128
BANK BOSHQARUVIDA XAVFLARNI MINIMALLASHTIRISH VA
RENTABELLIKNI OSHIRISH
МИНИМИЗАЦИЯ РИСКОВ И ПОВЫШЕНИЕ ПРИБЫЛЬНОСТИ В
УПРАВЛЕНИИ БАНКОМ
MINIMIZING RISKS AND INCREASING PROFITABILITY IN BANK
MANAGEMENT
Urinboyev Abrorbek Maxmudjonovich
“KAPITALBANK” Aktsiyadorlik tijorat Banki
Savdo boshqarmasi boshlig`i
Abrorbek.urinboev@kapitalbank.uz
Tel.:+998 90 976 00 57
https://doi.org/10.5281/zenodo.14778834
Annotatsiya:
Ushbu tezisda bank boshqaruvida xavflarni minimallashtirish va
rentabellikni oshirish masalalari tahlil qilinib, samarali boshqaruv usullari, zamonaviy
moliyaviy texnologiyalar va xalqaro tajribaga asoslangan yondashuvlar ko‘rib chiqiladi.
Tahlillar statistik ma’lumotlarga tayangan holda olib borilib, amaliy tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
bank, xavf, bank tizimi, rentabillik, kredit, foiz stavkalari, foyda, marja.
Аннотация:
В данной тезисе анализируются вопросы минимизации рисков и
повышения рентабельности в управлении банком, рассматриваются эффективные
методы управления, современные финансовые технологии и подходы, основанные на
международном опыте. Анализ проводится на основе статистических данных, а также
даются практические рекомендации.
Ключевые слова
: банк, риск, банковская система, рентабельность, кредит,
процентные ставки, прибыль, маржа.
Annotation:
This thesis analyzes the issues of minimizing risks and increasing
profitability in bank management, considers effective management methods, modern financial
technologies and approaches based on international experience. The analysis is carried out
based on statistical data and practical recommendations are given.
Keywords:
bank, risk, banking system, profitability, credit, interest rates, profit, margin.
Bugungi global moliyaviy muhitda banklar iqtisodiyotning barqarorligini ta’minlashda
muhim rol o‘ynaydi. Ularning asosiy vazifalaridan biri xavflarni minimallashtirish va
rentabellikni oshirish orqali moliyaviy barqarorlikni saqlashdir. Bank tizimidagi moliyaviy
xavflar to‘g‘ri boshqarilmasa, nafaqat bankning o‘zi, balki butun iqtisodiyotga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Shu boisdan, risklarni samarali boshqarish tizimlarini joriy etish,
innovatsion strategiyalarni ishlab chiqish va kapital samaradorligini oshirish bugungi kunning
eng dolzarb masalalaridan biridir.
Bank boshqaruvida xavflarni minimallashtirish asosan kredit, likvidlik, foiz stavkalari va
operatsion xavflarni kamaytirish bo‘yicha chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Shuningdek,
rentabellikni oshirish banklarning foyda marjasini ko‘paytirish, moliyaviy barqarorlikni
mustahkamlash va resurslardan samarali foydalanishni ta’minlashga qaratilgan
strategiyalarni talab qiladi. O‘zbekiston bank tizimida so‘nggi yillarda olib borilgan islohotlar
129
bu borada ijobiy natijalar bermoqda. Xususan, raqamli bank xizmatlarining kengayishi,
zamonaviy risk-menejment tizimlarining joriy etilishi va kapital yetarliligini oshirish bo‘yicha
olib borilgan chora-tadbirlar banklar rentabelligini oshirish va xavflarni kamaytirishga xizmat
qilmoqda. Bilamizki xavf turlari turlicha bo‘lib, banklar ulardan himoya qilish uchun turli
strategiyalarni ishlab chiqadilar hamda turli metodologiyalarni ham qo‘llaydilar. Masalan,
portfelni diversifikatsiya qilish, hedging strategiyalarini amalga oshirish, va kredit
reytinglarini yaxshilash kabi chora-tadbirlar xavflarni kamaytirishga yordam beradi. Quyida
esa banklarda uchraydigan asosiy xavf turlari va ularni boshqarish usullari ko‘rib chiqiladi. (1-
rasm)
1-rasm
Banklarda uchraydigan asosiy xavf turlari
1
Kredit xavfi
– bu bank yoki boshqa moliyaviy institut tomonidan berilgan qarzning o‘z
vaqtida yoki to‘liq qaytarilmaslik ehtimoli bilan bog‘liq moliyaviy xavf turidir. Bu xavf kredit
oluvchining moliyaviy ahvoli yomonlashishi, to‘lovga layoqatsizligi yoki boshqa sabablar
tufayli qarzni to‘lash imkoniyatining pasayishi natijasida yuzaga keladi.
