164
TALABALARDAGI ICHKI NIZO NAMOYON BO`LISHINING PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI
Mirzayeva Umida Bosit qizi
Toshkent Tibbiyot Akademiyasi
“Pedagogika va psixologiya ”o`qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14799513
Annotatsiya:
Talabalardagi ichki nizoga ta'sir qiluvchi omillar,o`quv faoliyatida yuzaga
keluvchi nizolar, uning sabablari va ularni oldini olishning psixologik yo`llari ,nizolar turini
o`rganishning ilg`or ilmiy konsepsiyalari,ilmiy yondashuvlari hamda xorij psixologiyasida
amalga oshirilgan tadqiqotlar va ularning mazmuni kabilar batafsil yoritilgan.
Kalit so`zlar:
Ichki nizo, nizoli vaziyat, hamkorlik, munosabat, xulq-atvor, shaxs,
qadriyatlar, o`z-o`zini anglash
Talabalardagi ichki nizo (konflikt) — bu shaxsning ichki dunyosida qarama-qarshi
istaklar, hissiyotlar yoki qadriyatlarning to‘qnashuvi natijasida yuzaga keladigan psixologik
holatdir. Bunday nizolar talabalik davrida o‘zini anglash jarayoni, kelajakda o`z kasbining
yetuk mutaxassisi bo`lishi, jamiyatdagi o‘rni va akademik bosimlar natijasida sodir bo`ladi.
Ichki nizoning birinchi sababi o`zini anglash va identifikatsiya misolida yaqqol namoyon
bo`ladi.Xorijiy tadqiqotlarda talabalik davrida ichki nizolarni kelib chiqishini turli sabablari
o`rganilgan. Xususan Eriksonning psixosotsial rivojlanish nazariyasida talabalik davrini
“Identifikatsiya va ro`l chalkashuvi” bosqichi deb atagan. Talabalar bu davrda o`z
shaxsiyatlarini aniqlash uchun turli tajribalar bilan yuzlashadilar. Agar identifikatsiya jarayoni
muvaffaqiyatli kechmasa, ichki nizolar paydo bo`ladi Albert Bandauraning O`ziga ishonch
nazariyasiga ko`ra “Talabaning o`z qobiliyatiga ishonchi ichki nizolarni yengishda muhim
muhim omil hisoblanadi.” Tashqi omillarga emas, balki o`z kuchiga tayanish stress va ichki
qarama qarshiliklarni kamaytiradi.
“Nizo” so`zi, psixologiya fanida ko`pchilik tadqiqotchilar tomonidan salbiy talqin etiladi.
Biroq, nizo zaruriy xususiyatga ega, chunki uningb ijobiy yechimini izlash hamda paydo
bo`lish sabablarini tahlil qilish keng ma`noda, insonlar o`rtasida yuzaga kelgan qarama
qarshiliklarini bartaraf etish bilan bog`liq intellectual harakatlarni o`z ichiga oladi.
T.F.Bazilievichning aytishicha, talabalar guruhi yoshlardan iborat bo`lganligi sababli, ularga
xos nizoli xulqni o`rganishda avvalombor, yosh xususiyatlarini hisobga olish kerak. Chunki bu
davrda inson nizolarga moyil bo`ladi. Shuning uchun, talabalar shaxsida nizoli xulq namoyon
bo`lishining psixologik xususiyatlarini aniqlashda, birinchi navbatda ularning yosh
xususuyatlarini, individual –psixologik xususiyatlari, aqliy kamolot imkoniyatlarini ham
hisobga olish maqsadga muvofiqdir B.G.Ananev o`zining “Inson psixologiyasi” nomli asarida
yozishicha, talabalik davri shunday bir davrki,unda insonning kamolotdan kamolotga o`tish
davri yuz beradi. Ya`ni nizolarga va turli vaziyatlarga munosabat bildirishning eng muhim
bosqichi hisoblanadi.
