8
CHINGIZ AYTMATOV ROMANLARIDA OBRAZLAR BADIIYATI
Abdugapparova Shodiyona Adashali qizi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13892707
Adabiyot – jamiyat vijdoni, badiiy soʻz san’atkorlari ana shu vijdonni harakatga keltirib
turishdek mas’uliyatni, burchni ado qilar ekan, ular yurak sadolari, yozuvchilik vijdoni
hayqiriqlariga quloq osishga majburdirlar.
Jahon va milliy adabiyotimiz namunalariga e’tibor qaratsak, oʻquvchining qalbidan
chuqur oʻrin olgan, jamiyat vijdonini aks ettirgan nodir asarlar talaygina. Bu asarlarda
yozuvchilarimiz hayotning aniq manzarasi, asl mohiyatini, chinakam ruhini ifodaladilar va shu
bilan oʻzlarining jamiyat, kitobxon, kerak boʻlsa asarlariga, badiiyatga olib kirgan oʻz
qahramonlari oldidagi burchlarini halol ado etdilar, zero “adabiyot bag‘rida ham oʻziga xos bir
guvullab qaynab yotgan hayot bor, biznikiga oʻxshash taqdirlar, tuyg‘ular, dramalar bor...”
1
Insonning inson degan nomga munosib boʻlish tamoyilini butun ijodi davomida targ‘ib
qilib, ajoyib asarlari bilan jahon badiiy tamaddunidan joy olgan va adabiyot rivojiga katta
hissa qoʻshgan ulkan yozuvchi Chingiz Aytmatov oʻzining ilk romani “Asrni qaritgan kun”
romani bilan adabiyot ixlosmandlarining qalbidan yanada chuqurroq joy olishga muvaffaq
boʻldi. Roman avval rus tilida yozilib (“Boʻronli bekat”, 1980)
2
, keyin qirg‘iz tiliga tarjima
qilingan. Shundan soʻng adib ijodida roman pallasi boshlandi(Suvon Meli) va “Qiyomat”,
“Kassandra tamg‘asi”, “Mangu qalliq” kabi romanlari dunyo yuzini koʻrdi. Romanda qalamga
olingan inson va tabiat, jamiyat va inson, insoniy qadriyatlar va zamonaviy talqinlar oʻzaro
bog‘lanib, bir-biriga chirmashib ketgan, janr jihatidan juda murakkab ushbu asar yozuvchiga
ayricha bir muvaffaqiyat olib kelganligini ta’kidlash joiz. Roman voqealariga e’tibor qaratsak,
bir ikkinchisidan tamomila farq qiluvchi, ammo biri ikkinchisini mohiyatini toʻldirishga
hizmat qiluvchi syujetlar kesishuvidan tarkib topganligini koʻrishimiz mumkin:
1.
Sarioʻzak dashtidagi oltitagina xonadondan iborat boʻlgan kichik “Boʻronli bekat” deb
nomlanuvchi bekatdagi mehnat kishilarning mashaqqatli umr yoʻllari va oʻtkinchi dunyodagi
adolatsizliklar qurshovidagi hayotining xotiri;
2.
Oddiy insoniy muammolar hal boʻlmayotgani holda koinotni zabt etishdek yutoqish
nechog‘lik avj olgani, yergagina emas, butun koinotni boʻlishish yoʻlidagi fazoviy
kurashlar(B.Nazarov);
3.
Zamonaning eng katta muammolaridan biri boʻlgan manqurtlik muammosining
rivoyatlar vositasida ochish;
Insonning qadriyat va ideallarini oʻzida mujassam etgan ushbu asar avvalo, oʻzining
g‘oyaviy pishiqligi, insoniy- tuyg‘ularning yorqin aks etganligi, mehnatsevarlik inson qadr-
qimmatini belgilovchi mezonlardan biri ekanligi haqidagi mukammal yaratiq sanaladi.
