178
MILLIY TAOMLAR BILAN BOG‘LIQ ETNOGRAFIZMLAR
Khabibullayeva Gavhar Nosirjon qizi
Namangan davlat universiteti
mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14809372
O‘zbek xalqi — pazandalik hadisini olgan xalq. Uning milliy taomlari juda ko‘p va rang-
barangdir. Qadimdan har bir taom yeyilgach, unga bag‘ishlab maxsus olqish aytilgan.
Navoiyning “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida taomlardan tutmoch, umoch, ko‘moch,
tolg‘on: “Va yana ba'zi еmaklardin qaymog‘ va qatlama va bulamog‘ va qurut va uloba va
mantu va quymog‘ va urkamochni ham turkcha ayturlar. Va qimizni va suzmani va boxsumni
va bo‘zani dag‘i turkcha ayturlar. Yana tutmoch va umoch va kumoch va tolg‘onni ham turkcha
ayturlar”
1
… deya keltirilgan etnografizlarni uchratish mumkin.
Etnograf olima M.B.Qurbonova tadqiqotida Buxoro vohasi o‘zbek va tojiklari anʼanaviy
taomlarining turlari, tayyorlanish usullari hamda ular bilan bog‘lik urf-odatlarni etnografik
materiallar asosida batafsil yoritib bergan
2
. Shuningdek, Z.Аrifxonova, G.Zununova tomonidan
Toshkent shahri o‘zbeklarining oziq-ovqatlari va marosimlari shahar mahallalari misolida
tahlil qilingan.
O‘zbek xalqi bayramlariga bag‘ishlangan asarda qadimiy bayram Navro‘z va muqaddas
taom sumalak haqida bayon etilsa
3
, xalqimiz milliy qadriyatlarini aks etishini O.Bo‘riyevning
ishlarida kurish mumkin
4
.
U.S.Аbdullaev Farg‘ona vodiysi aholisining taomlari va tayyorlanishiga alohida to‘xtalgan
bo‘lsa
5
, А.А.Аshirov marosim taomlari va ularning mohiyati hamda tarixiy asoslarini yoritib
bergan
6
. Аynan mazkur tadqiqotda Farg‘ona vodiysi aholisining milliy taomlari oilaviy-
maishiy, taqvimiy va diniy marosimlar atributa tarzida tadqiq qilingan.
O‘zbek taomi tajribalariga boy bo‘lgan madaniyat darajasiga ko‘tarilgan marosim bo‘lib
ularning baʼzilari, xatto bir necha kunlik bayramga ham aylanib ketgan.
Chunonchi, sumalak, halim, shinni tayyorlash kabilar bir necha kun bayramona holatda
davom etgan, bosh taom pishguncha bir necha xil boshqa taomlar tayyorlanib isteʼmol
qilingan. Bunday taom bayramlari ming yilliklar ichida shakllangan.
Jadidlar asarlarida ham o‘zbek milliy taomlarini ko‘plab uchratish mumkin. Masalan,
sumalak taomi ham Botu asaridan olingan parchada uchraydi:
Zaynab xola bilan Jannat opa o‘z eshiklarining oldida cho‘qqayib o‘tirib Mehri otinning
bulturgi
sumalagi
to‘g‘risida so‘zlashar va uning ochko‘zligini eslashar edilar
(Botu. “Yoz
kuni”).
Hozirgacha sеvimli non turlaridan patir juda kеng tarqalgan va mеhmon dasturxoniga
qo‘yish odat bo‘lgan. Patir sutda tuz va xamirturushni ivitgach, eritilgan qo‘y yog‘i yoki
sariyog‘ qo‘shib qorilgan, xamirdan zuvalani dumaloq shaqlda yoki aylanasiga bir nеcha marta
1
Навоий А. Муҳокамат ул-луғатайн (20 томлик мукаммал асарлар тўплами, 16-том). -Тошкент, Фан, 2000, -Б.17
2
Курбонова М. Б. Бухоро вохаси узбек ва тоясикларининг анъанавий таомлари (XIX аср охири - XX аср боши).
Номзодлик диссертацияси кулёзмаси. - Тошкент, 1994. - 158 в
3
Корабоез У. Узбек халки байрамлари. - Тошкент: Шарк, 2002. - 240 б.
