38
ILK TEMIR DAVRIDA IJTIMOIY-SIYOSIY MANZARA- XORAZM VOHASI
MISOLIDA: DAVLATCHILIK VA HARBIY SOHA MASALALARI
Matyakubov Xamdam Xamidjanovich
Urganch davlat universiteti, Tarix kafedrasi dotsenti, PhD.
E-mail: hamdamtarix@gmail.com. Tel: (97)-601 09 40
https://doi.org/10.5281/zenodo.14722699
Annotatsiya:
Ilk temir davrida xo‘jalik-madaniy manzara ancha o‘zgargan.
Sariqamishbo‘yi Dovdon vohasida manzilgohlar va mozor qo‘rg‘onlar baland qirlarda
joylashgan va ularning tevaragida, qadimiy sug‘orish inshootlar-kanallar va ariqlarning izlari
aniqlanmagan. Aholi sigirlar, qo‘y-echkilarni boqqan, chorvadorlar xo‘jaligida yilqichilik ham
katta o‘rin egallab olgan. Shu qatorda Sariqamish ko‘ldan oqib chiqqan Amudaryoning
qadimgi Uzboy o‘zanining o‘rta qismi qirg‘oqlaridagi yaylovlar mil.avv.VII asrda ko‘chmanchi
chorvadorlar tomonidan mavsumiy o‘zlashtirila boshlangan. Maqolada Xorazm vohasida ilk
temir davrida davlatchilik va harbiy soha masalalari ko’rib chiqildi.
Kalit so‘zlar:
ilk temir davri, xo‘jalik-madaniy manzara, ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar,
chorvador jamoalar, davlatchilik, harbiy soha.
СОЦИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКАЯ СИТУАЦИЯ В РАННЕМ ЖЕЛЕЗНОМ ВЕКЕ -
НА ПРИМЕРЕ ХОРЕЗМСКОГО ОАЗИСА: ГОСУДАРСТВЕННЫЕ И ВОЕННЫЕ
ДЕЛА
Матьякубов Хамдам Хамиджанович
Ургенчский государственный университет,
доцент кафедры истории, к.и.н.
E-mail: hamdamtarix@gmail.com. Tel: (97)-601 09 40
Абстракт.
В раннем железном веке экономический и культурный ландшафт
существенно изменился. В Довдонском оазисе близ Сарыкамыша поселения и курганы
расположены на высоких холмах, и вокруг них не выявлено следов древних
оросительных сооружений — каналов и арыков. Население разводило коров, овец и
коз, значительную роль в животноводстве играло также коневодство. Между тем,
пастбища по берегам средней части древнего Узбойского бассейна Амударьи,
вытекающей из озера Сарыкамыш, начали сезонно обрабатываться кочевыми
скотоводами еще в VII в. до н.э. В статье рассматриваются вопросы государственности
и военной сферы в Хорезмском оазисе в эпоху раннего железного века.
Ключевые слова:
ранний железный век, хозяйственно-культурный ландшафт,
социально-экономические отношения, скотоводческие общины, государственность,
военная сфера.
SOCIO-POLITICAL SITUATION IN THE EARLY IRON AGE - ON THE EXAMPLE
OF THE KHOREZM OASIS: STATE AND MILITARY AFFAIRS
Matyakubov Khamdam Khamidzhanovich
Associate Professor, Department of History,
Urgench State University, PhD.
E-mail: hamdamtarix@gmail.com. Tel: (97)-601 09 40
Abstract.
In the Early Iron Age, the economic and cultural landscape changed
significantly. In the Dovdon Oasis near Sarykamysh, settlements and burial mounds are
39
located on high hills, and no traces of ancient irrigation structures - canals and ditches - have
been found around them. The population bred cows, sheep and goats, and horse breeding also
played a significant role in animal husbandry. Meanwhile, pastures along the banks of the
middle part of the ancient Uzboy basin of the Amu Darya, flowing out of Lake Sarykamysh,
began to be seasonally cultivated by nomadic cattle breeders as early as the 7th century BC.
The article examines issues of statehood and the military sphere in the Khorezm Oasis in the
Early Iron Age.
Key words:
early Iron Age, economic and cultural landscape, socio-economic relations,
pastoral communities, statehood, military sphere.
Kirish.
Bronza davrida keng o‘zlashtirilgan Xorazm vohasining sharqiy qismidagi
Oqchadaryo deltasida mil. avv. VII-VI asrlarga oid manzilgohlar topilmagan. Ma’lumki, bronza
davrida Oqchadaryoning irmoqlaridan ariqlar chiqarilib, nisbatan kichik dalalar yarim yer
to‘la turar joylari atrofida joylashib, dehqonchilik ishlari urug‘ jamoalarning kuchlari bilan
amalga oshirilgan, sug‘orma dehqonchilik sohasi cheklangan holda rivojlangan.
Tahlil va natijalar.