Likvidlik xavfi
– bu bank yoki boshqa moliyaviy institutning qisqa muddatli
majburiyatlarini o‘z vaqtida bajara olmaslik xavfidir. Ya’ni, bank o‘zining mijozlari oldidagi
majburiyatlarini (masalan, depozitlarni qaytarish, kredit berish yoki boshqa to‘lovlarni
amalga oshirish) belgilangan muddatda bajarish uchun yetarli likvid aktivlarga ega bo‘lmasligi
natijasida yuzaga keladi.
Bozor xavfi
– bu moliyaviy bozor sharoitlarining o‘zgarishi natijasida bank aktivlari yoki
passivlarining qiymati pasayishi xavfidir. Bu xavf bankning daromadiga, kapitaliga va umumiy
moliyaviy barqarorligiga salbiy ta’sir qilishi mumkin.
Operatsion xavf
– bu bank yoki moliyaviy institut ichki jarayonlaridagi xatoliklar, inson
omili, axborot tizimlarining nosozligi yoki tashqi omillar natijasida yuzaga keladigan yo‘qotish
xavfidir. Bu xavf bank faoliyatining samaradorligiga, mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifati va
moliyaviy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Foiz stavkalari xavfi
– bu bozor foiz stavkalarining o‘zgarishi natijasida bank aktivlari
va passivlari qiymatining pasayishi yoki daromadlarining kamayishi xavfidir. Foiz
stavkalarining o‘zgarishi bank balansiga, kredit va depozit siyosatiga hamda rentabellik
darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Xavfni boshqarish bo‘yicha bir qator ilmiy izlanishlar ham mavjud. Xususan, 1952-yilda
Markowitz tomonidan ishlab chiqilgan portfel nazariyasi, banklarning moliyaviy portfellarini
diversifikatsiya qilish orqali risklarni kamaytirish imkoniyatlarini taqdim etadi.
Markowitzning nazariyasiga ko‘ra, portfelning optimal diversifikatsiyasi xavfni kamaytirish va
rentabellikni oshirish imkoniyatini yaratadi. O‘zbekiston banklari uchun bu nazariyani
1
Ma’lumotlar asosida muallif tomonidan tuzilgan
Kredit xavfi
Likvidlik
xavfi
Bozor xavfi
Operatsion
xavf
Foiz
stavkalari
xavfi
130
qo‘llash orqali kredit portfellari va investitsiyalarni diversifikatsiya qilish mumkin, bu esa
risklarni kamaytiradi va rentabellikni oshiradi.
2
Risklarni baholashda esa eng keng tarqalgan metodlardan biri Value at Risk (VaR)
bo‘lib,
u banklarning potentsial zararlarini o‘lchashda ishlatiladi. 2007 yilda Jorion
tomonidan taklif
qilingan VaR metodi, moliyaviy risklarni aniqlash va prognozlashda keng qo‘llaniladi. VaR
yordamida banklar o‘zining moliyaviy portfellarining ehtimoliy zarari va xavf darajasini aniq
baholashlari mumkin. 2020-yilda O‘zbekiston Milliy Banki tomonidan olib borilgan
tadqiqotda, banklarning VaR metodini qo‘llash orqali, kredit portfellarining risklarini tahlil
qilish va kamaytirish imkoniyatlari ko‘rsatildi. Shuningdek, boshqa xalqaro banklar o‘rtasidagi
tajribalarga asoslanib, yuqori darajadagi xavfli aktivlar bilan ishlovchi banklar rentabellikni
oshirgan bo‘lsa-da, ularning ehtimoliy zararlari oshganligi ta’kidlangan.
