91
BIR VA IKKI URUG`PALLALI O`SIMLIKLAR POYALARINING ANATOMIK
TUZILISHI
Abdurashidova Gulsanam
Andijon davlat pedagogika instituti, tabiiy fanlar fakulteti
Biologiya yonalishidagi 101-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14279826
Annotatsiya:
Bir va ikki urug` pallali o`simliklar, poyasi, anatamik tuzilishi to`g`risida
ma`lumotlar keltirib o`tilgan.
Annotation:
Information on one and two seeds, stems, anatomical structure.
Аннотация:
Информация о одном и двух семенахб стебляхб анатомической
структуре.
Kalit so`zlar
: O`simlik, poya, bir va ikki urug` palla, anatomik tuzilish
.
Bir urugʻpallalilar, nomidan koʻrinib turibdiki, urugʻlarida bitta (mono-) kotiledon yoki
embrion barg mavjud. Tarixiy jihatdan, bu xususiyat monokotlar bilan ikki pallali yoki odatda
ikkita kotiledonga ega boʻlgan dikotlar bilan taqqoslash uchun ishlatilgan; ammo, zamonaviy
tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, dikotlar tabiiy guruh emas va bu atama faqat monokot
boʻlmagan va bu yerda shu jihatdan ishlatiladigan barcha angiospermlarni koʻrsatish uchun
ishlatilishi mumkin. Diagnostik nuqtai nazardan, kotiledonlar soni ayniqsa foydali xususiyat
emas (chunki ular oʻsimlik hayotida juda qisqa vaqt davomida mavjud boʻladi) va u toʻliq
ishonchli emas. Yagona kotiledon ajdodlar bir pallalilar tanasi rejasining bir qator
modifikatsiyalaridan faqat bittasi boʻlib, ularning moslashish afzalliklari yaxshi
tushunilmagan, ammo yer yuzidagi yashash joylariga radiatsiya taʼsiridan oldin suv muhitiga
moslashish bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Shunga qaramay, monokotlar yetarli darajada
ajralib turadiki, tashqi morfologiyasi jihatidan ancha xilma-xilligiga qaramay, bu guruhga aʼzo
boʻlish borasida kamdan-kam hollarda kelishmovchiliklar boʻlgan. Biroq, asosiy sinflarni
ishonchli tarzda tavsiflovchi morfologik xususiyatlar kam uchraydi .
Shunday qilib, bir urugʻpallalilar boshqa angiospermlardan ham bir xilligi, ham xilma-
xilligi bilan ajralib turadi. Bir tomondan, kurtaklarnishlarining tashkil etilishi, barg tuzilishi va
gul konfiguratsiyasi qolgan angiospermlarga qaraganda bir xil boʻladi, ammo bu cheklovlar
doirasida evolyutsiya muvaffaqiyatining yuqori darajasini koʻrsatadigan koʻplab xilma-xillik
mavjud. Monokot xilma-xilligi koʻp yillik geofitlarni oʻz ichiga oladigan manzarali gullar, shu
jumladan orxideya (Asparagales); lolalar va nilufarlar (Liliales); rozet va suvli epifitlar
(Asparagales); mikoheterotroflar (Liliales, Dioscoreales, Pandanales), barcha lilioid
monokotlarda; oʻt oilasiga mansub asosiy donlar (makkajoʻxori, sholi, arpa, javdar, suli, tariq,
jo'xori va bugʻdoy); va yem-xashak o'tlari (Poales), shuningdek, yogʻochli daraxtga oʻxshash
palma daraxtlari (Arecales), bambuk, qamish va bromeliadlar (Poales), komelinid
monokotlarida banan va zanjabil (Zingiberales), shuningdek, paydo boʻlgan (Poales, Acorales)
va aroidlar, shuningdek, dengiz o'tlari (Alismatales) kabi suzuvchi yoki suv ostidagi suv
o'simliklari.
Eng muhim farq ularning oʻsish shakli boʻlib, lateral meristema (kambiy) yoʻqligi boʻlib,
u diametrining balandligi (ikkilamchi oʻsish) bilan uzluksiz oʻsishiga imkon beradi va shuning
uchun bu xususiyat kurtaklar qurilishida asosiy cheklovdir. Koʻpincha oʻtli boʻlsa-da, baʼzi
daraxtsimon monokotlar katta balandlik, yoʻgʻonlik va massagacha yetadi.