Bundan tashqari talabalarda ichki nizoning paydo bo`lishining yana bir omili bu
Akademik bosimning mavjudligi bilan bog`liq hisoblanadi. Bu bosimning kuchayishi
talabaning psixologik holatiga salbiy ta`sir ko`rsatib, motivatsiyaning pasayishi, qaror qabul
qilishdagi o`ziga ishonchni zaiflashuviga olib keladi.Talabalar ko`pincha qaror tanlashda qiyin
vaziyatga tushadilar(masalan o`qish yo`nalishini tanlash) Bu nizo tanlovdan keyingi
pushaymonlik va past motivatsiyaga olib kelishi mumkin. Akademik bosim talabalarda ichki
165
nizo paydo bo`lishining asosiy omillaridan biri sifatida xorijiy tadqiqotlarda keng o`rganilgan.
Tadqiqotlar akademik yuklamaning oshishi yuqori kutilmalar va raqobat muhiti ichki
psixologik muammolar, stress va identifikatsiya inqirozlariga olib kelishini ko`rsatmoqda.
Lazarus va Folkman stressni insonning tashqi bosim va ichki resurslar o`rtasidagi
nomutanosiblik sifatida ta`riflaydi. Akademik bosim talabalarda o`z-o`zini anglash va stressga
qatrshi kurashish mehanizmlarini sinovdan o`tkazadi. Yuqori bosimli muhitda stress bilan
samarali kurasha olmagan talabalar ichki nizolarga duch kelishadi. Buyuk Britaniyada olib
borilgan tadqiqot natijalariga ko`ra, talabalar orasida akademik yuklama va
muvaffaqqiyatsizlik qo`rquvi depressiya va ichki nizolarga olib keluvchi asosiy omil sifatida
topilgan.
Mohiyatan, talabalik davri shaxs rivojlanishing maxsus davri bo`lib, u hayotiy
qadriyatlarni qayta baholash bilan bog`liq. Ta`lim jarayonidagi nizolar ob`ektiv harakterga ega
bo`lib, u oddiy hodisa sifatida qaralishi va sog`lom psixologik iqlim yaratilishiga xizmat qilishi
kerak. Ya`ni zamonaviy ta`lim sharoitlari nizolar va va qarama qarshiliklarga asoslangan
pedagogik texnologiyalardan tashkil topishi lozim Umuman olganda, nizolar inson harakterini
shakllantirishda katta ro`l o`ynaydi. Talabaning xarakterologik xususiyatlari, ko`pincha
jamoani shakllantirishga keng hissa qo`shadi.
Xulosa sifatida ta'kidlash mumkinki, talabalardagi ichki nizolarni ijobiy yechimga
yo‘naltirish, ular duch kelayotgan bosim va qarama-qarshiliklarni tahlil qilish shaxsiy va
akademik muvaffaqiyatga erishishda muhimdir. Identifikatsiya jarayonini qo‘llab-quvvatlash,
stressni boshqarish texnikalarini o‘rgatish va akademik bosimni kamaytirish talabalarda ichki
nizolarni kamaytirishga xizmat qiladi.Shu sababli ularniu inkor qilish emas, balki ijobiy
yo`naltirish orqali shaxsiy rivojlanishni rag`batlantirish maqsadga muvofiqdir.
References:
1.
Мамина В.П. Выбор механизмов психологической защиты студентами
медицинского вуза с различным уровнем адаптированности // Общество: социология,
психология, педагогика. – 2015. – № 4. – С. 45-48.
2.
Крот А.Ф. Механизмы психологической защиты: учебно-методическое пособие. –
Минск: Белорусский государственный медицинский университет, 2015. – 22 с.
3.
Грановская Р.М. Психологическая защита. – СПб.: Речь, 2000. – 507 с.
4.
Мельник С.Н. Психология личности. – Владивосток, 2004. – 97 с.
5.
Мак-Вильямс Н. Психоаналитическая диагностика. Понимание структуры
личности в клиническом процессе. – М.: Класс, 2010. – 480 с.
6.
Болонева Ю.М., Корытова Г.С. Механизмы психологической защиты в
исследованиях З. Фрейда // Сб. науч. тр. – Томск: Томский государственный
университет, 2004. – С. 354–357.
7.
Фрейд А. Психология «Я» и защитные механизмы. – М.: Педагогика, 1993. – 143 с.
8.
Botirovna, Nurboyeva Habiba. "Systematic methods of development of national values in
students." (2022).
