109
MUHANDISLIK VA KOMPYUTER GRAFIKASI FANIDA MODELLARNI
LOYIHALASHGA KREATIV-IJODIY YONDASHUV
H.E.Xalilova
Dotsent. Toshkent to‘qimachilik va yengil sanoat instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14776951
Annotatsiya:
Maqolada talabalarning fazoviy tasavvur qilish va mantiqiy fikrlash
qobiliyatlarini berilgan ikkita ko‘rinishiga mos bo‘lgan model (predmet yoki detallarni) kesish
yo‘li bilan loyihalashga kreativ-ijodiy yondashish asosida tezkor shakllantirish metodikasi
bayon qilingan.
Аннотация:
В статье изложена ускоренное формирование пространственных
представлений и логических мышлений по проектированию у студентов по двум
заданным проекциям модели (предмета или детали), путём резреза на основе
творческого подхода.
Annotation:
In article is stated speed shaping the spatial presentations and logical
thinkings on prektirovaniyu beside student on two given projection to models (the subject or
detail), way of the cut on base of the creative approach.
Ushbu maqolada talabalarning fazoviy tasavvur qilish va mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini
berilgan ikkita ko‘rinishiga mos bo‘lgan modelni (predmet yoki detallarni) kesish, o‘yish va
yo‘nish yo‘li bilan loyihalashga kreativ-ijodiy yondashish asosida tezkor (qisqa vaqt ichida)
shakllantirish metodikasi bayon qilingan.
Ma’lumki chizmachilikni o‘qitishda, talabalarning mantiqiy fikrlash va fazoviy tasavvur
qilish qobiliyatlarini uning «Proyeksion chizmachilik» bo‘limida shakllantiriladi va
rivojlantiriladi. Bu esa vazifalarning turli variantlarini bajarish orqali shakllanib boradi,
talabalarning fazoviy fikrlash qobiliyatlarini bitta proeksiyalovchi nurda yoki tekislikda yoki
egri va sirtda yotuvchi geometrik figuralarni loyihalash, o‘ylab topish asosida fazoviy
tafakkurini kengaytirishga safarbar etadi. Ya’ni, talabalarning fazoviy fikrlash qobiliyatlarini
ijodiy izlanish va yondashish asosida faollashtirishga olib kelgan,[2].
Agar modelning yoki uning elementini berilgan ko‘rinishlarda kongurient (o‘xshash va
teng yoki o‘xshash va tengmas) bo‘lgan tasviri mavjud bo‘lsa, tuzilish konstruksiyasi biroz
bo‘lsada bir-birdan farqlanadigan qilib, buyumning bir nechta variantlarini loyihalash mumkin,
[1].
Shunday qilib, nazariy nuqtai nazardan buyumlarning ikki ko‘rinishlaridagi kongurient
tasvirlar, ularni turli variantlarda loyihalash mumkinligining alomati bo‘ladi.
1- rasmda buyumning ikkita ko‘rinishi kongurient bo‘lganligi uchun uni dastavval
prizma ekanligini aniqlaymiz. So‘ngra bor bilim, tushuncha, ko‘nikma va malakalarimizni
1- rasm
2- rasm
110
safarbar qilib, ongimizda maxsuldor, ijodiy izlanishlar va qiyosiy tahlillar olib borib, prizmani
tekislik, botiq va qavariq silinrik sirtlar bilan 2- rasmdagidek kesib va yo‘nib yarim prizmalarni
loyihalashga erishish mumkinligini ko‘ramiz. Bunday yarim prizmalarning ham olddan va
ustdan ko‘rinishlari butun prizmaniki kabi kongurient to‘rtburchaklardan iborat bo‘lishini
kuzatib ishonch hosil qilamiz.
Ma’lumki, fazoviy tasavvur qilish va mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini shakllantirish va
oshirish talabalardan tinimsiz mashq qilishni taqazo qiladi.
Agar 2- rasmdagi yarim prizmalarni uzunligini 4-5 mm olinsa, mashinasizlik detallarida
ko‘p, masalan, burchakliklarda uchraydigan mustaxkamlik qovurg‘asi deb ataluvchi detal qismi
hosil bo‘ladi, 3- rasm.
Agar chuqurroq ijodiy yondoshilsa, bunday mustahkamlik qovurg‘asini yana 6 ta
variantini loyihalash mumkin ekan, 4- rasm.
Proyeksion chizmachilikda berilgan vazifani an’anaviy usulda bajarilsa, ya’ni chapdan
ko‘rinishi va izometriyasi 5- rasmdagidek bo‘ladi.
Endi qovurg‘ali burchaklikni turli variantlarda loyihalash mumkinligini ko‘rib chiqamiz.
