104
NITROZO-R-TUZI REAGENT YORDAMIDA Mn (II) IONINI ANIQLASH
1
N.K. Madusmanova
2
G.U. Miradxamova
1
Jizzax davlat pedagogika universiteti,
2
I.Karimov nomidagi Toshkent davlar texnika universiteti Olmaliq filiali
https://doi.org/10.5281/zenodo.14586329
Marganets – bu organizmda oz miqdorda mavjud bo'lgan elementdir. U asosan suyaklar,
jigar, buyraklar va oshqozon osti bezida mavjud. Marganets organizmga biriktiruvchi to'qima,
suyaklar, qon ivish omillari va jinsiy gormonlar hosil bo'lishiga yordam beradi. Shuningdek, u
yog 'va uglevod almashinuvida, kaltsiyning so'rilishida va qon shakarini tartibga solishda rol
o'ynaydi. Marganets miya va asab faoliyatini normal ishlashi uchun ham zarurdir.
Marganets yer qobig'ida turli shakllarda quruqlik va suv muhitida juda ko'p bo'lgan
mikroelementdir. Yer usti suvlarida yuqori darajadagi toksiklik mavjudligi sababli, suvdagi
organizmlarda yuqori darajadagi toksik reaktsiyalarni namoyon qiladi. Marganets er yuzida
tabiiy ravishda oksidlar, sulfatlar, karbonatlar va boshqalar ko'plab minerallar tarkibida
uchraydi. Ushbu metallning miqdori ortib ketishi turli salbiy ta'sirlarga neyrotoksiklik tasir
bilan bog'liq bo`lgan turli alomatlarga, jumladan kognitiv funktsiya, Parkinson kasalligi,
manganizm, distoni va o'simliklarda barg xlorozi va nekrotik barg dog'lari kabi alomatlarga olib
kelishi mumkin. Marganets suv havzalariga tuproq eroziyasi, tog'-kon sanoati va insonning
ko'plab faoliyati natijasida kiradi, yani suv havzalari marganes bilan ifloslanadi. Zararlilik
hususiyati bir necha jihatlarga, jumladan, miqdorga, ta'sir qilish yo'liga, turga va insonning
ovqatlanish holatiga bog'liq. Ushbu elementni ko'plab inson organlariga zarar etkazadigan
tizimli toksikant deb hisoblash mumkin[1].
Hayot bosqichlari
Yosh
Erkaklarda
(mg/kun)
Ayollarda
(mg/kun)
Adabiyot
Chaqaloqlar
0-6 oy
0,003
0,003
[2]
Chaqaloqlar
1-12
0,6
0,6
Bolalar
1-3yosh
1,2
1,2
Bolalar
4-8yosh
1,5
1,5
Bolalar
9-13yosh
1,9
1,6
O`smirlar
14-18 yosh
2,2
1,6
Katta odamlarda
19 va undan
yuqori
2,3
1,82
Xomiladorlar
Barcha
yoshdagi
-
2,0
Emiziklilar
Barcha
yoshdagi
-
2,6
Kunlik marganesga bo`lgan extiyoj oziq-ovqat mahsulotlaridan erkaklar 2,1-2,3mg/sutka,
ayollar 1,6-1,8 mg/sutkani tashkil qiladi
[3]. Ichimlik suvidagi marganets darajasi 1-100 mkg /
l orasida o'zgarishi mumkin, ko'pincha bu ko'rsatkich 10 mkg / l dan oshmaydi ruxsat etilgan
maksimal konsentratsiya 0,05 mg (50 mkg) / l ni tashkil qiladi [4].
105
Biroq, ratsionda juda ko'p marganets bo`lishi tana to'qimalarida marganetsning
ko'payishiga olib kelishi mumkin. Marganetsning anormal konsentratsiyasi miyadagi, ayniqsa
bazal ganglionlarda, Parkinson kasalligiga o'xshash nevrologik kasalliklar bilan bog'liq.
