121
KORXONANING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI TAHLIL QILISH VA UNI
TAKOMILLASHTIRISH, SANOAT KORXONALARIDA MOLIYAVIY FAOLIYAT
TAHLILI YO’NALISHLARI
Muxiddinov Djaxongir Muroddullayevich
O'zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi, Davlat moliyasi va xalqaro moliya
yo`nalishi magistranti,
jahon.888@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.12604586
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada sanoat korxonalari faoliyatini tashkil etish va ularning moliyaviy
faoliyat tahlili haqidagi bir qator fikr mulohazalar keltirilgan.Shuningdek, korxonalarning
xo‘jalik faoliyatini tahlil etishda bozor munosabatlarining ahamiyati to‘g‘risida ham qator
izlanishlar natijalari keltirib o‘tilgan. Moliyaviy holatni tahlil qilish uchun moliyaviy
hisobotdan axborot bazasi sifatida foydalanishning bir qator afzalliklari haqida misollar
keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
iqtisodiyot, kishilik jamiyati, moliyaviy faoliyat tahlili, mehnat resurslari,
bozor munosabatlari, foyda, rentabellik, iqtisodiyot sektorlari, sanoat korxonalari, moliyaviy
hisobot.
KIRISH
Korxonaning moliyaviy barqarorligini tahlil qilish va uni takomillashtirish muhim
iqtisodiy masalalardan biridir. Bu jarayon korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilish,
kamchiliklarni aniqlash va barqarorlikni oshirish yo‘llarini izlashni o‘z ichiga oladi. Quyida
korxonaning moliyaviy barqarorligini tahlil qilish va uni takomillashtirish usullari haqida
batafsil ma'lumot berilgan.
Moliyaviy Barqarorlik Tahlili
1.1. Moliyaviy ko‘rsatkichlar tahlili
Moliyaviy barqarorlikni tahlil qilish uchun korxonaning moliyaviy ko‘rsatkichlari chuqur
o‘rganilishi kerak. Bu ko‘rsatkichlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Likvidlilik koeffitsienti:
Bu ko‘rsatkich korxonaning qisqa muddatli majburiyatlarini
o‘z vaqtida qoplash imkoniyatini baholaydi. Bunga hozirgi aktivlar va hozirgi majburiyatlar
nisbati kiradi.
Moliyaviy leverage:
Ushbu ko'rsatkich qarz va o‘z kapitalning nisbati orqali
korxonaning moliyaviy tuzilmasini baholaydi. Balansning qanchalik qismi qarz bilan
moliyalashtirilganligini ko‘rsatadi.
Rentabellik ko‘rsatkichlari:
Bu ko‘rsatkichlar korxonaning daromad olish qobiliyatini
tahlil qiladi, jumladan, sof foyda, balans daromadi va umumiy rentabellik koeffitsienti kabi
ko'rsatkichlarni o'z ichiga oladi.
1.2. Pul Oqimi Tahlili
Pul oqimlarini tahlil qilish korxonaning pul mablag'larini qanday boshqarayotganligini
ko'rsatadi. Operatsion, investitsiya va moliyaviy faoliyatdan kelib tushadigan pul oqimlarini
tahlil qilish kerak. Pul oqimlarining barqarorligi va ularni optimallashtirish muhim
ahamiyatga ega.
1.3. Moliyaviy Tahlil Usullari
Moliyaviy tahlil turli usullardan foydalanib amalga oshiriladi:
122
Trend tahlili:
Bu usul yordamida vaqt o'tishi bilan ko'rsatkichlar qanday o'zgarganligi
tahlil qilinadi.
Nisbat tahlili:
Moliyaviy ko'rsatkichlarning bir-biriga nisbati hisoblanadi va ularning
moliyaviy barqarorlikka ta'siri o'rganiladi.
Ulgurji tahlil:
Ushbu usul yordamida bir xil sohada faoliyat yurituvchi boshqa
korxonalar bilan solishtirish amalga oshiriladi.
