90
UZLUKSIZ TA’LIM TIZIMIDA FIZIKA O‘QITISHDA PISA TOPSHIRIQLARI
ASOSIDA NOSTANDART TOPSHIRIQLARNI QO’LLASH METODIKASI
J.Sh.Baratov
Toshkent davlat texnika universiteti Qo’qon filiali katta (PhD) o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13923030
Annotatsiya:
Ushbu maqola xalqoro baxolash dastrulari asosida nostandart
topshiriqlarnig qo’llash metodikasini rivojlantirish bugungi kunning dolzarb masalasi bo’lib
hozirgi davrning pedagogika oliy oʻquv yurtlarining boʻlajak pedagoglarning kasbiy
tayyorgarligini shakllantirishda fizika kursidan nostandart topshiriqlarni qo‘llash uchun PISA
topshiriqlaridan tanlab olish va oʻquv jarayoniga qoʻllash fan dastur va sillabuslar asosida
takomillashtirishga bagʻishlangan boʻlib, talabalarning bilim darajasini rivojlantirish, ulardagi
fikrlash doirasini kengaytirish, fanlararo bogʻliqlikni aks ettirish, fanga boʻlgan qiziqishni
orttirish hamda kasbiy tayyorgarligini rivojlantirish muhim oʻrin tutadi. Molekulyar fizika va
mexanika boʻlimiga oid masala, test va nostandart topshiriqlarni koʻrib chiqish orqali
talabalarda fanning metodik sistemasi takomillashtiriladi.
Kalit soʻzlar:
mavzuga oid masala, test, grafik, bir tanlovli testlar, bir necha javobli testlar,
xulosa chiqarish, yozilgan javoblarni izohlash, topilgan javoblar ustida tahlil va xulosa qilish,
hamda kasbiy tayyorgarlikni shakllantirish.
A. Eynshteynning fikricha, tasavvur bilimdan muhimroqdir. Bilim cheklangan, tasavvur
esa butun olamni qamrab oladi, rivojlanishni vujudga keltiradi. To‘la fikrlash va tasavvur
orasida chambarchas bog‘liqlik mavjud. Shuning uchun ham o‘quvchilarda to‘la fikrlashni
yaxshilash uchun ularga tasavvur qilishga undovchi topshiriqlar berish lozim. Stenford
universitetining professori Robert Makkim talabalar tasavvurini rivojlantirish uchun ularni
Tasavvur xonasiga (Imajinariumga) taklif qiladi [1. 56–62-b.]. V.A.Gusevaning va boshqalar
maqolasida. “Matematikani o‘qitish va yaxlit talaba shaxsini shakllantirish” quyidagilar
ta’kidlangan ta’lim jarayonida shakllanadigan shaxsiy xususiyatlar guruhlari matematika va
quyidagilar bilan bog‘liq:
axloqiy tarbiya;
estetik tarbiya;
sifatlarni mehnat tarbiyasi shaxsiyat [3].
Ta’lim beruvchi va oluvchining bilim samaradorligini oshirishda nostandart
topshiriqlarni qo’llashda quydagi fundamental hodisalarga etibor beramiz. О‘quvchilаrning
tаbiаt tо‘gʻrisidаgi ilmiу jihаtdаn bоxаbаrligi ulаrning dunуоqаrаshlаrini shаkllаntirish,
tаfаkkurini rivоjlаntirishdа tаbiаt qоnunlаrini аsоslаb berishdа biоlоgiуа, tаbiiуоt vа
geоgrаfiуа, fizikа, kimуо fаnlаridаn shzlаshtirilgаn bilimlаri hаmdа о‘quv predmetlаri muhim
аhаmiуаt kаsb etаdi.
Tаbiаtdа rо‘у berауоtgаn hоdisа vа jаrауоnlаr, tirik оrgаnizmlаrning rivоjlаnish
bоsqichlаri, tаbiаt vа jаmiуаt qоnunlаrigа insоniуаtning kо‘rsаtаdigаn tа’sirlаri hаqidа ilmiу vа
аmаliу bilimlаr mаjmuаsini уоritish tаbiiу fаnlаr blоk-mоdulining аsоsiу vаzifаsini belgilаb
berаdi [4. 105-114-b]. Tabiiy fanlar doirasida fanning mazmuniga oid bilim haqida gap
ketganda “Fanlar” atamasi oʻrniga “Sistemalar” atamasi qoʻllaniladi. Bundan koʻzlangan asosiy
maqsad fizika, kimyo, biologiya, geografiya, geologiya, astronomiya fanlariga oid
tushunchalarning mohiyati hamda bu tushunchalar kontekstda qoʻllanilganda ularning oʻzaro
91
bogʻliqligi va bir-birini toʻldirishini anglashdir. Ayrim hollarda ulkan sistemaning bir qismi
boʻlib hisoblangan narsalar nisbatan tor doirada yaxlit sistema deb qaralishi mumkin. Misol
tariqasida aytadigan boʻlsak, qon aylanish sistemasiga ayrim hollarda yaxlit sistema sifatida
qaralsa, aksincha, inson tanasida kechadigan jarayonlarga nisbatan esa yaxlit sistemaning bir
qismi sifatida qaraladi:
atomlar molekulalarning tarkibiy qismi deb hisoblanadi, ammo hujayra yoki gazlarga
nisbatan yaxlit sistemaning bir qismi sifatida oʻrganiladi. Shunday qilib, tabiiy fanlardan
egallangan bilimlardan foydalanish va tabiiy fanlar boʻyicha savodxonlikni namoyish etish
muayyan holatda shaxsning yaxlit sistema yoki sistemaning bir qismi nazarda tutilayotganiga
eʻtibor qaratishini talab etadi. Quyida keltirilgan jadvalda PISA 2015 tadqiqotida fan
(sistema)lar boʻyicha tuzilgan topshiriqlar nisbati keltirilgan [
5
].
