147
RESPUBLIKAMIZDA TIJORAT BANKLARI DEPOZIT OPERATSIYALARINING
SAMARADORLIGINI OSHIRISH MASALALARI
SHAMSIYEV NODIR MURATOVICH
Toshkent Davlat iqtisodiyot universiteti
katta o‘qituvchisi (PhD)
https://orcid.org/0009-0002-3081-4040
https://doi.org/10.5281/zenodo.14799445
Annotatsiya
. Ushbu tezisda depozitlar bo‘yicha muammolar tahlil qilingan bo’lib,
depozit operatsiyalarini rivojlantirish bo’yicha takliflar ishlab chiqilgan. Aaholi iste’molidan
ortgan vaqtincha bo‘sh pul mablag‘larini tijorat banklarida bexavotir saqlash kafolatlari
mavjudligi hamda topshirilgan omonatlar bo‘yicha foizli daromad olishdan manfaatdor
bo‘lsagina bank tizimiga bo‘lgan ishonchi ortadi va bu bilan bank depozit bazasi kengayishiga
erishiladi. Bunda banklar ushbu jalb qilingan mablag‘lar hisobiga mijozlarga kreditlar berib
yoki lizing, faktoring, trast, overdraft va overnayt kabi jahon amaliyotida keng qo‘llaniladigan
xizmatlarni ko‘rsatish orqali foizli daromadlar olish imkoniyatlarini oshirib boradilar. Shu yo‘l
bilan bo‘sh pul mablag‘larini bank orqali yig‘ish va iqtisodiyotning real sektoriga yo‘naltirish,
natijada pul aylanish tezligini o‘stirishi evaziga milliy valyuta qadrsizlanishining oldi
olinishiga erishish mumkin. Aynan, mana shu omil ham depozitlarning rivojlanishida asosiy
o‘rin tutadi. Shu sabali, ushbu ilmiy tezisda depozitlar bo‘yicha muammolar tahlil qilinib,
takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Bank, bank-moliya tizimi, kapitallashuv, resurs, ustav kapitali, deposit,
kredit, reyting, omonat, mijoz, yuridik shaxs, jismoniy shaxs, operatsiya, mablag‘, omillar,
sub’ekt.
Bank amaliyotidan ma’lumki, jalb qilingan mablag‘larning asosiy qismini depozitlar
tashkil qiladi. Banklarda maqsadlarni amalga oshirish uchun pul mablag‘larini qo‘yilmalarga
jalb qilish operatsiyalari depozit operatsiyalari deyiladi. Depozitlar faqatgina omonatchiga
emas, shu bilan birga banka ham manfaatli hisoblanadi. Depozitlar omonatchilar tomonidan
qo‘yilgan yoki operatsiyalar jarayonida bank hisobvarag‘ida ma’lum vaqitgacha saqlanadigan
mablag‘lar hisobidan shakllantiriladi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli farmoni
bilan tasdiqlangan O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar
strategiyasi, shuningdek, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining tegishli farmon va
qarorlarida belgilangan vazifalarga mos holda bank faoliyatining moliyaviy barqarorligini
ta’minlash, faoliyat samaradorligini oshirish jarayonida fundamental o’zgarishlar yuz
bermoqda. Bu banklarning strategik maqsadlarini amalga oshirish va mustahkam resurs
bazasini shakllantirishda depozit siyosatining ahamiyati va rolini oshirish hamda uni
takomillashtirish bilan bog’liq masalalar ilmiy tadqiqot ishlarining dolzarb yo’nalishlaridan
biriga aylanishiga olib keldi.
O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini, shu jumladan, bank tizimini modernizatsiyalash,
raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish sharoitida bank tizimidagi islohotlarning samaradorligini
yanada oshirishda sohaga oid normativ-huquqiy hujjatlarning zamon talablariga mos
ravishda ishlab chiqilishi muhim ahamiyat kasb etadi.