Moliyaviy Barqarorlikni Takomillashtirish
2.1. Moliyaviy Rivojlanish Strategiyalari
Korxonaning moliyaviy barqarorligini oshirish uchun strategik yondashuvlar zarur.
Bunga quyidagilar kiradi:
Qarzdorlikni kamaytirish:
Qarz yukini kamaytirish orqali korxona moliyaviy bosimni
pasaytirishi mumkin.
Likvidlilikni oshirish:
O'z vaqtida to'lovlarni amalga oshirish imkoniyatini oshirish
uchun likvidlikni yaxshilash kerak.
Daromadni ko'paytirish
: Ishlab chiqarishni kengaytirish, narx siyosatini
optimallashtirish yoki yangi bozorlar kiritish orqali daromadlarni oshirish mumkin.
2.2. Xarajatlarni Optimallashtirish
Xarajatlarni samarali boshqarish moliyaviy barqarorlikni oshirishga katta hissa
qo'shadi. Bu jarayonni amalga oshirish uchun:
Xarajatlarni tahlil qilish va nazorat qilish
: Keraksiz xarajatlarni kamaytirish va
xarajatlarning samaradorligini oshirish zarur.
Ta'minot zanjirini optimallashtirish:
Samarali ta'minot zanjiri va logistikani yaratish
xarajatlarni kamaytirishga yordam beradi.
2.3. Moliyaviy Risklarni Boshqarish
Moliyaviy risklarni boshqarish korxonaning barqarorligini saqlashda muhim
ahamiyatga ega. Buning uchun:
Risklarni identifikatsiya qilish va baholash:
Moliyaviy risklarni aniqlash va ularning
ta'sirini tahlil qilish zarur.
Risklarni kamaytirish strategiyalari:
Risklarni minimallashtirish uchun sug'urta,
diversifikatsiya va boshqa choralarni qo'llash. Xo‘jalik faoliyatini iqtisodiy tahlil qilish fikri
ham jamiyat rivojlanishining natijasidir.
Korxonalarni to‘g‘ri, oqilona boshqarish, uning moliyaviy holatini yaxshilash,
raqobatbardoshlik quvvatini oshirish xo‘jalik faoliyatini chuqurroq o‘rganishni talab qiladi.
O‘zbekistonning mustaqillikka erishishi bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida turli mulk
shaklidagi korxonalar faoliyatiga to‘liq erkinlik berdi. Yangicha ish yuritish, jumladan, tashqi
va ichki bozordan tajribali mijoz va hamkorlarni tanlash bilan birga ularning moliyaviy
imkoniyatlarini o‘rganish dolzarb masala bo‘lib maydonga chiqdi.
Korxonalarning xo‘jalik faoliyatini tahlil qilish, ularning ishlarini yaxshilash korxona
samaradorligini oshirishning muhim omili bo‘lib hisoblanadi. Xo‘jalik faoliyatini tahlil qilish
korxonalarning ishlab chiqarish, moliyaviy, mehnat resurslaridan oqilona foydalanish
darajasini aniqlashga yordam beradi, foydalanilmayotgan resurslarni aniqlab, ularning
kelgusida yanada rivojlanishi, ularning moliyaviy holatini yaxshilash uchun zarur tavsiyalarni
ishlab chiqishga imkon beradi.
123
Bozor munosabatlarining shakllanishi, rivojlanishi ko‘p ukladli bozor iqtisodiyotini
barpo etish, har xil shakldagi biznesni va ishbilarmonlikni rivojlantirish shunga olib keladiki,
korxonalar faoliyatining moliyaviy natijalari – foyda va rentabellik korxonalar faoliyatining
asosiy ko‘rsatkichlariga aylanadi.