Fizika, nafaqat fizika, balki barcha tabiiy fanlar sohasida olamga darcha vazifasini –
ko‘rish, eshitish, sezish (ushlab ko‘rish), hid bilish, tuyish va ta’m bilish yotadi. Sezish
organlarimiz takomil bo‘lmaganligi uchun ular orqali olingan ma’lumotlar bizni aldab qo‘yishi
mumkin. Odam ko‘rgan va eshitgan narsasi ustida fikrlaydi va gipotezalar tuzadi. Boshqacha
aytganda, kuzatish fikrlashga undaydi. Shunday qilib, nafaqat fizik, balki boshqa tabiiy fanlar
vakili ham: kuzatish – fikrlash – tajriba – bilim zanjiri bo‘ylab harakatlanadi.
Masalan matematik bilimlarni takrorlash uchun:
Biror son oʻylang, uni 4 ga
koʻpaytiring, hosil boʻlgan natijaga 6 ni qoʻshing, topilgan yigʻindini 4 ga boʻling va oʻylangan
sonni ayiring. Qanday son hosil boʻladi?
1) 8 · 4=32 ; 2) 32 + 8=; 3) 30 : 4=10; 4) 10 - 8=2. 2 soni hosil boʻldi. Bu yechimni qiymati
2 ga teng boʻlgan (8 ·4 + 8) : 4 – 8 sonli ifoda shaklida yozish mumkin.
24
1
20
1
6
5
5
4
5
4
3
2
2
3
4
1
5
1
3
1
2
1
)
2
2
,
5
2
,
3
2
2
,
3
17
,
0
17
,
2
)
17
,
0
2
,
3
(
17
,
2
)
1
2.
Hisoblang:
2 +
81
64
⋅ (7 +
1
9
)
(javoblaringizni 1-jadvalda ifodalang )
Yechim:
11
9
2
9
64
64
81
2
9
1
63
64
81
2
9
1
9
7
64
81
2
9
1
7
64
81
2
1-jadval
№
Savol:
Javoblar (+) (-)
1
Misol toʻgʻri yechilganmi?
2
Yechishga harakat qildingizmi?
3
Menga qiziq emas
4
Juda ham sodda
5
Oldindan bilardim
2-masala:
Quуidа berilgаn surаtdа nimа ifоdаlаngаnligini аniqlаng.
92
А) аtоm mаssаni аniqlаsh ifоdаlаngаn
B) mоlekulуаr mаssаni аniqlаsh ifоdаlаngаn
C) mоddаlаrning mоl miqdоring о‘zаrо tаqqоslаsh ifоdаlаngаn
D) tаrоzi pаllаsidа оlingаn mоddlаrning mаssаlаri о‘zаrо tengligi ifоdаlаngаn.
Xulosa
PISA o’quvchilarning yoki o’nbesh yoshgacha bo’lgan o’spirinlarning ilmiy dunyo
qarashini shakllantiribgina qolmay kelgusidagi hayotining shakllanishiga katta yordam beradi.
Hamda PISA topshiriqlari orqali nostandart topshiriqlarni qo’llash o’quvchilarning ilmiy dunyo
qarashini shakllantiribgina qolmasdan fanlarning integrativ bog‘lashga yordam beradi.
Yuqorida keltirilgan topshiriqlarning yechimlari ichida nostandart topshiriqlar berilgan bu esa
fanga bo‘lgan qiziqishini hamda bilim salohiyatini yanada orttiradi.
References:
1.
Немов Р.С. Психология книга 3. – Москва, Владос, 2005 г.
2.
Калмыкова 3. И. Продуктивное мышление как основа обучаемости / 3. И.
Калмьисова. - М.: Педагогика, 1981. - 200 с.
3.
Гусев, В. А. Обучение математике и целостное формирование личности ученика / В.
А. Гусев, В. Л. Матросов, А. К. Насыбулина // Научные труды МПГУ. Серия: естествснш>1е
науки. — М.: Прометей, 1993. — с.384.
4.
Shernаzаrоv I.E. Umumiу о‘rtа tа’lim mаktаb о‘quvchilаrni xаlqаrо bаhоlаsh tizimigа
tаууоrlаshdаgi vаzifаlаr vа ulаrning уechimlаri. “Uzluksiz tа’lim” ilmiу-uslubiу jurnаl 2021. №
5 sоn. Tоshkent. -B.13-21.; 105-114-b.
5.
Maxmudova.D.M., I.E. Shernazarov, L.M. Qoraxonova, E.B. Xujanov, D.E. Avci, I.A.
Eshmamatov. Xalqaro baholash asoslari. Oliy ta’lim muassasalarining tabiiy fanlar fakulteti
biologiya ta’lim yoʻnalishi o‘quvchilari uchun darslik. – Toshkent. 2022 y. 299 b.