Mamlakatimiz Qonunchilik Palatasi tomonidan 2019 yilning o’zida bank tizimga oid 4 ta
qonun yangidan qabul qilindi. Bu esa, respublikamiz bank tizimning xalqaro bank tizimiga
148
bosqichma-bosqich integratsiyalashib borayotganligidan, mamlakatimiz banklarining
xizmatlar ko’lami va sifatini yangi bosqichga olib chiqilayotganligidan dalolat beradi.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, so’nggi yillarda mamlakatimiz bank tizimiga aholi va
xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning ishonchini yanada mustahkamlash, iqtisodiyotdagi bo’sh
turgan pul mablag’larini uzoq muddatli bank depozitlariga jalb etish borasida bir qator
samarali ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, bu borada tijorat banklari tomonidan depozit
operatsiyalarini amalga oshirish, depozitlar bilan bog’liq hisob-kitoblar tizimini samarali
amalga oshirish mexanizmini takomillashtirish uchun mamlakatimizda amal qilayotgan
qonunlar va qonunosti hujjatlarining o’rni beqiyosdir. Tijorat banklarining depozit
operatsiyalarini amalga oshirishda quyidagi normativ-huquqiy hujjatlar muhim vosita bo’lib
xizmat qilmoqda.
Banklar tomonidan resurs jalb qilishni yanada kengaytirish, aholi omonatlari hajmini
yanada oshirish, yuridik va jismoniy shaxslarga xizmatlar ko’rsatishni yanada
takomillashtirish banklar kreditlash salohiyatini kengayishiga asos bo’lib xizmat qiladi.
Banklar tomonidan qimmatli qog’ozlarni muomalaga chiqarish yo’li bilan ham rasurs jalb
qilish imkoniyatiga ega. Bunda banklar qimmatli qog’ozlarni muomilaga chiqarib, aholi va
yuridik shaxslar qo’lida bo’sh pul mablag’larini o’ziga resurs sifatida jalb qiladi va jalb qilingan
pul mablag’lari hisobidan kredit ekspansiyalarini amalga oshiradi.
Darhaqiqat, tijorat banklari xo’jalik yurituvchi sub’ektlarga o’z sohalari bo’yicha ishlab
chiqarishni amalga oshirishga moliyaviy jihatdan ko’maklashishi, aniqroq aytganda o’z
kreditlarini taklif etishi talab etiladi.
Lekin shu o’rinda ta’kidlash joizki, tijorat banklari bu – tijorat xususiyatiga ega va shu
asnoda faoliyat yurituvchi yuridik shaxs bo’lib hisoblandi. Qaysiki xo’jalik yurituvchi
sub’ektlari uchun pul mablag’lariga egalik qilish yoki aniqroq aytganda ularni o’z faoliyatiga
jalb qilish zaruriyati mavjud bo’lsa, tijorat banklari ham bunday muammodan holi emas.
Bu o’rinda tijorat banklari resurslari shakllanishini tahlil qilish va ularni qay yo’sinda
foydalana olish imkoniyatiga ega ekanligini yoritish muhim amaliy hamda nazariy ahamiyat
kasb etadi.
Tijorat banklarining resurslari odatda, o’z mablag’lari, jalb qilingan mablag’lar va qarz
mablag’laridan tashkil topadi. Resurs manbaining asosiy qismini jalb qilingan mablag’lar
tashkil etsa, banklarga bo’lgan ishonchning asosiy manbaini o’z mablag’lari tashkil etishi
barchamizga ma’lum.
I.X.Raxmanov va X.X.Otamurodovlarning fikricha, tijorat banklari tomonidan depozit
mablag’larining jalb qilinishi, bankning kredit sifatida beriladigan resurslarini
shakllantirishga zamin yaratadi va kredit tarzida beriladi, shuningdek bu holat boshqa bank
tomonidan yana depozit mablag’lari sifatida jalb qilinib, shu tijorat bankining kredit resurslari
sifatida shakllanib, kredit tarzida berilib boradi. Mazkur holat bir necha bor boshqa banklar
amaliyotida ro’y berib, bir-biri bilan bog’lanib boraveradi. Bu jarayon depozit
multiplikatsiyasi va kredit ekspansiyasini anglatadi. Bunga misol sifatida mualliflar quyidagi
jadvalni keltirib o’tishgan.
1-jadval
149
Depozit multiplikatsiyasi
1
Bank
Depozit
Kredit
Majburiy rezerv (12,5 %)
1
2
3
4
A bank
1000
875
125
B bank
875
766
109
V bank
766
670
96
S bank
670
586
84
Ye bank
586
513
73
va h.k.