Sariqamishbo‘yi saklarning hayotida o‘ziga xos xususiyatlaridan
iborat ijtimoiy-iqtisodiy tuzum rivojlangan. Chorvachilik xo‘jaligini rivojlantirish maqsadida
foydalanilgan yerlar, qabilalar o‘troqlashib joylashgan yoki mavsumiy ko‘chib yurgan etnik
hududlarni tashkil etgan. Bu borada Daryoliq, Dovdon, Uzboy o‘zanlari atrofidagi yaylovlar
chorvani boqish uchun manbai bo‘lgan
1
.
Chorvador jamoalarning ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarida chorvachilik xo‘jaligini
tashkil etish tamoyillari, yaylovlarning mavsumlar bo‘yicha taqsimlash va yaylovlar
chegaralarini belgilash kabi katta ahamiyatga ega vazifalarni tashkil etgan. Ushbu vazifalarni
qadimgi davrlarda amalga oshirilishi jarayonlarini o‘rganishda va chorvachilik xo‘jaligi
tarixini qayta tiklashda tadqiqotchilar arxeologik va etnografik ma’lumotlarga murojaat
etishadi, shuningdek, paleogeografik sharoit o‘rganiladi.
Tarixiy-etnografik ma’lumotlarga ko‘ra, dashtlar sharoitiga mos chorvachilik, asosan,
ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi (yarim o‘troq) shaklda rivojlangan, negaki bunday xo‘jalik
sohasida ko‘p mehnat sarf qilinmagan, chorva uchun yaylov o‘ti ko‘proq yemish bo‘lgan. Shu
asosda tuyalar va sovliq qo‘ylar boqilgan, ular cho‘l qumtepaliklarda joydan joyga ko‘chishga
moslashgan, aksincha, otlar daryo bo‘ylari to‘qayzorlarda yoki og‘illarda boqilib, don va beda
bilan qo‘shimcha oziqlantirilgan
2
.
Sariqamishbo‘yi havzasidagi dashtlarida, ilk temir davri yodgorliklarning topografiyasi
bo‘yicha, taxminan 180x120 kilometr maydonda chorva boqish bo‘yida (ichki Qizilqum cho‘li
hisobga olinmaganda) bu ko‘rsatkichlar 250x150 km.ni tashkil etgan (ilova). Ushbu
hududlarda turli mavsumlarda ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi saklar jamoalari
tomonidan chorva boqilishi va ko‘chib yurishi maqsadlarida foydalanganligini taxmin qilishi
mumkin.
Bronza davridan boshlab Yevroosiyo dashtlarida, jumladan, Orolbo‘yidagi chorvadorlar
jamoalarida katta patriarxal oilalarning ajralib chiqqanligi ma’lum. Bunga ishlab chiqarish
kuchlarning taraqqiyoti, qo‘shimcha mahsulotning qo‘lga kiritilishi, mahsuldor
1
Вайнберг Б. И., Юсупов Х. Кочевники северо-западной Туркмении // Степная полоса азиатской части СССР в
скифо-сарматское время. – М.: “Наука”, 1992.
2
Сазонова М. В. Традиционное хозяйство узбеков Южного Хорезма. – Л., 1978. – С. 54-56.
40
chorvachilikning rivojlanishi, ayirboshlash imkoniyatlarining kengayib borshi va ijtimoiy-
iqtisodiy sabablar ko‘maklashgan
3
.
Arxeologik materiallar va ilk yozma manbalar guvohlik berishicha, mil. avv. VII asrga
kelib, chorvadorlarning ijtimoiy tuzumida katta patriarxal (ota-o‘g‘illar) oilalarning iqtisodiy
mavqei o‘sib borgan. Bu davr jamiyatning tuzilishi “Avesto” da tasvirlangan. “Avesto” ning
“Yasna” kitobida oila, urug‘, qabila tilga olinib, jamoalarning ijtimoiy tarkibida kohin, jangchi,
chorvador va hunarmand ajratilgan
4
.
Manba bo‘yicha oila-“nmana”, jamiyat tuzilishining boshlang‘ich (past) qatlamini tashkil
etib, bir nechta qarindosh katta oilalar urug‘-“vis” jamoalariga birlashganlar. Urug‘ tarkibida
kamida 15 ta katta oila kirgan va urug‘ jamoasi jamiyatning asosi bo‘lgan. Urug‘ jamoalari
qabila –“zantu “ ni tashkil etgan. Qabila yashaydigan xudud-“shoytra” deb atalgan
5
. Bu ijtimoiy
tuzum dashtlarda yashovchi cho‘ponlarning jamoalarida ko‘chmanchi chorvachilik shakli
vujudga kelishi bilan ancha taraqqiy topgan.
6
Qadimgi yunon tarixchilarning asarlarida dasht
chorvador qabilalariga – savromatlar, daxlar, saklar va massagetlarga nisbatan “etnos”- xalq
tushunchasi qo‘llanilmagan, ularning joylashgan hududlari muayyan nom bilan
bog‘lanmasdan, faqat qabilalarning etnonimi tilga olinmagan. Masalan, ushbu xolat
Gerodotning bayonida: “bu massagetlar jasur va behisob qabiladir”
7
hamda Strabonning
asarida: “massagetlar va saklar qabilalarining har biri o‘zining nomiga ega”
8
degan
xulosalarda yorqin ifodalangan.