Adib asarda hayot haqiqatini balandlikdan kuzatgan, aniq va ravshan tasvirlagan, uning
yashirin mazmunini ochib bergan. Inson qalbida yashiringan qadriyatlar, shaxsiy axloq,
oilaviy hayot birinchi oʻringa chiqadi. Romanni oʻrganishda umuminsoniy qadriyatlar
metodologiyasidan foydalanish, qadriyat nuqtai nazaridan yondashish darkor. “Asrni qaritgan
kun” romani oʻzining badiiy-falsafiy mazmuni bilan dunyo kitobxonlarini lol qoldirdi. Shu
1
Нодира Афоқова. Ботиндаги илоҳий ҳакам. Озод Ватан саодати. Т.: “Адиб”, 2013. –Б. 287
2
Ushbu roman rus tilida «И дольше века длится день» (Буранный полустанок) nomi bilan atalib, dastlab
o’zbek tiliga “Asrga tatigulik kun” deb tarjima qilingan. Oradan vaqt o’tib romanning qirg’iz tilidagi nashri
“Кылым карытаар бир кун” nomi bilan chop etilgandan so’ng uning o’zbekcha nomi ham asliyatga muvofiq
“Asrni qaritgan kun” deb o’zgartirildi(A.Rashidov. Chingiz Aytmatov olami. - T.: O’qituvchi, 2011. 168 b)
9
bilan birga muallif, inson ma’naviy -ruhiy dunyosining yashirin sir-asrorlarini yaxshi anglab,
oʻz qahramonlarining axloqiy pokligi, ma’naviy barkamolligini mahorat bilan ochib bergan.
Asarda insoniyatning xayoliga ham kelmaydigan dahshatli jinoyati – tirik odamni xotirasidan
mahrum etish tasvirlangan. Muallifning fikricha, xalqning oʻz urf-odatlarini, madaniyatini
unutishi uning xalq boʻlishni toʻxtatib, yoʻq boʻlib ketish sari intilayotganini bildiradi.
Asardagi badiiy obrazlarga kelsak, Edigey, Kazangap, Abutalib, Zarifa, Ukkubola, Boʻkey
mutlaqo pok qalblar. Bu obrazlar davrning chinakam vijdonli kishilari, umrini halol mehnatga
baxshida qilgan jamiyat qahramonlari.
Asardagi bosh obraz Edigey Jongeldin muallif ta’kidlaganidek, “zaminni yelkasida tutib
turganlardan biri”
3
. U oʻzining boy ma’naviy dunyosi, mehnatsevarligi, adolatparvarligi,
yaqinlarga sadoqati, vijdonliligi bilan boshqa obrazlardan tubdan farq qiladi. Muallif Edigey
xarakterini shu qadar joʻn va oddiy tasvirlashga intiladiki, unda na boʻrttirish, na sun’iy
ideallashtirish jihatlari bor. Uning xarakteri yillar davomida unga yelkadosh boʻlgan,
hayotning qancha qiyinchiliklarini birgalikda yengib oʻtgan sirdosh doʻsti Kazangapni dafn
etishdagi bir kunlik voqea-hodisalar asnosida uning xotirasida qad rostlagan oʻtmish
kechmishlari orqali oʻquvchi koʻz oldida gavdalanadi.
Asarda Edigey va Kazangapning mehnatsevarlikdagi qahramonlik yillari, Nayman ona
va Joʻlomon, Raymali va Begimay, Abutalib Quttiboyev va ularning oilasi taqdiri fojiali va
dramatik, Sobitjon hayotida kulgili pafos bor.
Roman syujetining markazida Oʻrta Osiyo choʻlida joylashgan kichik temir yoʻl vokzali
joylashgan. Bu yerda mahalliy aholi tinch va osoyishta hayot kechiradi. Tashqi dunyo bilan
aloqa asosan poezdlar orqali amalga oshiriladi.
Boʻronli Edigey - romanning bosh qahramoni. U umrining koʻp qismini shu yerda
temiryoʻlchi sifatida oʻtkazdi. U oʻz hayotini oʻzini oʻrab turgan hayot haqiqati bilan bog‘lagan
personaj sifatida har bir insonning farovonligi uchun kurashadi, oʻz taqdirini jamiyat uchun
mehnat bilan chambarchas bog‘laydi. U oʻz harakatlari va atrofida sodir boʻlayotgan narsalar
uchun javobgarlikni olishga tayyor. Romanda yozuvchi avvalo kitobxonni romanning bosh
qahramoni bilan tanishtiradi, Kazangapni dafn etish marosimi va uning atrofidagi tabiatni
tasvirlaydi. Ikkinchi qatlamda mahalliy aholining xorijiy sivilizatsiyalar bilan aloqasi va
tanishishi muhokama qilinadi. Bu yerda voqealar sehrli realizm uslubida rivojlana boshlaydi.
Soʻngra oʻquvchi manqurt haqidagi afsona, qadimiy rivoyat va hikoyatlar bilan tanishadi.
