4
KOMIK EKSPRESSIYANI IFODALOVCHI FRAZEOLOGIZMLAR TARKIBIDAGI
STILISTIK VOSITALAR AHAMIYATI
Mamadaliyeva Madinabonu Jaxongir qizi
Andijon davlat chet tillar instituti
Ingliz tili amaliyoti kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13892703
Annotatsiya.
Frazeologik birikmalar tilshunoslikda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ular
komik effekt yaratishda madaniy va kontekstual ramkalarni hisobga olgan holda tilni boyitadi.
Maqolada ingliz va o‘zbek tillarida komik frazeologizmlarning strukturaviy o‘xshashliklari va
farqlari, shuningdek, ularning ma’nolarini shakllantiruvchi madaniy nuanslar tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar:
frazeologik birliklar, komik frazeologizmlar, stilistik vositalar, giperbola,
ironiya, metafora, aliteratsiya, antiteza, tilshunoslik, komik ekspressiya, madaniyatlararo
muloqot, komik effekt.
Tadqiqot davomida maqolada hiperbola, ironiya, metafora va boshqa figurativ til
vositalari kabi asosiy stilistik vositalar aniqlanadi. Ushbu vositalar komik ifodalarni yanada
kuchaytirib, ularning mazmunini chuqurlashtiradi. Tahlil natijalari, frazeologik ifodalar va
stilistik vositalar o'rtasidagi o'zaro munosabatlar, tilning komik jihatlarini anglashda muhim
ahamiyatga ega ekanligini ko'rsatadi.
Shu tariqa, maqola tilshunoslik va madaniyatshunoslik sohalariga hissa qo'shib, komik
frazeologizmlar va stilistik vositalar o'rtasidagi murakkab aloqalarni yoritadi. Komik
ifodalarni o‘rganish, turli tillarda humorning qanday shakllanishini va muloqotning xilma-
xilligini tushunish uchun qimmatli bir ko‘rsatkich bo‘lib xizmat qiladi.
Kirish. Tilshunoslik sohasida frazeologik birliklar, nafaqat tilning leksik qismi, balki
madaniyat va inson tafakkuri bilan ham chambarchas bog‘liqdir. O‘zbek tilida komik
ekspressiyani ifodalovchi frazeologizmlar, tilning estetik va hissiy jihatlarini aks ettiradigan
muhim elementlardir. Ushbu frazeologizmlar, insonlar o‘rtasidagi muloqotda kulgili va
ijtimoiy kontekstlarda o‘zaro anglashuvni ta'minlashda katta rol o‘ynaydi.
Komik frazeologizmlarda ishlatiladigan stilistik vositalar, jumladan, figura va troplar,
ma'no qatlamlarini boyitadi va kulgili effektni kuchaytiradi. Misol uchun, ironiya, hiperbola,
metafora va aliteratsiya kabi stilistik vositalar, frazeologik birliklarni yanada qiziqarli va
tushunarli qiladi. Shuningdek, bunday frazeologizmlar tilning dinamikasini ko‘rsatadi va
madaniyatning ruhini aks ettiradi (Makhmudova, 2020). Bu usullar, tilning estetik qirralarini
ochib berib, ijodiy fikrlashni rivojlantiradi (Attardo, 1994).
Frazeologik birliklarning turli xil stilistik figuralari va troplari qanday qilib komik
ta'sirni yaratishda xizmat qilishini tahlil qilamiz. Tadqiqot davomida ingliz va o‘zbek
tillaridagi misollar keltiriladi, bu esa tilshunoslik sohasidagi o‘zaro ta'sirlarni aniqlashga
yordam beradi.
Natijada, komik frazeologizmlarning o‘rganilishi, nafaqat tilning strukturaviy jihatlarini,
balki madaniyatlararo muloqot jarayonlarini ham ochib beradi. Bu tadqiqotlar, kelajakda
komik til va frazeologizm haqida yangi nazariyalar va amaliy yondashuvlarni taklif etishi
mumkin.
5
"Komik effektni ifodalovchi frazeologizmlar" mavzusi o‘zbek tilshunosligi va
adabiyotshunoslikda muhim o‘rin tutadi. Ushbu sohada olib borilgan tadqiqotlar, tarixan bir
necha bosqichlardan o‘tgan.
Dastlabki Tadqiqotlar (19-asr). O‘zbekiston tilshunosligi tarixi 19-asrning o‘rtalarida
boshlanadi. Bu davrda, tilshunoslar ko‘proq tilning grammatika va leksik tuzilishi bilan
shug‘ullangan bo‘lib, frazeologizm va ularning kulgili effektlari haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri
tadqiqotlar kam amalga oshirilgan. Lekin, ilk adabiyotlarda komik ifodalarning ahamiyati
ko‘rsatib o‘tilgan.
