192
BOSHLANG‘ICH SINFLARGA SHAXS VA NARSA BELGISINI BILDIRGAN
SO'ZLARNI O‘QITISHNING METODIK ASOSLARI
Maftuna Iskandarova
Samarqand davlat universiteti Kattaqo‘rg‘on filiali
Pedagogika va tillarni o‘qitish fakulteti,
Maktabgacha va boshlang‘ich ta‘lim, sport kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14810330
Annotatsiya:
Ushbu tezisda shaxs va narsa belgisini bildirgan so'zlar nima ekanligi
haqida, boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ona tili darslarida shaxs va narsa belgisini bildirgan
so'zlar qanday oson tushuntirish usullari haqida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Shaxs va narsa belgilarni bildirgan so'zlar:
sifat so'z turkumi qarama-qarshi ma'noli so'zlar.
Aннотация:
В данной статье рассказывается о том, что такое слова,
обозначающие признак лица и предмета, а также о простых способах объяснения этой
темы учащимся начальных классов на уроках родного языка.
Ключевые слова:
Слова, обозначающие признаки лица и предмета:
Имя прилагательное – часть речи.
Слова с противоположным значением – антонимы.
Annotation:
This article discusses what words indicating the characteristics of a person
or an object are and how to easily explain them to primary school students in their native
language lessons.
Keywords:
Words indicating the characteristics of a person and an object; adjective
word category; antonyms.
"Har bir so‘zning o‘rni va qadri bor, so‘zning go‘zalligi xalqning ma’naviy boyligidir.
A.Navoiy
Boshlang‘ich ta’lim – o‘quvchilarning ona tilini puxta o‘rganishi, so‘z boyligini oshirishi
va fikrni to‘g‘ri ifodalash ko‘nikmalarini rivojlantirishning muhim bosqichidir. Ayniqsa, 2-sinf
ona tili darsliklarida shaxs va narsa belgilarini bildirgan so‘zlar (sifatlar) mavzusiga katta
e’tibor qaratiladi. Bu mavzu orqali o‘quvchilar biror shaxs yoki narsaning belgisini, uning
qandayligini aniqlashni o‘rganadilar. Sifat so‘z turkumini tushunish – nafaqat ona tilini
o‘zlashtirishning, balki bolalarning mantiqiy fikrlashi va kuzatuvchanligini oshirishning ham
muhim qismidir.
Shaxs va narsa belgisi nima? Shaxs va narsa belgisi bu shaxs yoki narsaning qanday
ekanini, ya’ni rangini, hajmini, shaklini, ta’mini, holatini yoki boshqa xususiyatlarini
bildiradigan so‘zlardir. Ular gapning mazmunini boyitib, tushunishni osonlashtiradi. Masalan:
Shaxs belgisiga doir so‘zlar: yaxshi bola, mehribon do‘st, aqlli qiz.
Narsa belgisiga doir so‘zlar: qizil gul, katta uy, shirin meva.
O‘quvchilar bu so‘zlarni o‘rganar ekan, ular gap tuzishda sifat so‘zlarining ahamiyatini
anglaydilar. Bundan tashqari, bu mavzu bolalarning atrof-muhitni anglash qobiliyatini
kengaytiradi, chunki ular har bir narsani ta’riflash uchun mos so‘zlarni tanlashga o‘rganadi.
O‘quvchilarga mavzuni tushuntirishni usullari:
1. Rasmlar bilan ishlash: O‘qituvchi turli ranglar, shakllar va predmetlar tasvirlangan
rasmlarni ko‘rsatib, ularning belgisini so‘raydi. Masalan:
193
“Bu nima? (Olma.) Olma qanday? (Qizil, shirin.)”
2. Qiyoslash mashqlari: O‘quvchilardan shaxs yoki narsani ikki xil sifat bilan ta’riflashni
so‘rash mumkin. Masalan:
Daraxt katta, gul kichkina.
Quyosh issiq, qor sovuq.
3. Qo‘shiq va she’rlar: Darsliklarda mavjud she’rlar va qo‘shiqlar yordamida sifat
so‘zlarini ajratib olish mashqini o‘tkazish mumkin. Masalan:
“Oltin kuz keldi, yaproqlar sarg‘aydi.” (Bu yerda “oltin” va “sarg‘aydi” belgini bildiradi.)
4. O‘yinlar: “Kim yaxshi ta’riflaydi?” o‘yini orqali o‘quvchilar biror narsani sifat bilan
ta’riflaydi. Boshqa o‘quvchilar esa topishmoq orqali o‘sha narsani topadi.
Topshiriq:
Ushbu narsalarni .Shakli qanaqa?,Rangi qanaqa?
Berilgan so'zlardan foydalanib, gaplar tuzing
Bilimli, Talabchan, Mehribon, Shirinso'z, Mas'uliyatli, Sabrli ushbu so'zlarni qatnashtirib
O'qituvchingiz qanday insonligini ta'riflang
Narsalarni belgisini bildirgan so'zlar orasida qarama-qarshi ma'noli so'zlar ham bor. M:
novvot-shirin, garmdori-achchiq kabilar.
Ushbu suratlarda qizlarni holatini qarama-qarshi so'zlar bilan ifodalang.
Boshlang'ich sinflarda sifat so'z turkumini bolalarga turli xil ranglar,xarakterlar bilan
o'tish bu so'z turkumi haqida qiziqarli ma'lumotlar berish mumkin.2-sinf ona tili darsliklarida
shaxs va narsa belgilari mavzusi aniq, oddiy va bolalarning yoshiga mos qilib yoritilgan. Har
bir mashq o‘quvchilarning bilimini mustahkamlashga qaratilgan. Masalan:
Mashq turi: Berilgan gaplardan sifat so‘zlarini topish.
Topshiriq: O‘quvchilarni ikki xil belgiga ega narsalarni aniqlashga o‘rgatish. Masalan,
“Oq qush, katta tog‘, shirin meva.”
Topshiriq: Yonida o'tirgan sinfdoshini tar'iflash. Masalan: partadoshim o'jar, mehribon
kabi.
194
Atrofdagi barcha narsalar sifat turkimi bilan bog'liq. Masalan: daraxt ranglari, atrofdagi
mashinalar, yo'ldagi yo'l belgilar barchasi sifat so'z turkumiga misol bo'la oladi.Boshlang'ich
sinflarga buni tushuntirish oson bo'ladi.
Xulosa
Shaxs va narsa belgilarini bildirgan so‘zlar mavzusi o‘quvchilarning so‘z boyligini
oshirishda, ularning atrof-muhitni aniqlash va tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirishda
muhim ahamiyatga ega. Bu mavzuni tushuntirishda ijodkorlik bilan yondashish va qiziqarli
usullarni qo‘llash dars samaradorligini oshiradi.
References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat Ta’lim Standarti (DTS) – Boshlang‘ich ta’lim dasturi
asosida ishlab chiqilgan hujjat.
2.
2-sinf ona tili darsligi – Mavzu bo‘yicha rasmiy o‘quv qo‘llanma. Masalan, O‘zbekiston
Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi tomonidan tasdiqlangan o‘quv darsliklari.
3.
Metodik qo‘llanmalar: O‘qituvchilar uchun chiqarilgan metodik tavsiyalar, masalan,
“Boshlang‘ich sinflarda ona tili darslarini tashkil qilish” bo‘yicha kitoblar.
4.
Tilshunoslik bo‘yicha ilmiy adabiyotlar: G‘.Abdurahmonov, Sh.Shoabdurahmonov,
B.Qosimova – “Ona tili va adabiyot darslari metodikasi”.