Haqiqat va mifologiya oʻrtasida parallellik mavjud. Qadimgi ajdodlar qabristonida kosmodrom
qurish orqali an’analardan bugungi kunga oʻtish, oʻtmishni unutish, xotirani yoʻqotish
koʻrsatiladi. Shuningdek, Edigeyning taqdiri orqali urushdan keyingi yillardagi aholi hayoti
tasvirlangan. Shunday qilib, bu qatlamlarda oʻquvchi mifologiya, voqelik va fantastika oʻzaro
bog‘langan koʻplab muhim voqealar guvohiga aylanadi. Aytmatov xalq oʻzining an’anaviy
madaniyat qadriyatlarini yoʻqotib, jamiyatning ma’naviy qiyofasini qanday oʻzgartirganini
mohirona tasvirlaydi. Roman nashr etilgandan beri u haqida koʻplab ijobiy fikrlar bildirildi.
Unda yozilgan asarlar, ayniqsa, matbuotda e’lon qilingan maqolalar asar mazmunini xalqqa
yetkazishga xizmat qildi.
Ulug‘ adib Chingiz Aytmatovning deyarli barcha romanlari umuminsoniy qadriyatlar
tarannumi jihatdan chuqur mazmunga ega. Avvalo, muallifning qadriyatlari u yaratgan
3
Chingiz Aytmatov. Asrni qaritgan kun”. Asil Rashidov tarjimasi. T.: “Ilm-ziyo-zakovat”, 2019. 3-b
10
personajlar obrazlari orqali badiiy ochib beriladi. Ulug‘ ijodkorning tilga olingan romanida
muallifning bilish, estetik, axloqiy fazilatlari oʻz ifodasini topgan. Biz u yaratgan romanlarni
soʻzning toʻliq ma’nosida badiiy va adabiy kashfiyotlar deb hisoblashimiz mumkin, bu esa
romanlar mazmunida asosan abadiy insoniy qadriyatlar, masalan, qadriyatlarni oʻz ichiga
olganligiga asoslanadi
.
Muallif oʻz fikr va g‘oyalarini oʻquvchilarga ibratli, ishonarli, tasavvurli
va tushunarli tarzda yetkazish uchun ana shu faktlarni asos qilib oladi. Yuqorida qayd etilgan
holatlarga bevosita bog‘liq boʻlgan boshqa hayotiy-moddiy, ma’naviy-axloqiy shartlar,
masalan, oila, muhabbat, mehnat, e’tiqod, vijdon, uyat, or-nomus va hokazo. - batafsil
muhokama qilinadi. Quyida Aytmatov romanlarining g‘oyaviy-kontseptual asosini tashkil
etuvchi uchta asosiy holatning har birini – “haqlik”, “yaxshilik”, “goʻzallik” holatlarini batafsil
tahlil qilamiz. Ulug‘ ijodkor oʻz romanlarida inson uchun ahamiyatli boʻlmagan “ish” va “oila”
holatlariga qanday munosabatda boʻlganiga ham e’tibor qaratamiz .
Romandagi aksariyat obrazlar Kazangap, Edigey, Abutalib, Elizarov va boshqalardir -
insoniyatga yaxshilik tilagan odamlar. Bunday yaxshi odamlar hayotda ezgulik hukmron
boʻlishiga hissa qoʻshadilar. Albatta, negadir insoniyat jamiyatida yaxshi insonlar kam, lekin
ularning fazilati hammaga xos. Shu nuqtai nazardan qaraganda, xalqimizning “Yaxshilik –
ezgu, yomon – oqibat” degan naqli juda toʻg‘ri. Atoqli qirg‘iz yozuvchisi Chingiz Aytmatovning
romanlarida aynan shunday boʻladi – ezgulik, insoniylik, mehnatsevarlik har tomonlama
qadrlanadi va tushuniladi. Yozuvchi insoniyatning tashqi goʻzalligiga, uning harakatlarining
goʻzalligiga, ichki dunyosining goʻzalligiga baho beradi. Biz uning romanlarida bu xususiyatni
ochib berishga harakat qilamiz. Romanidagi aksariyat obrazlar ma’naviyati bilan goʻzal.