1. Berilgan modelning ikkita, olddan va chapdan ko‘rinishida kongurient tasvirlar borligi,
ya’ni bir-biridan farqli loyihalash alomati bo‘lgan tasvirlar borligi va u bo‘lsa, ularning soni
aniqlanadi;
2. Modellarni yoki ularning qismlarini loyihalashda, agar ularning ikki ko‘rinishi
kongurient to‘rtburchak bo‘lsa, 3- rasmda ko‘rsatilganidek, butun yoki yarim og‘ma tekislik
bilan yoki yarim botiq va qavariq silindr bilan chegaralangan qovurg‘a kabi uch varianti bilan
chegaralanish talabalar uchun yetarli deb nazarda tutiladi;
3. Agar kongurient element-qismlarining soni 2 va undan ko‘p bo‘lsa, ularning
kombinatsiyalab, bir-biridan konstruktiv farqlanuvchi variantlarni ko‘paytirish to‘liq hisobga
olinadi.
Modelni berilgan ikkita ko‘rinishi tahlil qilib unda 3 ta kongurient to‘rtburchaklar
mavjudligi aniqlandi, chizmada ular turli ranglar bilan ajratib tasvirlangan, 6- rasm:
- pastki asos prizmaning konturlaridan iborat bo‘lgan kongurient to‘rtburchak;
- pastki asosga tik joylashgan prizmaning konturlaridan iborat bo‘lgan kongurient
to‘rtburchak;
- qovurg‘a konturlaridan iborat bo‘lgan kongurient to‘rtburchak;
4- rasm
3- rasm
5- rasm
111
7- rasmda burchaklikni turli variantlarda loyihalashga misol ko‘rsatilgan.
Avval pastki asos prizmani yarim ko‘rinishda uch variantda, uni og‘ma tekislik, botiq va
qavariq silindr bilan chegaralangan, so‘ngra tik joylashgan prizmani shunday yarim prizma
kabi loyihalangan, ya’ni burchaklikni 6 variantda loyihalash ko‘rsatilgan. Agar ularni bir-birlari
bilan kombinatsiyalab loyihalansa, variantlar soni 18 taga ortadi. Ulardan pastki yarim
prizmaning 3 ta varianti, ustki yarim prizmaning 3ta varianti bilan kompozitsiyalangan 9 ta
varianti, 8- rasmda ko‘rsatilgan.
Natijada, burchaklikdagi ikkita kongurient tasvirlardan foydalanib modelning 25
variantda loyihalash mumkin ekanligini ko‘rib chiqdik.
Agar burchaklikka mustahkamlik qovurg‘asi to‘rt variantda kiritilsa (9-rasm), har bir
qovurg‘ani konstruksiyasi uchun 25 tadan variant, ya’ni modelni 100 ta variantda loyihalash
mumkinligi aniqlanadi.
Shunday qilib, biz ishlab chiqqan fazoviy tasavvur qilish va mantiqiy fikrlash
qobiliyatlarini o‘stirish metodikasi, talabalarning bor bilimini safarbar qilib, o‘z ongida ijodiy
izlanishlar olib borishi natijasida turli variantlarni o‘ylab topishga, ularni qiyoslashga va
xulosalar chiqarishga o‘rgatadi va loyihalash malakasini ham oshiradi.
References:
1.
Ортиков, О. А., Абдурахимова, Ф. А., & Халилова, Х. Э. (2019). Обучение студентов
трёхмерному техническому моделированию электронных моделей предметов.
Точная
наука
, (65), 19-20.
6- расм
7- расм
8- расм
9-расм
112
2.
Elshadovna, X. H. (2024). СHIZMA GEOMETRIYADA IKKINCHI GURUH METRIK
MASALALARNI YANGI USULLARDAN FOYDALANIB YECHISH METODIKASI.
Строительство
и образование
,
3
, 167-172.
3.
Xalilova, H. E., & Rixsiboyev, U. B. T. (2023). CHIZMA GEOMETRIYADA METRIK
MASALALARNI YANGI EVRISTIK USULLARDAN FOYDALANIB YECHISHDA ULARNI
GURUHLARGA AJRATISH.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
,
5
(2), 132-139.
4.
Rixsiboyev, U. B. T., & Xalilova, H. E. (2023). CHIZMA GEOMETRIYADA METRIK
MASALALARNI YANGI EVRISTIK USULLARDA YECHISH.
Лучшие интеллектуальные
исследования
,
5
(1), 183-185.
5.
Xalilova, H. E. (2022). TALABALAR MUSTAQIL ISHLARINI TASHKIL ETISHDA
O‘QITUVCHINING TUTGAN O’RNI.
PEDAGOG
,
5
(5), 28-30.
6.