...
...
...
Jami
8000
7000
1000
Yuqoridagi jadval ma’lumotlari asosida jalb qilingan depozit miqdorining multiplikatsiya
chegarasini quyidagi formula orqali aniqlash mumkin
2
:
D = D
0
∗
1
R
(1)
D – bank tizimida yaratilishi mumkin bo’lgan depozitning maksimal qiymati;
D
0
– birlamchi depozit miqdori;
R – bir birlik depozit uchun rezerv. Bunda R=0,125 (12,5%)ga teng.
D = 1000 ∗
1
0,125
= 8000
ga teng.
Shundan kelib chiqib, kreditning maksimal qiymatini aniqlab olishimiz mumkin:
K = K
0
∗
1
R
(2)
K – kreditning maksimal miqdori;
K
0
– birlamchi kredit miqdori;
R – bir birlik depozit uchun rezerv. Bunda R=0,125 (12,5%)ga teng.
K = 875 ∗
1
0,125
= 7000
ga teng.
Demak, bank tizimida yaratilishi mumkin bo’lgan depozitning maksimal qiymati o’rtacha
majburiy zaxira stavkasi 12,5 foizga teng bo’lganida 8 000 birlikni tashkil qilishi mumkin
ekan. Shuningdek, tijorat banklari tomonidan berilishi mumkin bo’lgan kreditlarning
maksimal miqdori esa 7 000 birlikka teng bo’lish mumkin.
Lekin bugungi kunda o’rtacha majburiy zaxira stavkasi 9 foizligini inobatga oladigan
bo’lsak, depozit multiplikatsiyasini quyidagicha ifodalashimiz mumkin:
1.4-jadval. Depozit multiplikatsiyasi
3
Bank
a
bank
b
bank
d
bank
e
bank
f
bank
...
bank
Jami
Depozit
1000
910
828,1
753,6
685,776
...
11111
Kredit
910
828,1
753,6
685,776 624,05616
...
10111
1
Рахманов И.Х., Отамуродов Х.Х. Тижорат банклари кредит потенциали ва уни ошириш йўллари. “Халқаро
молия ва ҳисоб” илмий электрон журнали. №2, апрель, 2017 йил.
2
http://economics.studio/finansistam - сайти маълумотлари
3
Муаллиф томонидан тайёрланди.
150
Majburiy
zaxira
(9 %)
90
81,9
74,529
67,824
61,71984
...
1000
Berilgan ma’lumotlar asosida bank tizimida yaratilishi mumkin bo’lgan depozitning
maksimal qiymatini hisoblab chiqsak:
D = 1000 ∗
1
0,09
= 11111
ga teng.
Xuddi shu kabi banklar tomonidan berilishi mumkin bo’lgan kreditlarning maksimal
miqdorini quyidagicha aniqlaymiz:
K = 910 ∗
1
0,09
= 10111
ga teng.
Demak, yuqoridagi tahlillar natijasidan ko’rishimiz mumkinki, mamlakat hududida
tijorat banklari tomonidan jalb qilinadigan depozitlarga nisbatan o’rnatilgan majburiy zaxira
stavkasining pasaytirilishi banklar tomonidan jalb qilinishi mumkin bo’lgan depozitlar
miqdorini sezilarli darajada oshishiga xizmat qiladi. Shu bilan bir qatorda yuqoridagi
tahlilimizdan ko’rishimiz mumkinki, majburiy zaxira stavkasining pasaytirilishi Markaziy
bank majburiy zaxiralar miqdorining pasayishiga olib kelmagan. Yuqoridagi holatlarni
o’rganish va tahlil qilish orqali, shuni ta’kidlashimiz mumkinki, depozit multiplikatsiyasi va
kredit ekspansiyasi asosan majburiy zaxira foiz stavkalariga bevosita bog’liqdir.
Amerikalik olimlar, ya’ni Rodjer Miller va Devid Van-Xuzlarning ilmiy ishlarida depozit
multiplikatorini aniqlashda asosiy e’tibor transaktsion depozitlarga qaratilgan. Ularning
fikricha, transaktsion depozitlar – pullar yaratilishining yagona shakli bo’lib, depozit
multiplikatorini pul multiplikatori sifatida ham atash mumkinligini qayd etib o’tadilar
4
.