Respublikamiz bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tayotgan bir sharoitda
iqtisodiyot sektorlarining uzluksiz faoliyat yuritishi va barqaror rivojlanishi muhim
hisoblanadi. Bozor iqtisodiyotiga o‘tishning dastlabki bosqichida iqtisodiyotni isloh qilishning
g‘oyat muhim yo‘nalishlarini belgilab beruvchi asosiy ustuvor usullar belgilab olindi. Mazkur
masalalarni to‘g‘ri mushohada qilgan holda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyev 2020-yilning 29-dekabrida Oliy Majlisiga qilgan Murojaatnomasida ushbu
masalaga tanqidiy baho berib, shunday degan edilar: “Yangi O‘zbekistonni yaratishda,
oldimizda turgan birinchi va asosiy vazifa – bu izchil iqtisodiy o‘sish, chuqur tarkibiy
o‘zgarishlarni amalga oshirish, ishlab chiqarishni moderni- zatsiyalashtirish va raqamli
texnologiyalarni joriy etish makroiqtisodiy va moliyaviy barqarorlikka erishishning asosi
hisoblanadi”. [1. 3-b] Shu jihatdan qaraganda, korxonalarning barqaror faoliyat yuritishida,
ishlab chiqarish jarayonining barcha elementlari, shu jumladan, buxgalteriya hisobi, audit va
iqtisodiy tahlil mukammal ishlashi kerak.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Moliyaviy holat tahlili qo‘llaniladigan boshqaruvning asosiy obyektlariga quyidagilar
kiradi: kreditlar, ssudalar berish va olish; qo‘shma loyihalar va shartnomalarni bajarish;
moliyaviy barqarorlik va to‘lov qobiliyati, aksiyalar, ishlab chiqarish, debitorlik va kreditorlik
qarzlarini boshqarish. Moliyaviy natijalarni baholash, har xil muddatlarga rejalar tuzish,
bankrotlik protseduralarini amalga oshirish va hokazolar juda muhimdir [3. 12-b].
Sanoat korxonalarining moliyaviy holatini tavsiflovchi indikatorlar sifatida ayrim
ko‘rsatkichlar muhim o‘rin tutadi.
I.
Mulkni baholash ko‘rsatkichlari
:
1.
Asosiy vositalarning umumiy aktivlar ulushidagi ulushi,%.
Asosiy vositalar aktivlarining
kapitallashuv darajasini tavsiflaydi. Asosiy vositalar qiymati va umumiy qoldiq.
2.
Asosiy vositalarning amortizatsiya darajasi,%.
Asosiy vositalarning holatini tavsiflaydi. Yig‘ilgan amortizatsiya / asosiy vositalarning
dastlabki qiymati.
II.
Moliyaviy holatni baholash
.
1.
O‘z aylanma aktivlarining miqdori, ming so‘m
. Sof aylanma mablag‘larni tavsiflaydi. Joriy
aktivlar - joriy majburiyatlar.
2.
O‘zining aylanma aktivlarining umumiy miqdoridagi ulushi,%.
Korxonaning barcha
aktivlarida aylanma aktivlarning mavjudligini tavsiflaydi. O‘zining aylanma aktivlari /
aylanma aktivlari.
3.
Joriy likvidlik koeffitsienti tashkilotning joriy aktivlarining qisqa muddatli
majburiyatlarini to‘lash uchun yetarli ekanligini ko‘rsatadi.
III.
Rentabellikni baholash.
1.
Sotishdan tushgan foyda (zarar), ming so‘m
. Yalpi foydani boshqaruv va sotish
xarajatlarini hisobga olmaganda, sotishdan olingan foyda (zarar).
2.
Sof foyda, ming so‘m
. Budjetga majburiy to‘lovlar to‘langanidan keyin ixtiyorida
qoladigan korxona foydasi. Sof foyda.
124
3.
Sotishning rentabelligi, %
Har bir topilgan so‘mda daromadning ulushini ko‘rsatadi.
Sotishdan tushgan foyda / sotishdan tushgan daromad.
4.
Sotilgan mahsulot ishlab chiqarish xarajatlarining rentabelligi,% .
5.