4
Буриев О. Хужамбердиев Т. Узбек халки бокий вдриятлари. - Карши: Насаф, 2005.- 195 б.
5
Абдуллаев У.С. Фаргона водийсида этнослараро жараёнлар (XIX - XX аср бошлари). - Тошкент: Янги аср
авлоди, 2005. - 216 б.
6
Аширов А. Узбек халкининг кадимий эътикод ва маросимлари. - Тошкент: Алишер Навоий номидаги
Узбекистан Миллий кутубхонаси нашриёти, 2007. -2 7 2 б
179
qatma-qat qilib yoyilib, tandirga yopiladi. Patir etnografizmi ham Cho‘lpon asarlarida
uchraydi:
Saltilarnikida kechgacha safarga tayyorlanib – birozgina
patir
bilan somsa yopib, ko‘cha
eshigining chap biqinidagi katta kundadan aravaga hatlagan vaqtlarida kun botib borardi
(“Kecha va kunduz”).
Palov – o‘zbeklarning milliy ramziga aylangan taom. Ikkinchi nomi – osh. Palov o‘zbek
taomlarining eng oliysi, shohona taomi hisoblanadi. Bironta to‘y-tomosha, mehmondorchilik
palovsiz bo‘lmaydi. “umringdan bir kuni qolsa ham palov ye, pulingdan bir miri qolsa ham
palov ye” degan maqol bor. O‘zbekistonda palovning yuzdan ortiq turi bor. “O‘zbek tilining
etimologik lug‘ati”ning 3-qismida “o‘zbеk tiliga tojikcha shakli v tovushi oldida kеlgan a
tovushini o (â) tovushiga amashirib olingan go‘sht, piyoz, sabzini yog‘da qovurib, qaynatib,
guruch solib, yana biroz kaynatib, damlab pishiriladigan milliy taom ma'nosini anglatadi”
7
deyilgan.
Palov, osh etnografizmlari jadid asarlarida birdek qo‘llangan:
Siz har kun to‘y-tomoshag‘a boraman desangiz to‘ppa-to‘g‘ri ikki xotunlik o‘rtog‘ingizning
uyig‘a boring. Tiyotrlarda, sirklarda ko‘rmagan ajoyib tomoshani shunda ko‘rasiz. Bunday uyda
har vaqt
osh
deb toshni yedirarlar
(Hoji Muin).
U
palov
yog‘ini yaxshi qizitaman deb yog‘ni yondirib yuborgani uchun Sharofat xolaning
fe'li aynigandi
(Botu. “Yoz kuni”).
Qazi-qartalar ot go‘shtidan maxsus usulda zo‘r mahorat bilan tayyorlanadi. Masalan, qazi
tayyorlash uchun sеmiz ot go‘shtining ma'lum qismlari: yog‘li qis mi, go‘shti, qartasi,
biqinining bеsuyak qismlari va sonining yumshoq joylari ishlatiladi. Qazi ot go‘shtini tilishlab
tog‘oraga solib tuz, murch va zira bilan mijg‘ilab, kеyin maxsus tayyorlangan ot ich giga bir
yog‘, bir go‘sh tiqilib to‘ldirib tayyorlanadi. Uni yaxna holda, issig‘ida yеyish mumkin. U palov,
norin kabi ovqatlarga qo‘shib ham istе'mol qilinadi. Qazi juda kuchli ovqat bo‘lganligidan uni
asosan kuz, qish fasllarida еyish tavsiya qilinadi
8
.
Umuman o‘zbеklar qadimdan turli xilda kabob pishirishni bilganlar. Masalan, hozirgacha
kabob, six kabob, qiyma kabob, cho‘pon kabob, hasip kabob, bug‘lama kabob, tandir kabob,
charvi kabob, jigar kabob kabilar xalq orasidagi milliy taomlar hisoblanadi.
Suyuq ovqatlarning ham turlari juda ko‘p bo‘lgan. O‘zbеklarda suyuq taomlar jazlab yoki
jazlanmay pishiriladi. Suyuq oshga ba'zan go‘shtli quyuq taomlar tayyorlashdan qolgan
sho‘rvalar ham ishlatiladi. Milliy suyuq ovqat tayyorlashda piyoz, sabzi, sholg‘om, oshqovoq
(kadi), kеyingi paytlarda kartoshka, pomidor, karam, bulg‘or qalampiri, baqlajon kabilardan
foydalaniladi. O‘zbеklarning eng sеvimli suyuq oshlaridan har xil sho‘rva va mastava butun
O‘rta Osiyoda juda kеng tarqalgan. Ayniqsa, qo‘y go‘shtidan sеrpiyozli, archilgan sabzi,
to‘g‘ralgan pomidor hamda kartoshka solib pishirilgan qaynatma sho‘rva to‘y-ma’rakalarda,
mеhmon kеlganda ko‘proq pishiriladi.