Xalilova, H. E., & Rixsiboyev, U. B. T. (2022). TALABALARNING CHIZMALAR O ‘QISH
QOBILIYATLARINI PROFIL TO ‘G ‘RI CHIZIQ MISOLIDA SHAKLLANTIRISH VA
RIVOJLANTIRISH.
Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS)
,
2
(4),
526-532.
7.
Рихсибаев, У. Т., & Ҳалилова, X. E. (2024). О Креативном Подходе К Алгоритмов
Решения Метрических Задач В Начертательной Геометрии.
Miasto Przyszłości
,
52
, 740-
745.
8.
Рихсибаев, У. Т., & Халилова, Х. Э. (2021). О КРЕАТИВНОМ ПОДХОДЕ К АЛГОРИТМОВ
РЕШЕНИЯ МЕТРИЧЕСКИХ ЗАДАЧ В НАЧЕРТАТЕЛЬНОЙ ГЕОМЕТРИИ.
MODERN SCIENTIFIC
CHALLENGES AND TRENDS
, 201.
9.
Xalilova, H. E., & Ortiqov, O. A. MUHANDISLIK VA KOMPYUTER GRAFIKASI.
10.
Sindarova, S. (2023). TALABALARDA IJODIY IZLANUVCHANLIKKA XOS SIFATLARNI
SHAKILLANTIRISH USULLARI.
Академические исследования в современной науке
,
2
(11), 23-
29.
11.
Халилова, Э. Ҳ., & Ортиқов, О. А. (2022). Учбурчакликларни лойиҳалашда айланани
тенг бўлакларга бўлишдан фойдаланиш асослари.
Science and Education
,
3
(3), 238-243.
12.
Xalilova, H. E., & Rixsiboev, U. T. (2021). The Role Of Computer Graphics In Working With
Colors In Design.
International Journal on Orange Technologies
,
3
(3), 83-87.
13.
Abduraxmanov Sh. Chizma geometriya kursini o‘qitish mahsuldor-ligini oshirishning
ilmiy-metodik asoslari. Monografiya. Namangan, 2007.
14.
Observation, Drawing, Modeling. Elements of a Cognitive Process Between Analogic and
Digital for Design Brunetti, F.A. Lekture Notes in Networks and Systems. Volume 88, 2020,
Pages 13-30.
15.
Makhammatovna, S. S. (2023). Pedagogical and Psychological Aspects of Improving the
Methods of Developing Students' Creative Research.
Web of Semantic: Universal Journal on
Innovative Education
,
2
(3), 37-41.
16.
Abdurahimova, F. A., Ibrohimova, D. N. Q., Sindarova, S. M., & Pardayev, M. S. O. G. L.
(2022). Trikotaj mahsulotlar ishlab chiqarish uchun paxta va ipak ipini tayyorlash va
foydalanish texnologiyasi.
Science and Education
,
3
(4), 448-452.
17.
Sindarova, S. (2023). TALABALARDA IJODIY IZLANUVCHANLIKKA XOS SIFATLARNI
SHAKILLANTIRISH USULLARI.
Академические исследования в современной науке
,
2
(11), 23-
113
29.
18.
Sindarova Shoxista Maxammatovna, & Mаxmudov Аbdunаbi Аbdugʻаfforovich (2022).
MUHANDISLIK GRAFIKASI FANLARINI OʻQITISHDA IJODIY IZLANISH TALAB QILINADIGAN
MASALALAR. Ta’lim fidoyilari, 24 (17), 2-275-284.
19.
Rixsiboyev, U. T., & Maxammatovna, S. S. (2023). TEXNOLOGIK VOSITALAR ORQALI
INNOVATSION DARS TASHKIL QILISH.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ
,
20
(8), 168-175.
20.
Shoxista, S. Abdug’aforovich, MA (2022).
METHODOLOGY OF STUDENT CAPACITY
DEVELOPMENT IN TEACHING ENGINEERING GRAPHICS. Gospodarka i Innowacje
,
22
, 557-560.
21.
Sindarova, S. M. (2021). IQTIDORLI TALABALAR BILAN SHUG’ULLANISH
METODIKASI.(MUHANDISLIK FANLARI MISOLIDA).
Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
,
1
(8), 32-39.
22.
Shoxista, S. (2023). MUHANDISLIK GRAFIKASI FANINI OʻZLASHTIRISHDA ZAMONAVIY
DASTURDAN
FOYDALANISH
ORQALI
TALABALAR
IJODKORLIGINI
RIVOJLANTIRISH.
Innovations in Technology and Science Education
,
2
(9), 780-790.
23.
Синдарова, Ш. (2023). Yosh ijodkorlarni qoʻllab quvvatlash va ular bilan ishlashni tashkil
qilish.
Общество и инновации
,
4
(2), 177-181.