Hayotning dastlabki davrida marganetsning yuqori yoki past darajasi nerv sistemasini
rivojlanishga ta'sir qilishi mumkin. maktab o'quvchilarida marganetsning ko'tarilgan darajasi
yomon kognitiv faoliyati bilan ham bog'liq. Organizmda Marganes mikro elementining miqdori
kamayib ketishi Osteporoz, Artrit, Tushkunlik, qandli diabet, epilepsiya kasalligini keltirib
chiqarishi mumkinligi haqida aniq ma`lumotlat yo`q bo`lsa ham ammo shu kasalliklarga
uchragan bemorlarda marganesni miqdori kam ekanligi tekshiruvlar isbotladi [5].
Mn(II) ionlarini tez va samarali aniqlash tibbiyot, farmakologiya, biologiya, kimyo va
texnologiya sohasida muhim vazifa hisoblanadi. Uni aniqlashning mavjud usullari qimmat,
samarasiz va vaqt talab etadi. Ushbu tadqiqot Marganes ionlarini aniqlash uchun yangi, yuqori
samarali va selektiv analitik reagentni taqdim etadi. PPD matritsasida (polietilen poliamid-
poliakrilonitril) immobilizatsiyalangan organik reagentning (kupferon) analitik xossalari
sorbsiya-spektrofometrik usul bo'yicha Mn (II) ionlarini aniqlashda IQ spektrometriya usullari
bilan o'rganildi.
Zamonaviy dunyoda ishlab chiqarish darajasi jadal sur’atlar bilan o‘sib bormoqda, bu esa
og‘ir zaharli moddalar konsentratsiyasining atrof-muhit obyektlarida oshishiga olib kelmoqda.
Shu munosabat bilan ekologik ifloslantiruvchi moddalarni aniqlashning ishlab chiqilgan
usullarning metrologik va analitik tavsiflariga talablar ortib bormoqda.
Selektiv, sezgir va ekspress usullarni, shu jumladan sorbsion spektroskopik usullarni
ishlab chiqish, yaratish va rivojlantirish bo‘yicha ko‘pgina ishlar qilinmoqda. Respublikamizda
kimyo sanoatini rivojlantirishda atrof-muhit obyektlari tarkibidagi og‘ir toksik metallarni
aniqlashning sorbsiong‘spektroskopik usullarini yaratishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Olib
borilayotgan dasturiy chora-tadbirlar asosida mazkur yo‘nalishda ma’lum yutuqlarga
erishilgan, ayniqsa, oqava suvlar, chiqindi va oziq-ovqat mahsulotlari tarkibini sifat va miqdoriy
nazorat qilish bo‘yicha keng qamrovli ishlar olib borilmoqda. Jumladan, organik reagentlarni
immobillash yordamida atrof-muhitning turli obyektlarida metall ionlarini aniqlash uchun
yangi sorbsion-spektroskopik uslullar ishlab chiqilmoqda.
Marganes (Mn
2+
) kontsentratsiyasini nazorat qilish elektrolitik marganets sanoatida
mahsulot sifati uchun muhim ahamiyatga ega. An'anaviy Mn
2+
aniqlash usullari murakkab va
reaktivlarni talab qilishi bu esa ishni sekinlashtiradi va moddani ifloslantiradi. Elektrolitlardagi
Mn
2+
miqdorini aniqlashning yangi tez va ekologik toza usulini ishlab chiqish katta ahamiyatga
ega. Mn
2+
kontsentratsiyasini zararli reagentlardan foydalanmasdan UV-Vis absorbsiyasini
xarakterli cho'qqilardan to'g'ridan-to'g'ri, tezkor o'lchash yo'li bilan aniqlash mumkin, bu
elektrolitik marganets sanoatida tezkor aniqlash usuli sifatida bunday o'lchovni qo'llashni
osonlashtiradi. Ushbu tadqiqotda ishlab chiqilgan usul elektrolitik marganets sanoatida
kontsentratsiyani tahlil qilishda ifloslantiruvchi moddalar emissiyasini kamaytirish bilan birga
aniqlash tezligini oshirish maqsadiga erishishga yordam beradi. Ushbu tadqiqotda ishlab
chiqilgan usul elektrolitik marganets sanoatida kontsentratsiyani tahlil qilishda ifloslantiruvchi
moddalar emissiyasini kamaytirish bilan birga aniqlash tezligini oshirish maqsadiga erishishga
yordam beradi[5].