92
Ikkinchisiga agavalar, palmalar, pandanlar va bambuklar kiradi . Bu monokotlar turli
yoʻllar bilan hal qilinadigan suv transportida qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Baʼzilar,
masalan, Yucca turlari, anomal ikkilamchi oʻsishni rivojlantiradi, palma daraxtlari esa oʻsish
sifatida tavsiflangan anomal birlamchi oʻsish shaklidan foydalanadi. Oʻq birlamchi
qalinlashuvga uchraydi, bu tugunlararodan internodaga oʻtadi, natijada bazal birlamchi
oʻqning odatiy teskari konussimon shakli paydo boʻladi). Cheklangan oʻtkazuvchanlik,
shuningdek, poyalarning cheklangan shoxlanishiga yordam beradi. Ushbu cheklovlarga
qaramay, turli xil moslashuvchan oʻsish shakllari epifitik orxideya (Asparagales) va
bromeliads (Poales)dan suvosti Alismatales (shu jumladan, qisqartirilgan Lemnoideae) va
mikotrofik Burmanniaceae (Dioscreales) va Triurndanales (Triurndanales)ga olib keldi.
Moslashishning boshqa shakllariga Araceae (Alismatales) ning ilashuvchi toklari kiradi, ular
mahalliy daraxtlarni (yaʼni eng qorongʻi joyni) aniqlash uchun salbiy fototropizmdan
(skototropizm) foydalanadilar, Calamus manan (Arecales) kabi baʼzi palmalar esa eng uzun
kurtaklarni beradi. oʻsimlik dunyosi, uzunligi 185 m gacha . Boshqa monokotlar, xususan,
Poallar, termofit hayot shaklini qabul qildilar.
O’simliklarning turiga va o’sish sharoitiga qarab poyalar turli xil bo’ladi. Poyalar
tuzilishiga ko’ra
yog’och poya
(terak, qayrag’och) va
ot poyaga
(arpa, ituzum) bo’linadi.
Yog’och poyali o’simliklardan har xili yangi kurtaklar hosil bo’ladi. Natijada ko’p yillik yer
ustki poya vujudga keladi. O’tsimon poyalarning yer ustki poyalari esa ko’pincha bir mavsum
yashaydi. Poyalar juda
kalta
(piyozda) va haddan tashqari uzun bo’lishi mumki. Masalan,
mirzaterakning balandligi 20—25 m ga yetsa, Kaliloiniyadagi sekvoyadendronlarniki 130—
135 m, Avstraliygdagi evkaliptlarniki 150 m bo’ladi. Shuningdek, Janubiy Osiyoning tropik
o’rmonlarida boshqa daraxtlarga chirmashib o’sadigan
Rotang palmasi
poyasining uzunligi
400 m ga yetishi barchani qiziqtiradi. Poyalar
shoxlagan
(olma, yong’oq),
shoxlamagan
(palma),
bargli
(jiyda, do’lana) yoki
qipiqsimon bargli
(saksovul, Qindim) bo’ladi.
Shuningdek, poyalar joylashishiga qarab bir necha xil bo’ladi: tik o’suvchi (terak, olma,
bug’doy va boihqalar), ko’tarilib o’suvchi (sebarga), o’raluvchi (qo’y-pechak, karnaygul).
O’raluvchi poyalarga ega bo’lgan o’simlik atrofdagi o’simlik yoki bironta tayanchga o’ralib
oladi. Ток o’simligi ham gajaklari yordamida bag’azlarga ilashib oladi. Yoyilib yoki palak
yoyib o’suvchi o’simliklar bironta tayanchga o’ralmasa tik tura olmaydi. Bularga qovoq,
qovun, tarvuz, bodring va temirtikan kabilarni misol qilish mumkin. O’rmalovchi poyalar yer
yuzasida qo’shimcha ildizlar chiqarib o’sadi. Qulupnay, g’ozpanja kabi o’simliklaming poyasi
o’rmalovchi poya hisoblanadi . Poyalarning yo’g’onligi ham har xil. Bular orasida ipsimondan
(pechaklar) to aylanasining uzunligi 4—6 m (yong’oq) va 8—10 m (chinor)ga yetadigan
salobatli xillari ham bor. Poyalarning ko’ndalang kesimi ham juda xilma- xil. U ko’pincha
yumaloq (bug’doy), shuningdek, uch qirrali (hilol), qanotli (burchoq), to’rt qirrali (rayhon) va
hokazo. Poyalar yuzasi silliq yoki tuklar bilan qoplangan bo’lishi mumkin. Poyalarning xilma-
xil ko’rinishlari ma’lum bir maydonda ko’p sondagi o’simlik turlariga o’sish imkonini beradi.
Demak, poyalar tuzilishiga va o’sishiga ko’ra, yog’och va o’t poyalarga bo’linib, shakli, uzunligi
va yo’g’onligi turlicha bo’ladi.