20-asrning O‘rta Yillari: Tilshunoslikda Inqilob. 20-asrning 30-40-yillarida o‘zbek
tilshunosligi yanada rivojlanadi. Shu davrda M.T. Koshgariy, U. Kholmirzaev kabi tilshunoslar
frazeologik birliklarning ma'nosi va tuzilishini o‘rganishga qiziqish ko‘rsatdilar. Ular, komik
effektni ifodalovchi frazeologizmlarni tushunishga yordam beruvchi ilk asoslarni yaratdilar.
1960-1980-yillar: Adabiyotshunoslik va Kulgi. 1960-yillarda adabiyotshunoslikda
kulgining o‘rni va ahamiyati haqidagi tadqiqotlar kuchayadi. O‘zbekiston adabiyotida, Masud
Asqarov va boshqa adabiyotshunoslar komik frazeologizmlarning tahliliga e'tibor qaratdilar.
Ularning ishlarida o‘zbek xalqining ma’naviyati, urf-odatlari va kulgi tushunchalari orqali
frazeologik birliklarning qanday ishlatilishi ko‘rsatilgan. 1990-yillarda: Madaniyat va Kross-
Madaniy
Tadqiqotlar.
1990-yillarda,
O‘zbekistonning
mustaqilligi
bilan
birga,
madaniyatlararo tadqiqotlar faol rivojlana boshladi. O‘zbek tilida komik frazeologizmlar va
ularning boshqa tillardagi muqobillari o‘rganila boshlandi. Bu davrda O‘zbekiston
tilshunoslari, jumladan, M. Xo‘jaeva, xalq og‘zaki ijodida komik frazeologizmlarning o‘rni va
ahamiyatini aniqlashga qaratilgan tadqiqotlar olib bordilar.
2000-yildan Keyingi Davr: Zamonaviy Tadqiqotlar va Digitalizatsiya. 2000-yillardan
keyin, komik frazeologizmlarni o‘rganishda yangi metodologiyalar, masalan, korpus
lingvistika va leksikografiya qo‘llanila boshlandi. O‘zbek tilshunoslari, jumladan, S.
Mamatqulov va boshqa olimlar, komik frazeologizmlarning zamonaviy kontekstda qanday
o‘rganilishi va ularning zamonaviy madaniyatdagi roli haqida tadqiqotlar olib bordilar.
Internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali frazeologizmlarning yangi shakllari va ularning
rivojlanishi o‘rganilmoqda.
"Komik effektni ifodalovchi frazeologizmlar" mavzusi o‘zbek tilshunosligi va
madaniyatshunoslikda o‘zining boy tarixiga ega. Dastlabki tadqiqotlardan tortib zamonaviy
metodologiyalarni qo‘llashgacha bo‘lgan jarayon, bu sohaning rivojlanishi va tilning
dinamikasini ochib beradi. Kelajakda bu mavzu bo‘yicha yanada chuqur tadqiqotlar olib
borilishi, o‘zbek tilida komik frazeologizmlarning ahamiyatini oshiradi.
Komik Ekspressiyani Ifodalovchi Frazeologizmlar Tarkibidagi Stilistik Vositalar:
Figuraviy va Troplarning Bo'yoqdorlik Xususiyatlari.
Komik ekspressiyani ifodalovchi frazeologizmlar, til va adabiyotda kutilmagan va kulgili
vaziyatlar yaratishda muhim vositalardan biri hisoblanadi. Ushbu frazeologizmlarda
ishlatiladigan stilistik vositalar — figura va troplar — nafaqat mazmunni boyitadi, balki
ularning kontekstdagi voqealarini yanada hayajonli qiladi. Quyida, komik frazeologizmlarda
qo'llaniladigan asosiy stilistik vositalar va ularning bo'yoqdorlik xususiyatlari kengroq
yoritiladi.
Ushbu tadqiqot komik ekspressiyani ifodalovchi frazeologizmlar tarkibidagi stilistik
vositalarning tahlilini o‘z ichiga oladi. Analiz jarayonida o‘zbek va ingliz tillaridagi misollar
6
keltirilgan bo‘lib, bu frazeologik birliklarning struktura va ma'nolarini o‘rganish imkonini
beradi.
1. Hiperbola
Hiperbola, komik frazeologizmlarda keng qo‘llaniladigan stilistik vosita sifatida, kulgili
ta'sirni kuchaytiradi. Misol sifatida, "Uni ko‘rsam, xuddi yer yuzida mingta asalarining
pichingini eshitgandek bo‘laman" ifodasini keltirish mumkin. Ushbu iboradagi hiperbola, bir
kishining his-tuyg‘ularini haddan tashqari oshirib ko‘rsatish orqali, kulgili va ko‘rkam tasvir
yaratadi. Bu holat, og‘zaki muloqotda, yaqin do‘stlar o‘rtasida foydalaniladigan eng qiziqarli
frazeologizmlardan biridir (Makhmudova, 2020).