Qabila avval ijtimoiy uyushma sifatida va uning tarkibiga kirgan urug‘ jamoalarning
yoyilgan hudud, chorvadorlar tomonidan o‘zlarining yurti sifatida anglangan. Yaylovlar urug‘-
qabila jamoalariga qarashli bo‘lib, ular o‘rtasida taqsimlangan. Xususiy mulkka munosabat va
unga asoslangan ijtimoiy aloqalar oila va urug‘ jamoalari ichida qarindoshlik aloqalariga mos
kelib, ishlab chiqarish jarayonida ijtimoiy uyushma a’zolarining munosabatlarini
mahkamlagan.
Mil. avv.VII-VI asrlarga oid saklar – xorazmliklarning ijtimoiy tizimi L.T.Yablonskiyning
yozishicha, jangchilar, suvoriylar, kohinlar va kohina ayollar, urug‘ jamoalarining oddiy va
qashshoqlashgan vakillaridan iborat bo‘lgan
9
.
Sharqiy Orolbo‘yida o‘rganilgan mozor qo‘rg‘onlaridagi kohina ayollar qabrlarida e’tiqod
va qurbonlikka bag‘ishlangan buyumlar va ayol-suvoriylarning qabrlarida esa ot anjomlari
topilgan. Ushbu topilmalar sak-massagetlarning jamiyatida ayolning baland ijtimoiy o‘rni va
mavqeidan hamda matriarxat izlari saqlanib qolganidan guvohlik beradi.
Gerodot va Ktesiy asarlaridan ma’lum bo‘lgan sak-massagetlarning ayol yo‘lboshchilari –
“malika-hukmdorlar” To‘maris va Zarina, yunon tarixchilari tomonidan, birinchi navbatda,
harbiy yo‘lboshchilar sifatida yoritilgan. Shunga ko‘ra, ular harbiy ish va botirlik san’atini
erkaklar qatorida o‘rganib, jang usullarini bilishgan.
3
Ўзбекистон тарихи (Хоразм тарихи). XI жилд. – Тошкент: “Ozbekiston”, 2023. – Б. 38-40.
4
Ясна. Глава XIX // Перевод Виноградовой С. П. Хрестоматия по истории Древнего Востока. – М.: “Высшая
школа”, 1980. – С.64.
5
Лившиц В. А. Общество Авесты // История Таджикского народа. – М. 1963.Т. I. – С. 139-144.
6
Кузьмина Е. Е. Экология степей Евразии и проблема происхождения номадизма. II. Возникновение кочевого
скотоводства // ВДИ. – М., 1997. № 2. – С. 81-94.
7
Герадот. I. 201.
8
Страбон. Кн.XI, VIII, 4-5.
9
Яблонский Л. Т. Саки Южного Приаралья... С. 66.
41
Shuningdek, Bobil, Ossuriyada kohinalar ko‘proq “Tamaris” ismga ega bo‘lganligiga oid
ma’lumotga asoslangan holda, malika Tumaris massagetlarning nafaqat harbiy boshlig‘i, balki
bosh kohinasi ham edi, degan masala ilgari surildi
10
.
Albatta, mil. avv.VII asr Xorazm vohasida ham qabila yo‘lboshchisi bosh kohin
vazifalarini ado etganligi ehtimoldan holi emas, chunki urug‘-qabila a’zolari o‘zlarining
sardorini jamoalarga eson-omonlik, farovonlik, harbiy muvaffaqiyat va mo‘llik olib keluvchi,
umuman foyda keltiruvchi shaxs sifatida baholaganlar.
Mil.avv. VIII-VII asrlarda Orolbo‘yi hududlarida yashagan chorvadorlar harbiy sohada va
qurol-yarog‘lar ishlab chiqishda texnik yutuqlarga erishganlar. Tagisken, Uygarak va
Sakarchaga mozor-qo‘rg‘onlaridan topilgan ot anjomlari, bronza va temirdan yasalgan harbiy
qurollari Yevroosiyo dashtlari ko‘chmanchi qabilalarning (skiflar, savromatlar) qurol-
yarog‘lariga o‘xshab ketadi. Chorva ko‘chmanchilarning eng katta boyligi bo‘lgan.
“Avesto”ning “Yasht” kitobida “podasi ko‘p”, “otlari ko‘p” qabilalar yo‘lboshchilari va harbiy
sardorlari “yuz ayg‘ir, mingta sigir va sanoqsiz sovliq qo‘ylar”ni qurbonlikka keltirganlari
haqida ma’lumotlar bor. Manbada chorva xo‘jaligi va bevosita chorvaga oid “chorva-hayot
manbai”, “biz chorvaga tinch o‘tlov va yemish ta’minlashga da’vat etamiz” deyilgan
11
.