Korxona (tashkilot) mahsulot ishlab chiqarish va sotish uchun sarflangan har bir
so‘mdan qancha daromad olganligini ko‘rsatadi.
IV.
Iqtisodiy salohiyatdan foydalanish samaradorligini baholash
1.
Aktivlarning rentabelligi,%.
Tashkilotning barcha aktivlaridan foydalanish rentabelligini tavsiflaydi. Sof foyda /
o‘rtacha aktivlar.
2.
O‘z kapitalining rentabelligi,%.
Uning egalari uchun biznesning rentabelligini tavsiflaydi Sof foyda / o‘rtacha sarmoya.
[4.15-b]
Hisoblangan ko‘rsatkichlar ma’lumotlarini o‘rganib chiqish orqali korxonaning
moliyaviy holati to‘g‘risida umumiy tasavvurga ega bo‘lish mumkin. Shunday qilib, sanoat
korxonalarining moliyaviy holatini aks ettiruvchi asosiy ko‘rsatkichlarni o‘rganib chiqib,
korxonaning quyidagi “og‘riqli nuqtalari”ni aniqlash mumkin:
–
tashkilotning iqtisodiy aktivlari va asosiy vositalar miqdorining kamayishi;
–
o‘z aylanma aktivlari hajmini kamaytirish;
–
asosiy vositalar hajmini qisqartirish va ulardan intensiv foydalanish orqali ma’naviy
eskirishining oldini olish;
–
joriy majburiyatlarni joriy aktivlar bilan yetarli miqdorda qoplay olmaslikning oldini
olish;
–
joriy likvidlik koeffitsientini ko‘tarish;
–
daromadlarning o‘sish sur’atlarini oshirish.
XULOSA
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Korxonaning moliyaviy barqarorligini tahlil qilish
va uni takomillashtirish korxonaning uzoq muddatli muvaffaqiyatiga erishishda muhimdir.
Ushbu jarayonni samarali amalga oshirish uchun moliyaviy ko'rsatkichlarni tahlil qilish,
xarajatlarni optimallashtirish va risklarni boshqarish strategiyalari qo'llanilishi lozim.
Mazkur yondashuvlar korxona moliyaviy barqarorligini oshirishga va bozor
sharoitlaridagi o'zgarishlarga moslashishga yordam beradi. Korxonalardagi bunday
muammolarni hal qilish uchun va moliyaviy ko‘rsatkichlarni yaxshilash bo‘yicha quyidagi
chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiqdir: xarajatlarni kamaytirish (ularni
optimal- lashtirishni maksimal darajada oshirish). Bu tadbirlar foydaning pasayishini
to‘xtatishga yordam berishi kerak. Xarajatlarni samarali nazorat qilish tizimini yaratish
xarajatlarni kamaytirishning juda samarali usuli hisoblanadi. Xarajatlarni to‘g‘ri hisobga olish
orqali kamaytirish mumkin. Ishlab chiqarish jarayonidagi roliga qarab zaxiralarning konsen-
tratsiyasini o‘zgartirish orqali faoliyat turg‘unligini oshirish, zaxiralar miqdorini kamaytirish
kerak. Yaponiyaning “Just in time” usulini qo‘llash maqsadga muvofiq. Shu bilan birga,
tovarlarni markazlashtirilgan saqlash va chiqarish, hujjat aylanishining tezligi va sifatini
oshirish kabi samarali nazorat tartiblarini joriy etish orqali sotib olish buyurtmalari
sohasidagi faoliyatga alohida e’tibor qaratish lozim.
125
References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi. 2020-yil 29-dekabr.
2.
Burxonov A.U. “Sanoat korxonalari moliyaviy barqarorligini baholash usuli”.
http://iqtisodiyot.tsue.uz/sites/default/files/maqolalar/27.
3.
Vahobov AV., lbroximov AT., Ishonqulov N.F. “Moliyaviy va boshqaruv tahlili”. Darslik. T.;
“Sharq”, 2005.