Barcha iqtisodchilarga ma’lumki, tijorat banklari jalb qilinadigan depozitlar (omonatlar)
bo’yicha foiz stavkalari darajasini Markaziy bankning qayta moliyalash stavkasi hamda
inflyatsiya darajasining so’nggi yillardagi o’zgarishidan kelib chiqqan holda belgilaydilar.
O’z navbatida, Markaziy bank, bank omonatchilari, qarz oluvchilari va kreditorlarining
manfaatlarini himoya qilish, depozitlar (omonatlar) bo’yicha foiz stavkalarining asossiz
o’sishini oldini olish va u bilan bog’liq risklarning yuzaga kelishiga yo’l qo’ymaslik hamda
bank tizimi barqarorligini ta’minlash maqsadida muntazam ravishda banklarning depozitlar
(omonatlar) bo’yicha foiz stavkalari darajasini monitoring qilib boradi.
Markaziy bank muayyan bir bankning jalb qilingan depozitlari (omonatlari) bo’yicha
o’rtacha tortilgan foiz stavkasining asossiz ravishda yuqoriligini, mazkur bankning:
-
aktivlari va kapitali rentabelligi darajasi;
-
foizli daromadlarning yalpi daromaddagi ulushi va aktivlarga nisbati;
-
foizli daromadlarning foizli xarajatlarga nisbati;
-
foizli xarajatlarning umumiy majburiyatlarga nisbati;
-
jalb qilinayotgan mablag’larning aylanish muddatlari va bank aktivlarining rentabelligi
o’rtasidagi o’zaro bog’liqligi;
4
Роджер Миллер, Дэвид Ван-Хуз. Современные деньги и банковское дело: Пер. с англ.-М.: ИНФРА-М.-2000-
XXIV.-С.856.
151
-
omonatga jalb qilinayotgan mablag’lardan foydalanishning samaradorligi darajasi kabi
ko’rsatkichlarga ta’sirini hamda bank tizimi bo’yicha o’rtacha ko’rsatkichlardan pastligi yoki
yuqoriligini tanqidiy ko’rib chiqadi va tahlil qiladi
5
.
Mazkur ko’rsatkichlarning belgilangan me’yor darajasida bo’lishi bankning depozitlar
bo’yicha to’lanayotgan foizlarga, banklar tomonidan jalb qilinayotgan depozitlarning
jozibadorliligiga, bankning moliyaviy barqarorligi va rentabelligiga o’zining ijobiy ta’sirini
ko’rsatadi.
Har
qanday
xo’jalik
yurituvchi
sub’ekt
o’z
mablag’larini
banklardagi
depozit(omonat)larga qo’yar ekan, avvalambor, ushbu mablag’larni bus-butun saqlanishi va
o’z vaqtida qaytarilishidan manfaatdordir. Hozirgi kunda taraqqiy etgan mamlakatlarda
aholining banklardagi omonatlarini himoyalash, xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning banklardagi
depozitlarini sug’urtalashga qaratilgan masalalar dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Xulosa va takliflar: Yuqorida amalga oshirilgan tahlillar natijasida mamlakatimiz bank
amaliyotida tijorat banklarining depozit bazasini mustahkamlash bilan bog‘liq bir qator
muammolar aniqlandi.
1.
Tijorat banklari, ayniqsa kapitali tarkibida davlat ulushi yuqori bo‘lgan banklar uzoq
muddatli depozitlarni jalb qilishga jiddiy e’tibor qaratishmaydi. Xususan moliyaviy resurslarni
jalb etishning bozor tamoyillari va mezxanimzlari keng joriy etilmagan, natijada ular o‘rtasida
raqobat muhiti etarli darajada shakllanmagan va depozit bazasining mustahkamligi bo‘yicha
qator muammolar vujudga kelishiga sabab bo‘lgan.
2.
Fikrimizcha, tijorat banklari depozit siyosati - bank tomonidan jismoniy va yuridik
shaxslarning bo‘sh pul mablag‘lrini jalb qilish hamda keyinchalik mazkur mablag‘larni o‘zaro
manfaatli asosda joylashtirishga qaratilgan chora-tadbirlarni o‘zida mujassam etgan bank
siyosatidir.