Jadidlar asarlarida sho‘rva hamda sho‘rba shakllarida qo‘llangan:
Voy sho‘rginangga
sho‘rva
to‘kilsin, Kumush! -dedi Gulsin,- men shunday erni topib
teksam, boshim ko‘kka yetar edi!
(Qodiriy. “O‘tkan kunlar”).
7
Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилининг етимологик луғати. Тошкент: Университет, 2000.
181
8
Usmon Hosil. Odatnoma. Toshkent: “ O‘zbekiston”, 2018. B-162
180
Ishdan qaytib kеlganda yеttinchi pilik chiroq qozondagi
sho‘rba
ni juda ham mazalik,
ravishda pishirib qo‘ygan bo‘ladi...(
Qodiriy. “Obid ketmon”).
Masallig‘i ancha boy, ammo guruch solib jazli yoki jazsiz qilib tayyorlanadigan mastavani
juda sеvib istе'mol qiladilar. “O‘zbek tilining etimologik lug‘ati”da shunday deyilgan: “qati”
ma’nosini anglatadigan tojoikcha most oti bilan (TjRS, 233) “suv" ma’nosini anglatadigan ob
oti bilan (TjRS, 279) tuzilgan birlikka -a qo‘shimchasini (TjS, 543) qo‘shib hosil qilingan bo‘lib
(TjRS, 216), o‘zbеk tiliga birinchi, ikkinni bo‘g‘inlaridagi o(â) tovushlarini a tovushlariga, b
tovushini v tovushiga almashtirib olingan; “qatiq solib ichiladigan gurunchli suyuq ovqat
ma'nosini anglatadi (O‘TIL,I, 450)
9
.
Ikki haftasiz palovni ko‘rmaslar (ozodliq oshlari, albatta, mundan mustasno), ko‘b
ovqatlari ugra, tuppa,
mastava,
qo‘g‘urma sho‘rba bo‘lar edi
(Qodiriy. “Mehrobdan chayon”).
Hozir unutilgan, ammo ilgari kambag‘alning asosiy taomi hisbblangan “go‘ja oshi”,
“atala”, “umoch”, “qoraqurum” va “piyova”lar masallig‘i nisbatan kamchil bo‘lganligi tufayli
“kambag‘alning ovqati” dеb nom olgan.
Shulardan
atala
milliy taomi etimologiyasiga nazar solsak, shunday deyilgan: “unni
yog‘da qovurib, keyin suv bilan qaynatib tayyorlanadigan yengil hazm suyuq ovqat”. Ko‘zi
yorilgan ayolga atala ichirishadi. Bu ot o‘zbek tilida ma’no taraqqiyoti natijasida “suyuq
narsani cho‘mich bilan to‘lg‘a-”ma’nosini anglatuvchi ätälä- felidan o‘sib chiqqan
10
.
Jadidlarimizdan Hoji Muin asarida uchratish mumkin:
Xo‘rak va ishtahaga kelganda rishvat xastaliqig‘a giriftor bo‘lg‘on kishining ishtahasi
tovuq kabob bilan konyakni karnaydek tortadir. Ammo rishta chiqargan odam moshoba bilan
atala
ni ham icholmay, zo‘raki ro‘za tutg‘on kishilardek asabiy mijoz va urishqoq bo‘ladir
.
Marosim taomlari bilan bir qatorda xalqimiz uchun doimiy taomlar turi mavjud. Bular
moshoba, xo‘rda, jarko‘p, ugra
kabi taomlaridir:
Xo‘rak va ishtahaga kelganda rishvat xastaliqig‘a giriftor bo‘lg‘on kishining ishtahasi
tovuq kabob bilan konyakni karnaydek tortadir. Ammo rishta chiqargan odam
moshoba
bilan
atalani ham icholmay, zo‘raki ro‘za tutg‘on kishilardek asabiy mijoz va urishqoq bo‘ladir
(Hoji
Muin).
