalanish sermahsul sigirlar
yetishtirishda muhim omil ekanligidan dalolat beradi
Olingan natijalar va munozaralar
Tadqiqotlarimizda sut ishlab chiqarishda yetakchi
Yevropa davlatlaridan yurtimizga ko‘plab sut va sut-go‘sht yo‘nalishidagi naslli qoramollar olib
kelinmoqda, ushbu zotlardan biri sanoatda pishloq yetishtirishda etakchi zotlardan biri bo‘lgan
monbelyard zoti hisoblanib, sigirlarning sut mahsuldorlik yo‘nalishini baholashda ularning
eksterer ko‘rsatkichlarini o‘rganish alohida ahamiyat kasb etadi.
Biz turli tana tuzilishi xiliga ega sigirlarni ekstererini tana o‘lchamlarini olish va ular
asosida tana indekslarini hisoblash orqali o‘rgandik.
1-jadval ma’lumotlari shundan dalolat beradiki, sigirlarning tana o‘lchami ko‘rsatkichlari
ularning sut-go‘sht va go‘sht-sut tipiga monandligi sigirlarning tana tuzilishining eksterer
tashqi belgilari hamda konstitutsional belgilar yig‘indisi bilan uzviy bog‘liq.
Monbelyard zotli sigirlarning qizlarining II-lakaktatsiyasida sigirlarning eksterer tana
tuzilishi tipi bo‘ycha sut-go‘sht tipiga mansub sigirlarda tengqurlari go‘sht-sut tipiga nisbatan
yag‘rin balandligi 2,28%, sag‘ri balandligi 0,94 %, ko’krak ayanasi 0,58%, 3.1%-ga ortiqcha
bo‘lgan bo‘lsa, ko’krak chuqurligi 1,67 %.orqa do’ng suyagi kenglni 2,62%, poycha aylanasi
3,56%-ga tengqurlari sut –go‘sht eksterer tana tuzilishi tipidan ortiqcha bo‘ldi.
Sut-go‘sht tipiga mansub bo‘lgan sigirlarining yag‘rin balandligi go‘sht-sut tipiga mansub
tengdoshlariga nisbatan tegishli ravishda 2,8 sm, sag‘ri balandligi 2,63 sm-ga, ko‘krak eni 3,2
sm-ga yuqori, ko‘krak chuqurligi 5,6 (P>0,95) sm-ga kam, ko‘krak aylanasi 3,2 sm-ga (P>0,999),
tananing qiya uzunligi 3,8 sm-ga yuqori bo‘ldi, orqa do‘ng suyagi 2,4 sm-ga, poycha aylanasi
1,66 sm-ga (P>0,95) kam bo‘ldi.
1-jadval
Tajribadagi sigirlarning II-laktatsiya davrida tana o‘lchamlari, sm
Tana o‘lchamlari
Eksterer tana tuzilishi tipi bo‘yicha
Sut-go‘sht
Go‘sht-sut
x
S
X
Sv, %
x
S
X
Sv, %
Yag‘rin balandligi
135,4±0,7
2,24
132,3±0,74
2,16
Sag‘ri balandligi
138,2±1,1
2,47
136,9±0,92
2,60
Ko‘krak eni
49,8±0,64
4,97
51,0±1,0
7,58
Ko‘krak chuqurligi
70,3±0.67
3.68
71,5±0.71
3,84
Ko‘krak aylanasi
205,0±1,3
2.45
203,8±1.22
2,31
Tananing qiya uzunligi
155,8±1,56
3,87
151±0,92
2,35
Orqa do‘ng suyak eni
52,0±0.45
3.34
53,4±0.52
3,76
Poycha aylanasi
19,5±0,34
6.9
20,22±0,41
7,84
Sigirlarning eksterer tana o‘lchamlaridan olingan ma’lumotlar sut-go‘sht tipiga kiruvchi
monbelyard zotli sigirlardan ishlab chiqarishda foydalanish sigirlarni eksterer xususiyatlarini
yaxshilanishini ko‘rsatadi. Bunday sigirlarning tanasi tengqurlari go‘sht-sut tipiga mansub
eksterer tana tuzilishidagi sigirlarga nisbatan bo‘yiga va eniga yuqori ko‘rsatkichga ega, ko‘krak
qafasi keng, tana mutanosib rivojlanganligi aniqlandi, bu esa ular aralash xiliga mansub
bo‘lganligidan dalolat beradi.
98
2-jadval
Tajribadagi sigirlarning III-laktatsiyasi davrida tana o‘lchamlari, sm
Tana o‘lchamlari
Eksterer tana tuzilishi tipi bo‘yicha
Sut-go‘sht
Go‘sht-sut
x
S
X
Sv, %
x
S
X
Sv, %
Yag‘rin balandligi
143,6±1,04
2,80
142,4±1,75
4,75
Sag‘ri balandligi
147,2±1,69
4,4
145,9±0,92
2,44
Ko‘krak eni
54,8±1,24
8,7
58,0±1,0
6,67
Ko‘krak chuqurligi
72,2±1,28
6,8
75,8±1,16
5,92
Ko‘krak aylanasi
210,0±2,11
3,88
206,8±2,14
4,0
Tananing qiya uzunligi
164,8±1,56
4,37
161±0,92
2,21
Orqa do‘ng suyak eni
56,0±1,0
6,91
58,4±1,03
6,82
Poycha aylanasi
21,56±0,34
6,10
23,22±0,41
6,83
Qoramollarning tana o‘lchamlarining mutloq miqdori ularning alohida tana qismlarining
qay darajada rivojlanganligini ko‘rsatsada, lekin ularning tana tuzilishi proporsiyasini
harakterlab beraolmaydi. Shuning uchun tadqiqotlarda tajribadagi qoramollarning tana
o‘lchamlaridan ularning tana tuzilishi indekslari hisoblab chiqildi. Bu ularning konstitutsional
xususiyatlari orasidagi farqlarni ochib berish, ularning o‘sishi va rivojlanishini to‘g‘ri baholash
imkoniyatini yaratadi.