Yuqori mahsuldor chorvachilik jamoa a’zolarini, dehqonchilikka nisbatan, tez sur’atda
oziq-ovqat va xom ashyo mahsulotlari bilan ta’minlashga hamda ulardan ayirboshlashda
foydalanishga imkon yaratdi. Bu jamoa a’zolarini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash
kundalik turmush tarzida jun, teri va charmdan ehtiyojlarni qondirishda muhim edi.
Chorvachilik sohasi jamoalarni moddiy jihatdan boyitishga xizmat qilgan.
Shu sababdan, ayniqsa ko‘chmanchi chorvachilik sohasiga o‘tish chog‘ida, iqtisodiy va
demografik omillari ta’sirida yaylovlarning hududiy doirasini kengaytirish, yangi yaylovlarni
va tabiat resurslarini egallab olish zarurati vujudga kelgan paytlarda, kuch ishlatish va
boshqalardan mol-mulkini, chorva podalarini zo‘ravonlik bilan olib ketishga to‘g‘ri kelardi.
Shu tufayli, harbiy ish, jang strategiyasi va taktikasi rivojlandi.
“Avesto” da ikki qirrali o‘tkir o‘qlar, tosh gurzi, harbiy oybolta, nayza, xanjar, qalqon,
dubulg‘a, otlar qo‘shilgan jangovar aravalar va “chaqqon otlarga ega jangchilar” tilga olinib,
o‘tgan davrlarda yuz bergan bosqinlar va urushlar, talon-tarojlik va turar-joylarning xarob
qilinishi kabi-harakatlar ochib berilgan
12
.
Mil. avv. IX-VIII asrlar va ayniqsa, mil.avv.VII asr Markaziy Osiyo, Qozog‘istonning
dashtlarida ko‘chmanchi turmush tarzi keng yoyildi, ko‘chmanchilar qurol-yarog‘ni
rivojlantirish sohasida yutuqlarga erishib, katta harbiy kuchga aylandi. Ko‘chmanchilarning
bosqinlari mintaqaning janubiy viloyatlardagi o‘troq aholisi uchun amalga oshadigan haqiqiy
taxdid bo‘lib turardi. Harbiy bosqinlardan himoyalanish zarurati keng qamrovli himoyalanish
tizimini tashkillashtirish talab etardi. Shunga ko‘ra, strategik ahamiyatga ega joylarda (dasht
va tog‘li aloqa yo‘llari yoqalari, Amudaryodan kechuvlar, tog‘ daralarida) inshootlari, harbiy
istehkomlar bunyod etila boshladi
13
.
10
Қурбонова Д. Ш. Хоразм воҳасининг қадимги ва илк ўрта асрлар маънавий маданияти. – Тошкент:
Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашриёти, 2015. – Б. 172.
11
Авесто. Яшт китоби // М. Исҳоқов таржимаси. – Тошкент: “Шарқ”, 2001. – Б. 22-23.
12
Авесто. Яшт китоби.. Б. 67-68.
13
Шайдуллаев Ш. Б. Северная Бактрия в эпоху раннего железного века. – Ташкент: Изд. им. А. Кадири, 2000.;
Сагдуллаев А. С. Становление раннебактрийской и раннесогдийской государственности // История
государственности Узбекистана. – Ташкент: “Узбекистан”, 2009. Т. I. – С. 79.
42
Yurishlar va bosqinlar ibtidoiy jamiyatning yemirilishi va qabilalarning harbiy-siyosiy
uyushmalari vujudga kelishi davriga to‘g‘ri kelgan. Bosqinlar zo‘ravonlik yo‘li bilan moddiy
boylilar va qo‘shimcha mahsulotni qo‘lga kiritishga intilishdan kelib chiqqan. Ijtimoiy va
iqtisodiy omillarning o‘zgaruvchanligi o‘troq aholi bilan ko‘chmanchi qabilalar hamda
bevosita chorvador-cho‘ponlar o‘rtasida o‘zaro kurashlar va raqobatlar, yuqorida qayd
etilgandek, bo‘z yerlar va yaylovlar uchun kurashga sabab bo‘lgan. Bu jarayon “qo‘shinlarning
bosqinlari”, “jangovar saflarning bir-biriga duch kelishi”, “qonxo‘r dushman qo‘shinlari” kabi
ta’rifda “Avesto”da o‘z aksini topib, iqtisodiy va siyosiy manfaatlar ustunlik qilgan davrlardan
xabar beradi
14
.
Bu voqealar ta’sirida ko‘chmanchilarning jamiyatida yangi ijtimoiy tizim vujudga keldi.
Qabila, ijtimoiy institut sifatida, urug‘ va jamoaga nisbatan butunlay ustunlik qila boshlaydi.
Chorvadorlar jamiyati tarixiga xos qabila yig‘ini, oqsoqollar kengashi, urug‘-qabila boshliqlari
o‘z mavqei ahamiyatini saqlab turgan bo‘lsada, tashqi munosabatlar tizimida harbiy
yo‘lboshchilar, qabilalar birlashmalari katta o‘rin egallab, ularning harbiy funksiyalari
oshadi
15
.