3
Bank boshqaruvida foiz stavkalarining o‘zgarishi va likvidlik xavfi muhim ahamiyatga
ega. Mishkin
tomonidan ilgari surilgan modelga ko‘ra, foiz stavkalarining o‘zgarishi
banklarning qarz va depozit portfellari rentabelligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Foiz stavkalari
o‘zgarishiga qarshi kurashishda, banklar qo‘llagan asosiy usullar orasida foiz stavkasi
hedgingi va likvidlikni optimallashtirish usullari mavjud.
4
2019-yilda Bank of America
o‘rganishlarida foiz stavkalarining o‘zgarishi banklarning rentabelligiga katta ta’sir
ko‘rsatganligi aniqlangan.
5
O‘zbekiston banklarida, ayniqsa, iqtisodiy notinchlik davrlarida
foiz stavkalari xavfini kamaytirish uchun likvidlikni oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar
qo‘llanilmoqda. O‘zsanoatqurilishbanki 2021-yilda o‘z likvidlikni oshirish orqali rentabellikni
8% ga oshirgan.
Xavflarni boshqarish va rentabellikni oshirishning o‘zaro bog‘liq jarayonlari moliya
nazariyasining markaziy masalalari bo‘lib, ular bir-birini to‘ldiradi va bankning umumiy
strategik rejasiga asoslanadi. Aytishimiz mumkinki xavf va rentabellik o‘rtasidagi aloqalar
bank boshqaruvidagi asosiy printsiplardan biridir. Rentabellik bankning foydasini o‘lchash
bo‘lsa, xavf esa moliyaviy barqarorlikka ta’sir qiluvchi omil sifatida qaraladi. Xavfning
yuqoriligi rentabellikni oshirishga olib kelishi mumkin, lekin shu bilan birga potentsial zarar
xavfini ham oshiradi. Shu sababli, banklar yuqori rentabellikni ta’minlash uchun, xavflarni
ehtiyotkorlik bilan boshqarishlari zarur. Statistika va tadqiqotlarga ko‘ra, dunyo bo‘ylab
banklar o‘rtasida rentabellikning eng yuqori ko‘rsatkichlari yuqori darajadagi risklarga
bog‘liqdir. Masalan, 2022-yilda global banklar sektorining o‘rtacha rentabellik ko‘rsatkichi
(ROE) 7.5% ni tashkil etgan bo‘lsa, yuqori riskli kreditlar bilan ishlovchi banklarda bu
ko‘rsatkich 10-12% ga yetgan.
6
Biroq, bu holatning salbiy tomoni shundaki, yuqori risklar
yuqori darajadagi kredit uzilishlari va bankrotlikka olib kelishi mumkin.
Bundan tashqari, yuqorda aytib o‘tganimizdek risklarni baholashda statistik metodlar,
masalan, Value at Risk (VaR) yoki stresstestlar qo‘llaniladi. Ushbu metodlar yordamida
banklar o‘z faoliyatining ehtimoliy xavflarini aniqlash va ularga qarshi chora-tadbirlarni
rejalashtirish imkoniga ega bo‘ladilar. Ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yilda O‘zbekiston banklarida
2
Markowitz, H. (1952).
Portfolio Selection: Efficient Diversification of Investments
. Journal of Finance, 7(1), 77-91.
3
Jorion, P. (2007).
Value at Risk: The New Benchmark for Managing Financial Risk
(3rd ed.). McGraw-Hill
Education.
4
Mishkin, F. S. (2007).
The Economics of Money, Banking, and Financial Markets
(8th ed.). Pearson.
– Foiz stavkalari va likvidlik xavfini boshqarishning iqtisodiy asoslari.
5
Bank of America (2019).
Interest Rate Risk and Profitability: An Analysis of the Impact on Financial Institutions.
6
cbu.uz
131
o‘rnatilgan kredit xavfi ko‘rsatkichi 5.2%ni tashkil etgan bo‘lsa, uning kamayishi uchun
banklar qattiq kredit siyosatini amalga oshirishga majbur bo‘lgan.