Kazangap, Edigey, Abutalib, Bokey, Ukkubola, Zarifa pokiza, dindor odamlardir. Ular qudratli
hayot yoʻlida turli sinovlarga duchor boʻlishadi. Shunga qaramay, bu qahramonlar oʻzlarining
insoniyligini baland tutadilar. Shuning uchun ular ajoyib va chiroyli koʻrinadi. Qadim
zamonlarda Demokrit ta’kidlaganidek, insonning jismonan goʻzalligi, aqli bilan birlashmasa,
qadrsiz boʻladi. Roman hikoyasi Kazangap cholning vafoti bilan boshlanib, uning dafn
etilishidagi kurashlar orqali rivojlanadi. Bosh qahramon Edigey Jangeldinning doʻsti
Kazangapning “Edigey sen meni Ona Bayitga dafn etasan”
4
. Men oʻlsam, jasadimni Ona Bayit
qabristoniga qoʻy, degan vasiyatini bajarish uchun bor kuchi bilan yuguradi. Ammo bu
maqsad amalga oshmay, Boʻronli qishlog‘ining hurmatli kishisini Sariuzoq dalasidagi
tepalikka dafn etishadi. Buning sababi, Ona-bayit joylashgan hududda kosmodrom qurilgan va
bu hudud yopiq hududga aylangan.
Edigey Kazangap uchun doʻst boʻlib qolgan Edigey uchun akadan ham ortiq edi. Ikkovi
hayotning mashaqqatli yoʻlida yonma-yon borib, yuksak insoniylik, ezgulik namunasi bilan
gullab-yashnay boshladi. Ulugʻ urushda bosh miya chayqalib, sogʻligʻini yoʻqotgan, hayot
ogʻirligi tufayli Qumbel stansiyasida koʻmir tushirib, ogʻir mehnat qilayotgan Edigeyni
Kazangap uchratib qoladi. Bemor va zaif frontchi askarning mashaqqatli hayotini koʻrib, xafa
boʻladi va yoʻlchi boʻlib ishlayotgan Boʻronni oʻzi bilan chekinishga olib boradi. Edigey bilan
Ukubala Boʻronliga shunday yetib kelishdi. Kazangap bu yosh oilaga ish va yashash joyi topib
beradi. Qolaversa, ular Edigeyning og‘ir miya chayqalishidan tuzalib, yana komil inson boʻlib
yetishishiga yordam beradi. Bu yerda “...ikki narsa Edigeyning joniga oro kirdi: biri – toza
havo, ikkinchisi – tuya suti. Havoning sofligini aytmaysizmi, bunaqasi yetti iqlimda ham
4
Ch.Aymatov. Asrni qaritgan kun. –T.: Yangi asr avlodi, 2015, 58-b
11
boʻlmasa kerak. Qimizi boʻlsa, Kazangap toʻg‘riladi, ikkita ona tuyasidan bittasini ularga in’om
qildi
5
. Ertaga hayoti qanday boʻlishini bilmaydigan kasal Edigey uchun bu katta mehr va
buyuk insoniylik edi. Shunday qilib, “yaxshilik yovuzlik yengdi” deganlaridek, Edigey yana
kuchga toʻlib, tuzalib ketdi. Umrining oxirigacha bu insoniylikni, yaxshilikni unutmaydi. Bu
xayr-ehson uchun u keyinchalik uning doʻsti boʻlgan Kazangapning dafn marosimida
boshchilik qilgan va bu ishga kichik Boʻronli qishlog‘ining barcha aholisini jalb qilgan. Bu
“Odamning qilgan yaxshiligi yerda qolmas” degan xalq hikmatining yaqqol tasdig‘idir.
Asardagi ikki obrazning oʻxshash jihatlarini muallif qiyosan tasvirlar ekan, eng avvalo,
insonning inson degan nomga munosib boʻlish tamoyilining ustuvorligi, har bir inson uchun
g‘oyat zarur va ahamiyatli ekanligini oʻquvchiga bot-bot singdirishga intiladi.
References:
1.
Ch.Aymatov. Asrni qaritgan kun. –T.: Yangi asr avlodi, 2015;
2.
Chingiz Aytmatov. Asrni qaritgan kun”. Asil Rashidov tarjimasi. T.: “Ilm-ziyo-zakovat”,
2019;
3.
Рашидов А. Чингиз Айтматов олами. – Тошкент: Ўқитувчи, 2011. – 256 б;
4.
Ғаниев И., Ибрагимов Р. Чингиз Айтматов ва XXI аср. – Тошкент: “Akademnashr”,
2013. 288 б;
5.
Қораев Суюн. Ч.Айтматов – буюк ёзувчи, камтарин инсон, содиқ дўст. – Т.: янги аср
авлоди, 2015. – Б.336.
5
Ch.Aymatov. Asrni qaritgan kun. –T.: Yangi asr avlodi, 2015, 103-b