Orolbo‘yi hududlarida bunday harbiy uyushmalar, qabilalar birlashmalari shakllana
boshlaydi. V. N. Yagodinning ta’kidlashicha, tarixiy-etnografik ma’lumotlarga ko‘ra, harbiy
bosqinlar ko‘chmanchi chorvador jamoalari tarixining “harbiy demokratiya” bosqichida
yuzaga kelgan
16
.
Shu qatorda, bizning fikrimizcha, tadqiqotchining chorvadorlar tarixiga doir harbiy
zadagonlarning qabila tarkibidagi a’zolarini “ekspluatatsiyasiga intilishi”, jamoa ichida
sinflarning ajralib chiqishi haqidagi xulosalari bahslidir. Bu g‘oyalar ibtidoiy jamiyatdan
davlatchilik tizimiga o‘tishda harbiy yo‘lboshchilar, “zodagonlar jamiyati” paydo bo‘lishiga
universal ahamiyat berish konsepsiyasi
17
bilan bog‘liq holda talqin qilingan.
Qadimgi chorvadorlar tarixida siyosiy uyushmalar va harbiylashish jarayonlarning
paydo bo‘lishi nafaqat qo‘shnilarga qarshi yurishlar va bosqinlarni tashkillashtirish, balki
birinchi galda, o‘z hududlari va yaylovlarni, turarjoylar va manzilgohlarini hamda chorva
podalarini tashqi bosqinlardan himoyalash zarurati bilan belgilangan. Shu tufayli har bir
cho‘pon qurollangan bo‘lib, otliq va piyoda qo‘shinlar safda dushmanga zarba berishga tayyor
bo‘lgan. Bunday urug‘-qabila jamoalarini birlashtirgan ijtimoiy-siyosiy muhit, yuqorida
tasvirlangan “ichki ekspluatatsiya” va “sinflarning ajralib chiqishi” ga oid taxminiy
manzarasidan ancha yiroq bo‘lgan.
V.N.Yagodinning fikricha, mil.avv.VII asrning oxiri – VI asr o‘rtalarida Xorazmning
g‘arbiy qismidagi Ko‘zaliqir yangi davlatchilik markazi bo‘lib, bu davlatning chegaralari
Sariqamishbo‘yi hududlari bilan cheklangan. Davlat boshqaruvi yo‘lboshchi – “podshoh”
hokimiyatiga, qabilaviy zodagonlar va harbiy qo‘shin kuchiga asoslangan. Ko‘zaliqirning ichki
14
Авеста. Избранные гимны // Пер. с авестийского И. М. Стеблин-Каменского. – Душанбе: “Адиб”, 1990.
– С. 121-123.
15
Матякубов Х. Х. Хоразм воҳасида қадимги бошқарув тизими... Б. 188-190.
16
Ягодин В. Н. Генезис и формирование... С. 119.
17
Абдуллаев Ў. И. Ўрта Осиёда ибтидий жамоа тузуми ва илк давлатчилик тарихи. – Тошкент: “Lesson Press”,
2019. – Б. 58-59.
43
qal’asi saroyida qabul marosimlari amalga oshirilgan va olovga sig‘inish bilan bog‘liq e’tiqod
marosimlari ham ado etilgan
18
.
Tadqiqotchining qarashlari bo‘yicha Ko‘zaliqir harbiy – ma’muriy va ibodat markazi
ko‘rinishiga ega. Shu sababdan ichki qal’ada joylashgan saroyning keng hovlisida o‘rnatilgan
taxtida marosimlar chog‘ida saklar podshosi o‘tirgan ekan, hovlining ikki yon tomonida xom
g‘ishtdan terilgan supalarda qabila zodagonlari joylashgan, taxtning ro‘parasida, hovlining
markazida baland poydevorga ega ibodat otashkadasida olov yonib turgan kabi xulosalarga
kelingan
19
.
Muhokama.
Dehqonchilik vohalarida davlatchilikning shakllanishi va rivojlanishi
davriga oid tadqiqotchilar tomonidan ishlab chiqilgan va e’lon qilingan boshqaruv va nazorat
funksiyalari jadvalida
20
, mil. avv.VII asr oxirlari – VI asr o‘rtalari Xorazm tarixiga xos quyidagi
iqtisodiy, ijtimoiy va harbiy omillar muvofiq keladi:
jamoa xo‘jaligi va ijtimoiy mehnat taqsimoti, xo‘jalik va qurilish ishlarini tashkil etish;
hunarmandchilik mahsulotlarini ishlab chiqish, tayyor mahsulot va xom ashyoni ayirboshlash;
jamoaning ijtimoiy aloqalarini nazorat qilish va muvofiqlashtirish, bahsli masalalarni hal
qilish;
aholini tashqi bosqin xavfidan himoya qilish zarurati, turli xil hujum va himoya qilish
qurollarini tayyorlash;
harbiy qo‘shin va mudofaa ishlarini tashkil etish;
yaylovlarning maydonini taqsimlash va chegaralash;
jamoalar o‘rtasida yuzaga kelgan hududiy muammolarni hal etish;
diniy marosimlarni ado etish.