3-jadval ma’lumotlarining dalolat berishicha, sut-go‘sht tipiga ega sigirlar tengqurlari
go‘sht-sut tipiga nisbatan sigirlarining yirik tanaga ega ekanligini ularning nisbatan past
ko‘rsatkichdagi uzunoyoqlilik indekslari ham tasdiqlaydi.
Bir tana o’lchamini ikkinchi bir tana o’lchamiga nisbatalarini foizdagi ifodasi shuni
ko‘rsatadiki Sigirlarning II-laktatsiyasi davrida sut-go‘sht tipiga mansub sigirlarda uzinoyoqlik
indeksi tengqurlari go‘sht-sut tipiga mansub sigirlarga nisbatan 2,1%, cho’zinchoqlik indeksi
bo’yicha, 1 %-ga ortiqcha bo‘lgan bo‘lsa tengqurlari go‘sht-sut tipiga mansub sigirlarda
ko’krakdorlik indeksi bo‘ycha 0,52%, to’lishganlik indeksi bo‘ycha 3,4%, suyakdorlik indeksi
bo‘ycha esa 2.3 %-ortiqcha bo‘ldi.
3 - jadval
Sigirlarning II-III laktatsiyasi davrida tana indekslari, %
Ma’lumotlarga qaraganda, sut-go‘sht-tipiga mansub eksterer tana tuzilishidagi sigirlar
tengdoshlariga nisbatan birmuncha yirik tana tuzilishiga ega bo‘lib, bu ularning go‘sht-sut
Tana indekslari
Sut-go‘sht
Go‘sht-sut
II-laktatsiya
III-laktatsiya
II laktatsiya
III-laktatsiya
Uzinoyoqlilik
48,0
49,7
45,9
48,22
Cho‘ziluvchanlik
115,1
114,76
114,1
109,9
Ko‘krakdorlik
70,8
82,6
71,32
72,3
Zichlik
95,7
97,85
95,5
99,31
To‘lishganlik
131,5
127,42
134,9
128,45
Suyakdorlik
14.4
15,0
16,7
15,90
99
tipidagi sigirlarga nisbatan tegishli ravishda 2,54 %-ga (P>0,95) yuqori ko‘rsatkichga ega
ekanligi bilan ham tasdiqlanadi. Sut-go‘sht tipidagi sigirlar tengdoshlari go‘sht-sut tipiga
nisbatan cho‘ziq tanaga ega bo‘lganligi ularning cho‘ziluvchanlik indeksidan ham ko‘zga
tashlanadi. Sut-go‘sht tipiga mansub sigirlarda ko‘krak qafasi tengqurlariga go‘sht-sut tipiga
nisbatan yaxshi rivojlanganlik darajasini tegishli ravishda 10,3 %-ga (P≥ 0,99) ko‘krak
indeksini yuqori ko‘rsatkichi ham isbotlaydi. Ko‘krakdorlik indeksining yuqoriligi sutbop
sigirlarda go‘sht yo‘nalishidagi sigirlarga nisbatan yuqori bo‘lishi zootexniya fanida
isbotlangan. Zichlik, to‘lishganlik hamda suyakdorlik indekslari bo‘yicha go‘sht-sut tipidagi
sigirlar tengqurlari sut-go‘sht tipiga nisbatan tegishli ravishda 1,46; 1,03; 0,90 %-ga (P>0,95)
yuqori bo‘lganligi aniqlandi.
Xulosa.
Tajribamizdan olingan ma’lumotlar, sigirlarning asosiy tana o‘lchamlari va
shuningdek cho‘ziluvchanlik, ko‘krak va boshqa tana indekslari bo‘yicha seleksiya ishlarini olib
borish podalarda sut mahsuldorligini va sanoatda pishloq ishlab chiqarishda etakchi zotlardan
biri bo‘lgan monbelyard zotini yurtimiz sharoitida takomillashtirishda muhim omil ekanligidan
dalolat beradi. Tadqiqotlarimiz natijalari monbelyard zotli qoramollarning sut-go‘sht tipidagi
eksterer konistitutsiya tana tuzilishga ega sigirlarni tanlash va juftlash ishlarini olib borish,
zotning nasl va mahsuldorlik samaradorligini yaxshilashda alohida amaliy ahamiyatga ega
ekanligini ko‘rsatadi. M.Аshirov tadqiqotlarida ham olingan. Muallifning ta’kidlashicha, yaxshi
mutanosib rivojlangan tanaga ega sigirlar yaxshi mahsuldorlik xususiyatlariga ham ega
bo‘ladilar.
References:
1.
Arnautovskiy I.D., Bajenova E.V. Effektivnost ispolzovaniya plemennыx kachestv
vыsokoproduktivnыx korov i ix potomstva v seleksionnoy rabote. J. “Zootexniya”. Moskva,
2007. -№7. S. 6-8.
2.
Nosirov U.N, Dosmuxammedova M., G‘ulomov M. Sigirlarni bir xil oziqlantirish tipida
maxsuldorligini oshirish . J. “Zooveterinariya”,-№ 11, 2011, B. 45-47.