Xo‘rda
etnografizmi:
O‘lim oldidagi onaning bosh tomonida o‘tirib, quruq suvdan qaynatilgan bemaza
xo‘rda
ni
ichayotgan, shu kampirdan boshqa bu dunyoda hech kimsasi bo‘lmagan bechora qiz o‘ylaydi…
(Cho‘lpon).
Bu kungi ziyofatda dasturxon usti burungilarday turli ovqatlar — qovurilgan qo‘zi va
tovuqlar, qaynatilgan qazilar, qobuliy palovlar bilan to‘la bo‘lsa ham, bu ikki odamning oldida
bu dasturxon ustida bundan burun ko‘rilmagan ikki tovoq ovqat turar edi, bu tovoqlardan birida
kartoshka bilan qovurilgan kotlеt bo‘lib, ikkinchisi
jarkop
bilan to‘la edi
(Sadriddin Ayniy).
Ikki haftasiz palovni ko‘rmaslar (ozodliq oshlari, albatta, mundan mustasno), ko‘b
ovqatlari
ugra
, tuppa, mastava, qo‘g‘urma sho‘rba bo‘lar edi
(Qodiriy. “Mehrobdan chayon”).
Xalqimiz uchun taom tayyorlash shunchaki jismoniy ehtiyojni qondirish va qorin
to‘ydirish usuli bo‘libgina qolmay, balki sog‘lom turmush tarzining zaruriy vositasi bo‘lgan.
9
Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилининг етимологик луғати. I. Тошкент: Университет, 2000.
133
10
Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилининг етимологик луғати. I. Тошкент: Университет, 2000.
35
181
References:
1.
Навоий А. Муҳокамат ул-луғатайн (20 томлик мукаммал асарлар тўплами, 16-том).
-Тошкент, Фан, 2000, -Б.17
2.
Курбонова М. Б. Бухоро вохаси узбек ва тоясикларининг анъанавий таомлари (XIX
аср охири - XX аср боши). Номзодлик диссертацияси кулёзмаси. - Тошкент, 1994. - 158 в
3.
Корабоез У. Узбек халки байрамлари. - Тошкент: Шарк, 2002. - 240 б.
4.
Буриев О. Хужамбердиев Т. Узбек халки бокий вдриятлари. - Карши: Насаф, 2005.-
195 б.
5.
Абдуллаев У.С. Фаргона водийсида этнослараро жараёнлар (XIX - XX аср бошлари).
- Тошкент: Янги аср авлоди, 2005. - 216 б.
6.
Аширов А. Узбек халкининг кадимий эътикод ва маросимлари. - Тошкент: Алишер
Навоий номидаги Узбекистан Миллий кутубхонаси нашриёти, 2007. -2 7 2 б
7.
Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилининг етимологик луғати. Тошкент: Университет,
2000. 181
8.
Usmon Hosil. Odatnoma. Toshkent: “ O‘zbekiston”, 2018. B-162
9.
Ogli, N. K. N. (2024, September). ANALYSIS OF SOME WORDS IN UZBEK WITH COMPLEX
MORPHOLOGICAL COMPOSITION. In Next Scientists Conferences (pp. 61-63).
10.
Nosirjon o’gli, N. K. (2024). TRADITIONAL INTERPRETATION OF THE CONCEPT OF
MORPHEME IN UZBEK LINGUISTICS. American Journal of Philological Sciences, 4(10), 53-56.
11.
Nosirjon O'g'li, N. K. (2024, July). ANALYSIS OF SOME WORDS IN UZBEK LANGUAGE
THAT ARE DIFFICULT TO SEGMENT. In International Scientific and Current Research
Conferences (pp. 168-169).
12.
Nosirjon o'g'li, X. N. (2024). ANALYSIS OF SOME WORDS WHICH ARE DIFFICULT TO
DISTRIBUTE INTO UZBEK LANGUAGE. International journal of artificial intelligence, 4(03),
592-594.
13.
Xabibillayev, N. (2024). KEYINGI DAVRDA O ‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDAGI SO ‘Z TARKIBI
BO‘YICHA QILINGAN ILMIY TADQIQOTLAR TAHLILI. Наука и инновация, 2(22), 73-77.