Shu omillarning barchasi, jamoalarning ichki va tashqi faoliyatidagi munosabatlarni
boshqarib turish zaruratini vujudga keltirib, boshqaruv ishlari bilan band bo‘lgan
shaxslarning saralanishiga olib kelgan.
Biroq, mil.avv.VII-VI asrlarda, Xorazmga nisbatan Sug‘d, Baqtriya va Marg‘iyonada
manzilgohlar va aholining hududiy joylashish tamoyillari ancha farq qilib, alohida madaniy-
xo‘jalik tuman-vohalar tizimiga asoslangan. Tuman-vohalari manzilgohlar, irrigatsiya tizimi,
sug‘oriladigan dalalar, xo‘jalik va qurilish maqsadida ishlatilmagan yerlar va yaylovlardan
iborat bo‘lgan. Shunday tumanlar dehqonchilik jamoalarning yashash uchun moddiy
poydevori bo‘lib, ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan voha hududi mehnat va ishlab chiqarish ob’ekti,
ishlab chiqarish kuchlar va ishlab chiqish vositalarning to‘planish joyi, xo‘jalik, madaniy va
boshqa ijtimoiy aloqalarning asosini tashkil etgan
21
.
Masalan, mil.avv. VII-VI asrlarda Janubiy O‘zbekistondagi Mirshodi madaniy-xo‘jalik
tumanida (Surxondaryo vohasi) Ko‘zaliqir singari mudofaa devorlari bilan o‘rab olingan
Qiziltepa atrofida 15-16 ta dehqonchilik uy-qurg‘onlari joylashgan. Ular alohida katta
patriarxal oilalarga tegishli bo‘lgan va tuman-voha doirasida birlashib, hududiy qo‘shnichilik
18
Ягодин В. Н. Низовья Амударьи в эпоху распада первобытно-общинного строя и возникновения первичных
государственных образований // Хорезм в истории государственности Узбекистана. – Ташкент, 2013. – С. 28-29.
19
Ягодин В. Н. Низовья Амударьи..С. 27.
20
Сагдуллаев А. С. Становление раннебактрийской ... С.87.
21
Сагдуллаев А. С. Усадьбы древней Бактрии. – Ташкент: “Фан”, 1987. – С. 77-78.
44
jamoalarini tashkil etgan, uy-qurgonlar yashovchilarning bosh vazifasi qishloq xo‘jalik
mahsulotlarni ishlab chiqarish va ularga ishlov berish bilan bog‘langan edi
22
.
Ko‘zaliqir tevaragida ham 2-3 xonadan iborat, bir-biridan 80-140 m masofada
joylashgan turar-joylarning bunyod etilganligi ta’xmin qilinadi. Ammo, ular qazib ochilmagan
va bu borada fikr-xulosalar ayrim joylarda sopol idishlar parchalari va ularni pishirish uchun
ishlatilgan va o‘z davrida buzilib ketgan xumdon qoldiqlari topilmalariga asoslangan.
Xorazmda qadimiy ziroatkorlik uy-qurg‘onlarning katta qismi (220 ta uy-joylar)
Amudaryoning o‘ng sohil hududlarida aniqlangan, lekin ular mil.avv. V-IV asrlarga, ya’ni
Ahamoniylar davriga oiddir
23
.
Xorazmning sharqiy qismida (Oqchadaryo deltasi) uy-qo‘rg‘onlar, yuqorida tilga olingan
Mirshodi vohasi singari, alohida guruhlarga bo‘linib, bir-biridan 50-120 m masofadagi
sug‘orish kanallar bo‘ylarida joylashgan. Bu qo‘rg‘onlar qishloq xo‘jalik vohalarni tashkil
etgan, ba’zilarida kulolchilik xumdonlar va temirga ishlov berish bilan bog‘liq bo‘lgan
ustaxonalarning qoldiqlari topilgan
24
. Ammo, Ko‘zaliqir qal’asi atrofida qo‘shni jamoalarning
hududiy joylashish xususiyatlari va sun’iy sug‘orish inshootlar – kanal va ariqlarning izlari
aniqlanmagan.
Ko‘zaliqir madaniyati tub joyli saklar – xorazmliklar madaniyatini o‘zgartirgan, ehtimol
shu sababdan ilmiy adabiyotlarda Xorazmda sug‘orish inshootlari mil. avv.VI asrning so‘nggi
choragida vujudga kelgan deb fikr bildirildi
25
. Ko‘zaliqir madaniyatining paydo bo‘lishini
migratsiyalar orqali turli madaniy yangiliklar, texnologik yutuqlar va ilg‘or an’analar tatbiq
etilishining mintaqada xududiy kengayib borishi bilan bog‘lash zaruratini yana bir-bor
ta’kidlash maqsadga muvofiqdir.