3.
Tijorat banklari tomonidan puxta ishlangan depozit siyosati orqali barqaror pul
mablag‘larni jalb qilish banklar resurs bazasining oshishiga, bu esa, o‘z navbatida, banklarning
kredit berish amaliyotida resurs yetishmasligi muammosining oldini olishga xizmat qiladi.
References:
1.
Жуков, Е. Ф. Банковское дело : учебник для бакалавров / Е. Ф. Жуков. — Москва :
Издательство Юрайт, 2012. — 591 с.
2.
Тавасиев, А.М. Банковское дело: управление кредитной организацией. Учебное
пособие / -2-е изд., перераб. и доп. — М.: Издательско-торговая корпорация «Дашков и
К°», 2011. — 640 с.
3.
Агарков М.М. Основы банковского права. Авторский сборник. 2005. 336 с.
4.
Балабанов И.Т. Основы финансового менеджмента: учеб. пособие / И.Т. Балабанов.
- 3-е изд., перераб. и доп. - К.: Эльга, Ника-Центр, 2005. - 656 с.
5.
Abdullaeva Sh.Z. Bank ishi. Darslik. -T.: TMI, Iqtisod-Moliya, 2017 yil, 732 b.
6.
Omonov A.A. Tijorat banklarining resurslarini samarali boshqarish masalalari.
Iqtisodiyot
fanlari
doktori
ilmiy
darajasini
olish
uchun
taqdim
etilgan
5
O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining «Tijorat banklari tomonidan jalb qilinadigan depozitlar
(omonatlar) bo’yicha foiz stavkalarini shakllantirish mexanizmi to’g’risida»gi nizom. 2015 yil 13 iyun
152
dissertatsiyaavtoreferati, –T.: BMA, 2008. 11 b.
7.
Mirzaev F.I. O‘zbekistonda banklararo raqobatni shakllantirishning kontseptual asoslari.
Iqtisodiyot fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun taqdim etilgan dissertatsiya
avtoreferati, –T.: BMA, 2009. 11 b.
8.
Shuxrat, Jumaev. "O‘zbekiston Respublikasi byudjet daromadlarida yirik soliq
to‘lovchilarning roli va ahamiyati." Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting 4.11
(2024): 32-38.
9.
Sh. Jumaev. (2024). On improving the methodology of tax administration of large
taxpayers in the Republic of Uzbekistan. Gospodarka i innowacje. Economy and Innovation.
Volume: 48 | 2024. 330-336.
10.
Jumaev Shuhrat. (2024). On The Further Development Of Service To Taxpayers In The
Republic Of Uzbekistan. Procedia on Economic Scientific Research, 10(1), 147–151.
11.
Жумаев Ш. Ўзбекистон республикасида солиқ маъмурчилиги ва солиқ тизими
стратегиясини такомиллаштириш масалалари // Экономика и социум. 2024. №4-1
(119).
12.
Жумаев, Ш. (2024). Ўзбекистон Республикасида солиқ маъмурчилигини
такомиллаштириш.
Iqtisodiy
taraqqiyot
va
tahlil,
2(4),
368–374.
https://doi.org/10.60078/2992-877X-2024-vol2-iss4-pp368-374
13.
Жумаев, Ш. (2023). Йирик солиқ тўловчилар солиқ маъмурчилигини
такомиллаштиришнинг ўзига хос хусусиятлари. Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 1(1), 131–
136. Retrieved from https://e-itt.uz/index.php/eitt/article/view/20
14.
Jumaev Shuxrat. (2023). Yirik soliq to‘lovchilarning mohiyati, guruhlanishi va aniqlash
mezonlari . Journal of New Century Innovations, 28(1), 36–44. Retrieved from
https://newjournal.org/new/article/view/5934
15.
Жумаев Ш. Йирик солиқ тўловчиларнинг солиқ тушумлари прогнозларини
такомиллаштириш масалалари //Economics and Innovative Technologies. – 2022. – Т. 10.
– №. 6. – С. 335-341.
16.
Shuxrat, Jumaev. "O‘zbekiston soliq tizimida yirik soliq to‘lovchilarni soliqqa tortish
ma’murchiligining shakllanishi." World scientific research journal 15.1 (2023): 14-23.