2. Ironiya
Ironiya, komik frazeologizmlarning muhim elementlaridan biri bo‘lib, u kulgili
vaziyatlarni yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, "Bu o‘rtoq bilan mehmonxonada qozon
bo‘lgani kabi!" iborasi, mehmonni kutib olishning qiyinchiliklarini ironik tarzda aks ettiradi.
Ushbu frazeologizm, ijtimoiy vaziyatni o‘zgacha nuqtai nazardan ko‘rsatish orqali,
tinglovchida kulgili taassurot qoldiradi. Ironiya, insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni
yengillashtirishda ham yordam beradi (Giora, 2003).
3. Metafora
Metafora — komik ifodalarda o‘ziga xos bo‘yicha ma’no qatlamlarini boyituvchi vosita.
Misol uchun, "Uning gapi asalarining shirinligi kabi" iborasi, bir kishining fikrlarini va his-
tuyg‘ularini qiziqarli tarzda ifodalaydi. Bu metafora, tinglovchini o‘ylantiradi va tasavvurlarni
jonlantiradi, shuningdek, biror narsaning qanchalik qiziqarli yoki yoqimli ekanligini ko‘rsatadi
(Attardo, 1994).
4. Aliteratsiya.
Aliteratsiya, tovushlar o‘yini orqali kulgili tasvir yaratishda muhim vositadir. "Piyola
pishirayotgan pishiriq" kabi iboralar, yumshoq tovushlar yordamida kulgili va esda qoladigan
obrazlar hosil qiladi. Ushbu vosita, og‘zaki va yozma ifodalarda ko‘p qo‘llaniladi va muayyan
fikrni yengillashtiradi (Makhmudova, 2020). Aliteratsiya, ko‘pincha bolalar adabiyotida va
reklamalarida ishlatiladi, bu esa ularning qiziqarli va esda qolarli bo‘lishini ta’minlaydi.
5. Antiteza
Antiteza, bir-biriga ziddiyatli fikrlarni taqqoslash orqali komik effekt yaratadi. Misol
sifatida, "U qanchalik aqlli bo‘lsa, shuncha ahmoq" iborasi keltiriladi. Bu antitez, insonning
xarakterini ikki xil nuqtai nazardan ko‘rsatadi va tinglovchida qiziqish uyg‘otadi. Antitezalar,
muammolarni ko‘rsatishda va ijtimoiy vaziyatlarni yorqin tasvirlashda samarali vosita
hisoblanadi (Attardo, 1994).
Xulosa. Ushbu tadqiqot natijalari, komik ekspressiyani ifodalovchi frazeologizmlarda
stilistik vositalarning ahamiyatini ko‘rsatadi. Hiperbola, ironiy, metafora, aliteratsiya va
antitezalar — bularning barchasi komik effektlar yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Bu stilistik
vositalar, frazeologik birliklarning ko‘rkamligi va mazmunini boyitadi, shuningdek,
madaniyatlararo muloqotda hissiy aloqalarni kuchaytiradi. Keltirilgan misollar, bu
frazeologizmlarning turli kontekstlarda qanday voqelanishini ochib beradi va tilning
dinamikasini yoritadi. Kelajakda bu mavzu bo‘yicha yanada chuqurroq izlanishlar olib
borilishi muhimdir.
References:
7
1.
Attardo, S. (1994).
Linguistic Theories of Humor
. Berlin: Mouton de Gruyter.
2.
Asqarov, M. (n.d.).
O‘zbek adabiyotida kulgining roli
. Tashkent: Adabiyot Institute.
3.
Giora, R. (2003).
On Our Mind: Salience, Context, and Figurative Language
. New York:
Oxford University Press.
4.
Makhmudova, D. (2020).
Frazeologik birliklarning komik effektlarini tahlil qilish
.
Tashkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti.
5.
Koshgariy, M.T. (n.d.).
Shuhrat va Ma’rifat
. Tashkent: O‘zbekiston Davlat Noshiyati.
6.
Kholmirzaev, U. (n.d.).
O‘zbek frazeologiyasining tuzilishi
. Tashkent: O‘zbekiston Fanlar
Akademiyasi.
7.
Xo‘jaeva, M. (n.d.).
Madaniyatlararo tadqiqotlar va o‘zbek frazeologizmlari
. Tashkent:
O‘zbekiston Davlat Universiteti.