106
Ishning maqsadi tolali tashuvchida immobilizatsiya qilingan kupferon kationiga
asoslangan organik reagent yordamida Mn (II) ionlarini aniqlashning aniq va sezgir usulini
ishlab chiqishdan iborat.
Marganes komplekslanishning immobilizatsiyalangan reagent bilan reaktsiyasi uchun
maqbul shart-sharoitlar tanlandi, marganesni spektrofotometrik aniqlash imkoniyati
koʻrsatildi, olingan maʼlumotlar turli omillarga (reagent konsentratsiyasi, immobilizatsiya
vaqti, pH va h.k.) bogʻliqligi aniqlandi.
Marganesni PPF tolasiga immobillangan nitrozo-R tuzi reagent bilan hosil qilgan
kompleksi Raman spektroskopiya usuli bilan o`rganildi.
1-rasm. Immobillangan Nitrozo-R-tuzi.
107
2- rasm. Immobillangan Nitrozo-R-tuzi reagent bilan Mn(II) ioni hosil qilgan kompleks.
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, marganes ionlarini aniqlash uchun ishlab chiqilgan
sorbsiya-spektrofometrik usullar analitik, metrologik va boshqa xususiyatlarda, intensivlik,
soddalik, selektiv ta'sir va yuqori sezuvchanlik bo'yicha fotometrik usullardan ustun turadi.
Tajribalar shuni ko'rsatadiki, reagentning tabiati va konsentratsiyasi aniqlanishi kerak
bo'lgan metall ionlarining metrologik va analitik xususiyatlariga ta'sir qiladi. Analitik signalga
asosan reagent, vaqt, muhitning tabiati ta'sir ko'rsatadi va ularning razryadlanishi natijasida
sorbsiya-spektroskopik usulning sezuvchanligi va selektiv ta'sirini oshirishiradi.
Immobillangan reagentlarning tarkibi va tuzilishini kvant-kimyoviy hisoblash orqali
kompleksni taxminiy tuzilishi IQ spektroskopik usullari yordamida isbotlandi.
References:
1.
Sudeshna Dey, Banismita Tripathy, M. Santosh Kumar, Alok Prasad Das Ecotoxicological
consequences of manganese mining pollutants and their biological remediation//
Environmental Chemistry and Ecotoxicology Volume 5, 2023, Pages 55-61
https://doi.org/10.1016/j.enceco.2023.01.001
2.
Food and Nutrition Board, Institute of Medicine. Manganese. Dietary reference intakes
for vitamin A, vitamin K, boron, chromium, copper, iodine, iron, manganese, molybdenum,
nickel, silicon, vanadium, and zinc. Washington, D.C.: National Academy Press; 2001:394-419.
(National Academy Press)
3.
Kies C. Bioavailability of manganese. In: Klimis-Tavantzis DL, ed. Manganese in health and
disease. Boca Raton: CRC Press, Inc; 1994:39-58.
4.
EPA Office of Water. Current Drinking Water Standards. Environmental Protection
Agency, [Web page]. Available at:
http://www.epa.gov/safewater/mcl.html. Accessed
5.
Pal PK, Samii A, Calne DB. Manganese neurotoxicity: a review of clinical features, imaging
and pathology. Neurotoxicology. 1999;20(2-3):227-238. PubMed
6.
Subhadarsini Mohanty, Ankuri Benya, Sujata Hota, M. Santhosh Kumar, Shikha Singh Eco-
toxicity of hexavalent chromium and its adverse impact on environment and human health in
Sukinda Valley of India: A review on pollution and prevention strategies// Environmental
Chemistry
and
Ecotoxicology
Volume
5,
2023,
Pages
46-54
https://doi.org/10.1016/j.enceco.2023.01.002