Shu bilan bir qatorda rentabellikni oshirish uchun banklar ko‘p omillarga e’tibor
qaratadilar. Ushbu omillar orasida resurslarni samarali boshqarish, xarajatlarni
optimallashtirish, va mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish muhimdir. Banklar
o‘zlarining kapital strukturasini yaxshilash, yangi mahsulotlar va xizmatlarni taklif qilish
orqali rentabellikni oshirishga intiladilar. 2023-yilning statistik ma’lumotlariga ko‘ra,
O‘zbekistonning 5 ta yirik banki o‘rtacha rentabellik (ROE) ko‘rsatkichini 9.3% ga oshirishga
muvaffaq bo‘lgan. Bu esa o‘z navbatida, banklarning kapitalni samarali ishlatish va mijozlarga
xizmat ko‘rsatish strategiyalarining muvaffaqiyatini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, banklar o‘z
xarajatlarini kamaytirish orqali ham rentabellikni oshirishga intiladilar. O‘rta va kichik
banklar uchun rentabellikning oshishi ko‘pincha xarajatlarni kamaytirish va xizmatlarning
samaradorligini oshirish orqali amalga oshiriladi.
Xulosa qiladigan bo‘lsak bank boshqaruvida xavflarni minimallashtirish va rentabellikni
oshirish bir-biri bilan chambarchas bog‘liq jarayonlardir. Xavflarni samarali boshqarish
banklarning moliyaviy barqarorligini ta’minlashga yordam berar ekan, rentabellikning oshishi
esa resurslardan samarali foydalanish va kapital samaradorligini ta’minlash orqali amalga
oshiriladi. Kredit, likvidlik, foiz stavkalari va operatsion xavflarni boshqarish strategiyalari,
xususan, portfelni diversifikatsiya qilish, hedging strategiyalarini qo‘llash va zamonaviy risk-
menejment tizimlaridan foydalanish ham xavflarni kamaytirishga xizmat qiladi. Bank
sektorida yuqori rentabellik ko‘pincha yuqori risk bilan bog‘liq bo‘lsa-da, xavflarni
minimallashtirish bo‘yicha olib borilgan chora-tadbirlar natijasida banklar moliyaviy
barqarorlikka erishishlari mumkin. O‘zbekiston bank sektorida amalga oshirilayotgan
islohotlar, xususan, raqamli bank xizmatlarining kengayishi va kapital yetarliligini oshirish
bo‘yicha tadbirlar rentabellikni oshirishda muhim rol o‘ynamoqda.
Shuningdek, xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatmoqdaki, xavflarni baholash va nazorat
qilishda Value at Risk (VaR) va stresstest kabi usullar samarali natijalar bermoqda.
O‘zbekiston banklari ham ushbu metodlarni qo‘llash orqali kredit xavfini kamaytirish va
rentabellikni oshirishga erishmoqda. Kelgusida banklar kapital samaradorligini oshirish,
xarajatlarni optimallashtirish va mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilash orqali
barqaror rivojlanishga erishishlari lozim. Umuman olganda, bank tizimida xavflarni
minimallashtirish va rentabellikni oshirish muvozanatli yondashuvni talab qiladi. Strategik
risk-menejment tamoyillariga rioya qilish, ilg‘or moliyaviy texnologiyalarni joriy etish va
samarali investitsiya siyosatini yuritish orqali banklar nafaqat daromadlarini oshirishlari,
balki uzoq muddatli barqaror rivojlanishga ham erishishlari mumkin.
References:
1.
Markowitz, H. (1952). Portfolio Selection: Efficient Diversification of Investments.
Journal of Finance, 7(1), 77-91.
2.
Jorion, P. (2007). Value at Risk: The New Benchmark for Managing Financial Risk (3rd
ed.). McGraw-Hill Education.
3.
Mishkin, F. S. (2007). The Economics of Money, Banking, and Financial Markets (8th ed.).
Pearson.
132
4.
Bank of America (2019). Interest Rate Risk and Profitability: An Analysis of the Impact
on Financial Institutions.
5.
Bank for International Settlements (2010). Basel III: International Regulatory
Framework for Banks.
6.
KPMG (2020).
Risk Management and Profitability in Emerging Markets: A Global
Perspective
.
7.
cbu.uz