Ko‘zaliqir misolida, mil. avv. VI asrning birinchi yarmiga oid Xorazmning ijtimoiy
munosabatlar tarixida murakkab jarayonlar yuzaga kelganligi (ichki qal’ada qarorgoh – saroy
va e’tiqod markazining bunyod etilishi) kuzatildi. Xorazm vohasida avval ma’lum bo‘lmagan
harbiy istehkom, mudofaa tizim yirik imoratlarning bunyod etilishi, qurilish va arxitektura
sohasida paxsa va xom g‘isht ishlatilishning boshlanishi, amaliy binokorlik bilimlari va
usullarining yoyilishi, kulolchilik charxi va temir qurollaridan foydalanishni ham Marg‘iyona
Baqtriya aholisining migratsiyalari natijasi sifatida tan olindi.
Ko‘zaliqir madaniyati davrida taraqqiy etgan davlatchilik tuzilishidagi boshqaruv
dastlab urug‘-qabila tuzumining ijtimoiy munosabatlari, urf-odatlari va e’tiqodlar an’analariga
asoslanib, jamoalarning hayotiy zarur manfaatlarini ijtimoiy-iqtisodiy hududiy va harbiy
sohalarda amalga oshirish kabi vazifalar bilan belgilangan. Ammo oldingi davrlarga nisbatan
ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar va tashqi aloqalarning jadal rivojlanishi oqibatida boshqaruv
funksiyalari kengayib borib, murakkablashgan.
26
Tadqiqotchilarning yozishicha mil. avv. 545-539 yillar orasida fors shohi Kir II
Marg‘iyona, Xorazm, Sug‘d va Baqtriyani zabt etib, Ahamoniylar davlatining hududiy
22
Сагдуллаев А. С. Усадьбы древней Бактрии...С.70
23
Воробьёва М. Г. Дингильдже. Усадьба I тысячелетия до.н.э. в древнем Хорезме // МХЭ. – М., 1973. Вып. 9. –
С. 214.
24
Воробьёва М. Г. Дингильже... С. 216.
25
Аскаров А. Новые подходы к изучению истории древнего Хорезма // O‘zbekiston tarixi. 2007. № 4. – С. 14.
26
Мамбетуллаев М. Социально-экономические и политические факторы возникновения и развития
городов Хорезма эпохи античности // ИМКУ. – Ташкент, 2002. Вып. 33. – С. 127-128.
45
chegaralari Sirdaryo havzasi va Hindistonning shimoli-g‘arbigacha yetgan
27
. Lekin Kaspiy va
Orol dengizlari o‘rtasidagi dashtlarda yashagan sak-massagetlar forslarga bo‘ysunmagan.
Mil.avv.530 yilda Kir II ularga qarshi muvaffaqiyatsiz yurish qilgan.
Doro I hukmronligiga qadar ko‘chmanchi qabilalar forslar bilan kurashgan. Mil. avv. 519
yilda fors shohi Doro I ning sakatigraxaudalarga yurishlaridan so‘ng, saklar Ahamoniylar
davlatiga kirgan
28
. Qisqacha yoritilgan bu siyosiy voqealar, saklar kuchli harbiy uyushmalarni
tashkil etganidan guvohlik beradi.
Xulosa.
Shuni ta’kidlash joizki, Ko‘zaliqir qal’asidan ilgari davrda, mudofaa devorlari
bilan o‘rab olingan va ichki qal’a qarorgohiga ega yirik markazlar Baqtriya va Sug‘d
hududlarida bunyod etilgan. Masalan, Baqtriyada Qiziltepa, Oltindilyor va Otchopar
29
,
Sug‘dagi Uzunqir, Yerqo‘rg‘on va Ko‘ktepa
30
shunday katta harbiy istehkomlarni tashkil etib,
ular dehqonchilik vohalarida yashagan aholi va chorva uchun bekinadigan joy, harbiy
bosqinlardan himoyalanish imkoniga ega bo‘lishgan.
Ko‘zaliqirning ichki qal’asida qabilalar uyushmasi sardorining saroy-qarorgohi va
qishloq xo‘jalik mahsulotlari zahiralani saqlanishiga mo‘ljallangan xumlardan iborat
omborxonalar va don o‘ralari aniqlangan. Hamda qal’ada temir eritish va temirga ishlov
berish ustaxonaning qoldiqlari topilgan
31
.
Ko‘zaliqir moddiy madaniyati tarkibida saklarga xos qo‘lda ishlangan sopol idishlar,
bronza o‘q uchlari va ot anjomlari mavjud, lekin asosiy belgilarga ko‘ra (arxitektura, g‘ishtdan
bunyod etilgan katta binolar, mudofaa tizimi, kulolchilik charxida ishlangan sopol idishlar,
temirga ishlov berish) va zardushtiylik dafn marosimlarining yoyilishi janubiy sivilizatsiyalar
an’analarining keng tarqalishidan dalolat beradi.