Poyaning ichki tuzilishi: O’simliklar poyasi ular qaysi sistematik birlikka kirishi (tllban
va yuksak, bir va ikki urug’pallali) va qaysi hayotiy ihaklda (bir yillik o’t, buta yoki daraxt)
bo’lishiga qarab turlicha tuzilgan bo’ladi. Daraxtlar tanasining tuzilishi bir yillik o’t o’simliklar
poyasining tuzilishidan tubdan farq qiladi. Daraxtlarning tanasi qanday qismlardan
93
tuzilganligini bilish uchun quyida tut daraxtining yosh poyasi ichki tuzilishi bilan tanishamiz.
Poyaning yuzasi bir qavat hujayralardan tashkil topgan epiderma bilan qoplangan. Epiderma
ostida ko’p qavatli tirik hujayralardan hosil bo’lgan po’st parenximasi (asosiy to’qima)
joylashgan. Po’st ostidagi qavat lub —
(floema),
undan ichkarida kambiy, kambiydan keyin
esa yog’ochlik (ksilema), uning o’rtasida o’zak joylashgan.
Yozning ikkinchi yarmida tut poyasi po’stining sirtida qo’ng’ir rangli yasmiqchalar hosil
bo’ladi. Poya ichidagi tirik hujayralar ana shu yasmiqchalar orqali nafas oladi. Po’st asta-sekin
po’kaklasha boradi va po’stloq hosil qiladi. Po’kak qalinlashgan sari po’stloqdagi tirik
hujayralar kamaya boradi. Tanada va eski shoxlarda po’stloq qavati qalin bo’ladi. Qalin
po’stloq ichkaridagi tirik hujayralarni qishki sovuqdan, yozgi issiqdan va turli zararli
kasalliklar ta’siridan himoya qiladi.
Tut novdasining po’stlog’i egiluvchan va pishiq bo’ladi. Uning pishiqligi lub tolalariga
bog’liq. Bu tolalar hamma o’simliklarda ham bir xil rivojlangan bo’lmaydi. Tut daraxtida lub
tolalari juda ko’p.
Lub tolalari
kanop, zig’ir poyasida yaxshi rivojlangan bo’lib, ulardan ip tayyorlanadi,
arqon, qop, gazlama to’qishda foydalaniladi. Lub tolalari orasida teshikli to’siqlar bilan
bo’lingan cho’ziq, ingichka naychalar bo’ladi. Ular elaksimon naychalar deyiladi. Bu naychalar
orqali barglardan o’simlikning boshqa organlariga organik moddalar o’tadi. Po’stloq shilib
olinsa, novdaning yog’ochlashgan oq rangli qismi qoladi. O’simliklarnnig yog’ochlashgan bu
qismi ularning turiga qarab qattiq (qayrag’och, zarang, saksovul, yulg’un, yong’oq, eman, оnk),
yumshoq (tol, terak, jiyda), og’ir va yengil bo’ladi. Yog’och qattiq daraxtlardan mebel va
boshqa uy- ro’zg’or buyumlari tayyorlashda foydalaniladi.
Yog’ochlik qavati shakli, o’lchami har xil bo’lgan hujayralardan tashkil topgan.
Yog’ochlikda uzun naylar bo’lib, ular orqali suv va unda erigan mineral tuzlar ildizdan
o’simlikning barcha organlariga tarqaladi. Novdadan ajratib olingan po’stloqning ichki silliq,
nam va yopishqoq qismida hujayra shirasi (sitoplazma) bo’ladi. Po’stloq bilan yog’ochlik
orasidagi yosh, nozik hujayralar
kambiy
qavatini hosil qiladi. Mikroskopda ko’rinadigan bu
hujayralar doimo bo’linib (ko’payib) turadi. Poya ana shu hujayralar hisobiga eniga o’sadi.
Agar yog’ochlik ko’ndalangiga kesib qaralsa, uning markaziy qismida joylashgan o’zakni
ko’rish mumkin.
Ayrim daraxtlarning o’zagi bo’sh, yumshoq yoki chirigan bo’ladi. Ba’zan esa daraxt
tanasining ichi kovak bo’lib qoladi. Yosh novdalarning o’zak hujayralari tirik bo’ladi. Ularda,
odatda organik moddalar to’planadi.
Xulosa qilib aytganda, poya ichki tuzilishiga ko’ra po’st yoki po’kak, lub, kambiy,
yog’ochlik va o’zakdan iborat.
References:
1.
O`. Pratov , L. Shamsuvaliyevna, E. Sulaymonov, X. Axunov, K. Ibodov, V. Mahmudov.
2.
A. To`xtayev, F. Azimova, V. I. Sivoglazov, S. G. Mamontov.