Ko‘zaliqir vohasida, Amudaryoning Dovdon o‘zani bo‘ylab Quyisoy, Yassiqir kabi o‘troq
chorvadorlarning manzilgohlari joylashgan. Janubiy Xorazmdagi Xazarasp vohasida bevosita
Amudaryo o‘zaniga yaqin xududda yashagan aholi dehqonchilik va hunarmandchilik bilan
shug‘ullanishgan. Bundan Xumbuztepa, Qaratosh va Toshsaqa yodgorliklarda qo‘lga kiritilgan
arxeologik materialar dalolat beradi
32
. Shuningdek, O‘rta Amudaryoning so‘l sohilida
Ko‘zaliqir madaniyatiga oid Qo‘shqal’aning kashf etilishi tufayli, o‘z paytida qadimgi
Xorazmning janubiy chegaralari xususida masala ilgari surilgan edi
33
. Bunday yondashuv o‘z
tarafdorlarini topib, Sh.T.Adilovning maqolasida, mil.avv.VI asrda G‘arbiy Sug‘d-Buxoro
vohasi yerlarini o‘zlashtirilishi jarayonlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorazmliklarning migratsiyasi
sifatida faraz qilingan
34
.
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlar, mil.avv. VI asrning birinchi yarmida Xorazmning aholi
o‘troq chorvadorlar va ziroatkorlarga bo‘linishi, ularning hududiy joylashish doirasining
27
Дандамаев М. А., Луконин В. Г. Культура и экономика древнего Ирана. – М.: “Наука”, 1980. – С. 104.
28
Дандамаев М. А. Политическая история Ахеменидской державы...С. 100-103.
29
Мамедов М. Древняя архитектура Бактрии и Маргианы. – Ашхабад, 2003. – С. 85-86.
30
Хасанов М. Илк темир ва антик даврда Суғд маданияти: Тарих фан. докт. (DSc) дисс... автореф.
– Самарқанд: Миллий археология маркази, 2021. – Б. 32-33.
31
Вишневская О. А., Рапопорт Ю. А. Городище Кюзели-гыр... С.155-156.
32
Баратов С. Р. Новые данные по археологии Южного Хорезма // Археология Узбекистана. – Самарканд,
2013. № 1.
33
Воробьёва М. Г. Проблема «Большого Хорезма» археология // Этнография и археология Средней Азии. –
М.: “Наука”, 1979. – С. 40-41.
34
Адылов Ш. Т. Западный Согд в VI в. до.н.э. – IV в.н.э. (очерк по политической и этнической истории
региона) // ИМКУ. – Ташкент, 2024. Вып 44. – С. 124-125.
46
kengayib borishi, dehqonchilik uy-qo‘rg‘onlari va qal’alarning paydo bo‘lishi va
hunarmandchilikning yangi asoslarda rivojlanishini ko‘rsatib beradi.
References:
1.
Герадот. I. 201.
2.
Кузьмина Е. Е. Экология степей Евразии и проблема происхождения номадизма. II.
Возникновение кочевого скотоводства // ВДИ. – М., 1997. № 2. – С. 81-94.
3.
Лившиц В. А. Общество Авесты // История Таджикского народа. – М. 1963.Т. I. – С.
139-144.
4.
Матяқубов Х. Хоразм воҳаси бронза асри ва илк темир даври тарихи. – Тошкент,
2017. – Б. 151.
5.
Матякубов Х. Х. Хоразм воҳасида қадимги бошқарув тизими ва ижтимоий
муносабатлар муаммолари (бронза ва илк темир даври) // Ўзбекистон давлат
бошқаруви ва маҳаллий ўз-ўзини бошқарув тарихи. – Тошкент, 2014. – Б. 188-196.
6.
Першиц А. И., Монгайт А. Л, Алексеев В. П. История первобытного общества. – М.:
“Высшая школа” 1968. – С. 194-195.
7.
Пьянков И. В. Общественный строй ранних кочевников по данным античных
авторов // Ранние кочевники Средней Азии и Казахстана. – Л., 1975. – С. 84-93.
8.
Қурбонова Д. Ш. Хоразм воҳасининг қадимги ва илк ўрта асрлар маънавий
маданияти. – Тошкент: Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашриёти, 2015. – Б. 172.
9.
Сазонова М. В. Традиционное хозяйство узбеков Южного Хорезма. – Л., 1978. – С.
54-56.
10.
Страбон. Кн.XI, VIII, 4-5.
11.
Вайнберг Б. И. Скотоводческие племена в древнем Хорезме // Культура и
искусство древнего Хорезма. – М.: “Наука”, 1981. – С. 121-123.
12.
Вайнберг Б. И., Юсупов Х. Кочевники северо-западной Туркмении // Степная
полоса азиатской части СССР в скифо-сарматское время. – М.: “Наука”, 1992.
13.
Яблонский Л. Т. Формирование культуры саков Южного Приаралья // СА. – М.,
1991. № 1. – С. 72-89.
14.
Ясна. Глава XIX // Перевод Виноградовой С. П. Хрестоматия по истории Древнего
Востока. – М.: “Высшая школа”, 1980. – С.64.
15.
Юсупов Х. Ю. Памятники древних кочевников Заузбойского плато // Культура и
искусство древнего Хорезма. – М.: “Наука”, 1981. – С. 142-143.
16.
Ўзбекистон тарихи (Хоразм тарихи). XI жилд. – Тошкент: “Ozbekiston”, 2023. – Б.
38-40.
